BW.indd 1
7/03/19 13:37
D/2019/45/253 – ISBN 978 94 014 6142 9 – NUR 800 Vormgeving omslag en binnenwerk: Keppie & Keppie Samenstelling tekst: Pieter Leuridan Foto’s: Vincent Callot, Stephanie Fraikin, Wim Kempenaers, Stefaan Van Hul © Voka – Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2019. Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus Vaartkom 41 Postbus 23202 3000 Leuven 1100 DS Amsterdam België Nederland www.lannoocampus.be www.lannoocampus.nl
BW.indd 2
7/03/19 13:37
SNELWEG NAAR EEN DIGITALE TOPREGIO
BW.indd 3
7/03/19 13:37
19
39
61
111 BW.indd 4
85
135
161 7/03/19 13:37
Inhoud Voorwoord
Racen in de binnenbaan
7
DEEL 1 STUWMOTOREN
11
Industrie: investeringsgolf spoelt crisis weg
19
Haven: Antwerpen ligt op recordkoers
39
Diamant: karaattaks luidt keerpunt in
61
DEEL 2 INNOVATIEWERVEN
81
Nieuwe mobiliteit en logistiek
85
Nieuwe zorgeconomie
111
Nieuwe arbeidsmarkt
135
Hotspot Antwerpen
161
Epiloog Bedanking
183 185
61 BW.indd 5
7/03/19 13:37
BRENG DE FOTO’S TOT LEVEN Dit Routeplan gaat over beweging, vooruitgang, vernieuwing. Naast sommige foto’s staat een QR-code. Scan ze met een app op je smartphone, zo zie je de inhoud van het boek ook letterlijk in beweging.
BW.indd 6
7/03/19 13:37
Voorwoord
7
Racen in de binnenbaan Als we drie woorden uit dit boek moeten onthouden, dan zijn het deze: ambitie, co-creatie en uitmuntendheid. We verklaren ons nader. In Antwerpen en het Waasland is het Routeplan inmiddels een begrip. Voor de derde keer al zet Voka — Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland een strategisch toekomstplan in de steigers dat diep geworteld is in het economische weefsel van deze regio. Zo een gedetailleerde ambitienota vraagt durf en lef. Want aan het eind van de rit word je gegarandeerd met je neus op de resultaten gedrukt. Het komt er dus vooral op aan om medestanders te vinden die je dromen en enthousiasme delen en ownership willen opnemen, zoals dat dan met een modern woord heet. Routeplan 2025 zet die ijzersterke traditie van co-creatie verder. Net als alle voorgaande keren is dit Routeplan het resultaat van een breed stakeholdersoverleg, waar meer dan honderd gevestigde ondernemers, jonge starters, CEO’s, captains of industry, academici en onderzoekers bij betrokken waren. We vertrekken zoals steeds vanuit onze drie economische stuwmotoren: haven, industrie en diamant. Daarop werden vier belangrijke innovatiewerven geÍnt: arbeidsmarkt, transport en logistiek, zorgeconomie, en Antwerpen als magneet voor brains en talent. Inzake ondernemerschap en innovatie hebben de deelnemende stakeholders de lat voor zichzelf erg hoog gelegd. In elk hoofdstuk geven ze ook een aantal heldere en krachtige
BW.indd 7
7/03/19 13:37
routeplan
2025
8
beleidsaanbevelingen. Want als zo’n select gezelschap samen hun schouders onder iets wil zetten, mag je ook van onze overheden verwachten dat ze doen wat nodig is om die ambities waar te maken. Door onze disfunctionele arbeidsmarkt, onze gebrekkige verkeersinfrastructuur en ingewikkelde regelgeving moeten we te vaak een race lopen in de buitenbaan. Terwijl we met onze centrale ligging, de kracht van onze economische stuwmotoren en ons menselijk kapitaal, alle troeven in huis hebben, om overal in de kop van het Europese peloton te strijden. Een aantal ondernemers en experts komen in dit boek ook zelf aan het woord. Het valt op hoe eensgezind ze zijn in hun analyse van de problemen en evoluties die de welvaart van onze regio bedreigen. De oplossingen die ze aanreiken zijn vaak technologisch vooruitstrevend maar soms ook geniaal eenvoudig van aard. Een constante daarbij is de bereidheid om ver over de grenzen van de eigen sector en van de eigen regio te kijken. Maar wel met een focus op de nabije toekomst. Misschien is die kortere horizon wel het bepalende kenmerk waarmee Routeplan 2025 zich onderscheidt van de vorige visies die de Kamer heeft gelanceerd. De wereld van 2020 is niet meer die van 2012. De globalisering en de digitale revolutie hebben een paradigmaverschuiving veroorzaakt. Onze eco-
BW.indd 8
7/03/19 13:38
9
Foto Pieter Van Hooydonk
voorwoord
nomische omgeving is in een paar jaar tijd een stuk onvoorspelbaarder en dynamischer geworden. Een start-up of middelgrote kmo kan vandaag met één briljant idee een hele sector ontwrichten. Een online retailer kan zomaar beslissen om de traditionele spelers uit het containertransport of de diamanthandel het vuur aan de schenen te leggen. We zien ICT-bedrijven die auto’s bouwen en medische applicaties op de markt brengen. De deeleconomie die begon als een randfenomeen onder studenten en start-ups verovert in razend tempo alle domeinen van het openbare leven. Mobiliteit, kantoorruimte, energie, freelancearbeid, … het is allemaal via deelplatformen beschikbaar. En ga er maar vanuit dat shared transport en shared labor, de komende jaren ook hun weg zullen vinden naar b2b-toepassingen. Dit boek is geen pleidooi om ons hiertegen af te zetten. Integendeel, het is net een oproep om ermee aan de slag te gaan. Antwerpen-Waasland heeft een van de grootste concentraties aan universiteiten, hogescholen en onderzoeksinstellingen in Europa. Het kom erop aan om al dat talent en kennis op een slimme manier te ontginnen en de brug te slaan met de economische sterkhouders in de regio. Met dit Routeplan heeft de Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland zichzelf de rol van aanjager en matchmaker toebedeeld. Dat wil zeggen dat ze de komende jaren de juiste partijen rond de tafel wil brengen, en de dynamiek wil creëren om al die ambitieuze projecten en ideeën tot leven te wekken. Afspraak in 2025, in de binnenbaan! Jo De Backer, voorzitter Luc Luwel, gedelegeerd bestuurder Voka — Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland
BW.indd 9
7/03/19 13:38
BW.indd 10
7/03/19 13:38
DEEL 1 STUWMOTOREN
11
De drietrapsraket van de Vlaamse economie De economische lay-out van Antwerpen-Waasland (arrondissementen Antwerpen en Sint-Niklaas) is niet alleen een unicum in Europa. De combinatie van een wereldhaven, een (petro)chemische cluster en een wereldhandelscentrum voor diamant op een oppervlakte van amper 1475 vierkante kilometer kent zelfs wereldwijd zijn gelijke niet. Dankzij hun unieke wisselwerking vormen deze stuwmotoren al jaren de drietrapsraket van de Vlaamse economie. Door zijn centrale ligging is de regio Antwerpen-Waasland ideaal gepositioneerd ten opzichte van Noordwest-Europa. Hoewel Noordwest-Europa slechts 10% van het totale Europese grondgebied beslaat, wonen 30% van alle Europeanen er, en wordt er 40% van het Europese bnp geproduceerd. Dat
BW.indd 11
7/03/19 13:38
stuwmotoren
12
maakt van Antwerpen de gedroomde draaischijf voor klassieke goederenstromen, maar ook voor energiedistributie, logistieke en e-commerceplatformen, circulaire economie en allerhande industriĂŤle activiteiten. Het is dus geen toeval dat de Antwerpse haven ook de thuishaven is van de grootste geĂŻntegreerde (petro)chemische cluster in Europa. De combinatie van een geavanceerd logistiek platform en de beschikbaarheid van hooggeschoolde en productieve werknemers maken het havengebied extra interessant voor internationale investeerders. De clustervoordelen en de hoge specialisatiegraad oefenden de voorbije decennia vooral op de chemiesector een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. De historische aanwezigheid van een diamantcentrum in het hart van de stad geeft de internationale uitstraling van Antwerpen nog een extra boost. Dankzij deze unieke waardeketen vertegenwoordigt de regio AntwerpenWaasland bijna een kwart van de totale bruto toegevoegde waarde in Vlaanderen, een vijfde van de Vlaamse tewerkstelling en investeringen en meer dan 30% van de uitvoer van goederen en diensten.
BW.indd 12
7/03/19 13:38
EVOLUTIE PRIVATE WERKGELEGENHEID PER SECTOR Evolutie
Algemeen totaal
Financiële activiteiten en verzekeringen
Informatica
Telecommunicatie
Uitgeverijen en audiovisuele bedrijven
Horeca
Vervoer en opslag
Groot- en detailhandel
Bouwnijverheid
384.814 372.084
-187
15679 15866
3022
9272 6250
-15
66994 70232
-86
27520 27606
2417 2408
2458 2550
-4970
56209 61179 0
50.000
100.000
150.000
200.000
250.000
300.000
350.000
400.000
bron: Belfirst
Wanneer we dieper ingaan op de evolutie van de andere indicatoren stellen we vast dat de regio Antwerpen-Waasland, ondanks de mooie groeicijfers, op het vlak van bruto toegevoegde waarde en uitvoer wat relatief aandeel heeft verloren. Over de afgelopen tien jaar groeide de totale economische output van Vlaanderen namelijk iets sneller dan die van Antwerpen-Waasland. Daar is een simpele verklaring voor: andere Vlaamse regio’s hebben de jongste jaren ook een versnelling gezet op economisch vlak, wat we alleen maar kunnen toejuichen.
BW.indd 13
7/03/19 13:38
99
0
20
97
98 19
19
95
96
92
93
26320 25363
-3238
19
19
19
19
80
0
94
10.000.000
19
20.000.000
19
30.000.000
19
40.000.000
16335 14994
947
-92
50.000.000
1920 2269
1341
Productie en distributie van elektriciteit, gas, stoom en gekoelde lucht
70.000.000 60.000.000
380 395
-349
Water-, afval en afvalwaterbeheer
-50.000
2012
12730
9
Industrie
2017
13 de drietrapsraket van de vlaamse economie
Qua werkgelegenheid zijn er tussen 2007-2016 32.300 arbeidsplaatsen bijgekomen, wat overeenkomt met een toename van tweeduizend extra jobs per jaar. Ook de rest van Vlaanderen stond natuurlijk niet stil, waardoor het aandeel van de regio Antwerpen-Waasland in de Vlaamse en Belgische werkgelegenheid vrijwel constant is gebleven. Uitgesplitst per sector zien we over de laatste vijf jaar wel een daling in de industrie en in de groot- en kleinhandel. Sterke stijgers zijn dan weer informatica (+ 3000), vervoer en opslag (+ 1000).
70.000.000
300
60.000.000
250
50.000.000
200
40.000.000
150
30.000.000
100
20.000.000
50
10.000.000
0
15
16 20
14
20
13 20
20
11
12
20
20
9
10
0 20
20
7
8 0
20
0
0
0
20
20
98
99 19
97
19
19
95
14 stuwmotoren
96 19
94
19
19
92
93 19
19
19
80
0
BRUTO TOEGEVOEGDE WAARDE 70.000.000
300
AW/VL
60.000.000
250
50.000.000
200
40.000.000 24
150
23,6
30.000.000
100
23,4
20.000.000
50
23,5 10.000.000
16 20
15
14
20
13 20
20
12
11 20
20
10
9 0
20
20
23
20
7
8
0
0
0 20
0
0
23,2
20
98
99
23,1
19
19
97 19
95
96 19
19
94 19
92
93 19
19
19
80
0
22,9
23 22,7
22,7
22,8
22,7
22,5
24 22 bron: Belfirst
23,6 2007 23,4
2008
2009
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
23,5 23,1
23,2
40 35,2 toont de grafiek ook Wat de uitvoer van goederen en diensten 34,4betreft, 22,9 23 34 33,1 31,5 31,5 35 31,1 duidelijke schommelingen over de30,9 geanalyseerde periode22,7 2006 –32,2 2015. Waar 22,8 22,7 28,8 22,7 de regio in 2006 nog 31,5% van de Vlaamse uitvoer vertegenwoordigde is dit 30 25,7 25,1 24,8 24,7 24,4 22,5 22,7 22,6 22,5 cijfer in 2015 gedaald naar 28,8%. 21,8 21,8 25 23
20 22 15
2007
UITVOER GOEDEREN EN2011 DIENSTEN 2008 2009 2009 2010 2012 2013 AW/België
10
2014
2015
AW/VL
5 40 0 35
34,4 31,5 2006
22,7
31,1 2007
31,5 2008
2009 30,9
22,6
22,5
21,8
30 25
24,8
25 20 15 20
2010
20,9
21,1
35,2
34
2011
2012
33,1 2013
32,2 2014
25,7
25,1
24,7
24,4 21,8
21,2
20,9
19,6
2015 28,8
19,6
19,4
19,2
19,4
12,2
12
12
12,1
20,7
10 15 5 0 10
12,2
2006
13
2007
13,1
2008
12,9
2009
2010
2011
2012
2013
13,1
2014
12,4
2015
bron: Belfirst
5 25 0 19,6 2006
21,1
20,9 2007
2008
20,9 2009
13
13,1
12,9
21,2 19,6 2010
2011 19,4
2012 19,2
2013 19,4
12,2
12
12
12,1
2014
20,7 2015
20
15
12,2
13,1
12,4
10
BW.indd 14
5
7/03/19 13:38
22,9
23 22,7
22,7
22,7
2012
2013
22,8
22,5
22 2007
2008
2009
2009
2010
2011
2014
2015
40
5
0 2006
2007
BRUTO-INVESTERINGEN 2008 2009 2010 2011 2012 AW/België
2013
2014
2015
AW/VL
25 20,9
21,1
21,2
20,9
19,6
19,6
19,4
19,2
19,4
12,2
12
12
12,1
2010
2011
2012
2013
20,7
20
15
12,2
13
13,1
12,9
2007
2008
2009
13,1
15 de drietrapsraket van de vlaamse economie
35,2 34,4 34 Nieuwe investeringen zijn net als exportactiviteiten sterk33,1 onderhevig aan 32,2 31,5 31,5 35 31,1 30,9 conjunctuurschommelingen. Maar hier blijft het gewicht van de Antwerpse 28,8 25,7min regio30in het totaal van de Vlaamse investeringen of meer rond 25,1 24,8 24,7 constant 24,4 22,7 22,6 22,5 21,8 25 schommelen. De verwachting de 21% hier is dat de regio zijn positie de21,8 komende 20 jaren aanzienlijk zal versterken. In de Antwerpse industrie staat een aantal 15 miljardeninvesteringen op stapel die nog niet in de statistieken zijn verrekend. Om een idee te geven: tussen 2013 en 2018 werd er in de industri10 ële sites in het havengebied 4,97 miljard euro geïnvesteerd.
12,4
10
5
0 2006
2014
2015
bron: Voka – Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland
KERNCIJFERS Antwerpen-Waasland beslaat 11% van de Vlaamse oppervlakte maar vertegenwoordigt: » 20% van de Vlaamse bevolking (1.293.756 inwoners) » 20% van alle ondernemingen in Vlaanderen » 19% van het totaal belastbaar inkomen van Vlaanderen » 30% van alle vastgoedverkopen » 39% van alle Sevesobedrijven » 76% van de Vlaamse haventrafiek
BW.indd 15
7/03/19 13:38
stuwmotoren
16
‘Onze platformstrategie werkt als een vliegwiel’ Luc Luwel, gedelegeerd bestuurder Voka – Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland
‘De strategie om de drie sleutelspelers van onze regionale economie te integreren in platformen is een van de belangrijkste verwezenlijkingen uit het vorige Routeplan’, zegt Luc Luwel, gedelegeerd bestuurder van Voka— Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland.
Dankzij haar nauwe banden met de lokale industrie heeft Voka — Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland bij de opmaak van het eerste Routeplan een duidelijk gestructureerde industriewerking uitgebouwd. ‘Sinds 2005 vormt het Platform Industrie, dat is samengesteld uit 21 industriële sleutelspelers, de brug tussen de industrie in de regio en de lokale overheden’, legt Luc Luwel uit. ‘Deze werking is ondertussen verder uitgebouwd: samen met de Kamers Kempen en Mechelen hebben we in 2012 het peer-learning programma Lead Plants & Lead Companies opgezet, dat Vlaamse productievestigingen met internationale wortels en Vlaamse fabrieken met internationale ambities helpt om hun concurrentiekracht op wereldschaal te versterken.’
BW.indd 16
7/03/19 13:38
‘Daarom hebben we in 2014 stappen ondernomen om Alfaport, dat de vierhonderd belangrijkste werkgevers in haven en logistiek verenigt, te integreren in de Kamer Antwerpen-Waasland. En als sluitstuk hebben we in 2016 een alliantie gesloten met het AWDC, dat 1.700 Antwerpse diamantbedrijven vertegenwoordigt. Gaandeweg zagen we dat die platformen elkaar versterkten in belangrijke, sectoroverschrijdende thema’s zoals mobiliteit, arbeidsmarkt of douane. Op die manier werkt onze platformstrategie dus als een vliegwiel voor de hele economie.’
17 de drietrapsraket van de vlaamse economie
In 2017 zette die werking zich verder met het Industrieforum dat de industrie in de provincie Antwerpen internationaal ijkt en nieuwe trends signaleert. Luc Luwel: ‘De kracht van zo’n nauwe samenwerking is dat je voortdurend het gelijke speelveld bewaakt en vanuit de industrie met één stem spreekt als er belangrijke beleidsbeslissingen moeten worden genomen. Dat is belangrijk in tijden waarin bedrijven voor grote uitdagingen staan zoals technologische transities of het massaal moeten opleiden en bijscholen van medewerkers.’
Ook nu weer nemen de drie stuwmotoren een prominente plaats in binnen Routeplan 2025. Dit keer tekenden ze vanuit hun geïntegreerde structuur elk zelf hun visie en toekomstplannen voor de komende jaren uit. In de volgende hoofdstukken lichten we die uitgebreid toe.
BW.indd 17
7/03/19 13:38
BW.indd 18
7/03/19 13:38
Stuwmotor 1: Industrie
19
Investeringsgolf spoelt crisis weg
Chemie en petrochemie vormen industriële ruggengraat De industriële cluster in het Antwerps-Wase havengebied incasseerde tussen 2008 en 2011 rake klappen. Maar aan de vooravond van het nieuwe decennium lijken die crisisjaren helemaal verteerd. Tussen 2015 en 2019 investeerde de Antwerpse industrie liefst vijf miljard euro in schone processen, nieuwe duurzame materialen en in Industrie 4.0-gerelateerde technologieën. Die investeringsgolf bevestigt dat het vertrouwen terug is. Momenteel zijn er 288 industriële vestigingen actief in de regio Antwerpen-Waasland. Een derde van die vestigingen bevindt zich in het 12.086 hectaren grote havengebied. Samen realiseren zij een toegevoegde waarde van 14,7 miljard euro en stellen ze volgens de meest recente cijfers (Belfirst, 2018) 46.416 personen tewerk. Zeven vestigingen hebben meer dan duizend voltijdse equivalenten op de payroll. De (petro)chemie vormt de industriële ruggengraat. Antwerpen is nog steeds de grootste petrochemische cluster van Europa en tweede grootste ter wereld (na Houston, Texas).
BW.indd 19
7/03/19 13:38
stuwmotoren
20
Ze staat voor bijna 60% van de industriële toegevoegde waarde van de regio en 42% van de directe tewerkstelling. grafiek 1.1
INDUSTRIËLE TEWERKSTELLING ANTWERPEN-WAASLAND petrochemie
voeding
(IN VTE)
metaalbewerking / technologie
andere
8.598 (19%)
7
6
18.957 (41%)
5
8.598 (19%)
4 7
3 6
18.957 (41%)
2 5
41
14.058 (30%)
3
2
14.058
bron: Voka – Kamer (30%) van Koophandel Antwerpen-Waasland
1
4.803 (10%)
4.803 (10%)
grafiek 1.2
INDUSTRIËLE TOEGEVOEGDE WAARDE ANTWERPEN-WAASLAND (IN EURO)
2.333.667.259 € petrochemie voeding (16%)
metaalbewerking / technologie
2.333.667.259 € 1.901.252.390 €(16%) (13%)
andere
8.694.914.841 € (59%)
1.901.252.390 € (13%)
1.725.836.082 €
8.694.914.841 € (59%)
(12%)
1.725.836.082 € (12%)
bron: Voka – Kamer van Koophandel Antwerpen-Waasland
BW.indd 20
7/03/19 13:38