Prof. dr. Christine Vanhole
EHBK* SL AAP
(EERSTE HULP BIJ KLEINE KINDJES) Ondertitel? Nosaperf
erchitatus estrumet. Een slaapgids voor kinderen van 0 tot 3 jaar
Willem Vermandere, Winterwiegelied nu dat de kinders zijn gaan slapen en al de lichten zijn gedoofd zit ik nog bie ’t vier te waken ’t is were avond god zij geloofd de kabouters zijn uitgebroken met de nevels over ’t veld ’t is ’t eure van slekken en spoken ik hè mijn schaapkes goe geteld nu mag het zachtjes sneeuwen over mijn land wijd uitgestrekt de kinders zijn met warme dekens en zoete dromen toegedekt moeder zal een slaaplied zingen als je angstig wakker schiet ze zal melk en honing brengen en zachte sussen je groot verdriet durf nu niet de vrede breken zorgt dat de dwaze praat verstomt ’t is daarom da’j zachtjes moe spreken met teedre woorden als d’avond komt zo mag het nu nog eeuwen deuren nu dat de lichten zijn gedoofd alles slaapt d’r kan niets gebeuren ’t is were avond god zij geloofd
4
INHOUD INLEIDING 9
Je baby slaapt… niet 65 × Overlevingstips voor
HOOFDSTUK 1 HOE SL A AP E VOLUEERT: VAN BABY TOT VOLWA SSENE 11
slapeloze nachten! 65 × De meest voorkomende oorzaken
die je baby uit zijn slaap kunnen houden of halen 70 × Je baby wordt ’s nachts wakker
door honger of behoefte aan troost 72
Slaap = levensbelangrijk! 12
× Je kindje bonkt met zijn hoofd,
De ontwikkeling van de slaap 13
schommelt of rolt met zijn
× Hoe ziet een volwassen
hoofd tijdens de slaap 84 × Je baby heeft regulatieproblemen,
slaappatroon eruit? 13 × Hoe zit de slaap van je
is uit balans 85 × Je baby heeft het moeilijk met je
kindje in elkaar? 15
terugkeer naar het werk 97 Invloed van externe Slaap bij vroeggeboorte 98
factoren op de slaap 23
× Slaap tijdens het verblijf op de
HOOFDSTUK 2 JE BABY SL A AP T – OF NIE T ? 25
neonatale afdeling 98 × Hoe kun je zien dat je baby een normaal
slaappatroon ontwikkelt? 100
Je baby’s slaap en jouw rol hierin 29 × Een nieuw normaal (h)erkennen 29 × Een sterke band opbouwen
met je baby 31 × Je baby’s slaap stilaan bevorderen 35 × Dutjestijd voor je baby 49 × Zorgen voor een veilig kader:
preventie van wiegendood 54 × Je baby gaat uit logeren! 62 × Het zijn er twee! 63
5
HOOFDSTUK 3 JE PEUTERS SL A AP 103
HOOFDSTUK 4 MEDISCHE K WA ALTJES EN ONGEM AKKEN 127
Je peuter slaapt 104 × Van baby naar peuter:
Wanneer moet je denken aan
de grote verhuis naar de
een onderliggend medisch
eigen kamer 104
probleem of ongemak? 128
× Tijd voor het grote bed? 105 × Hoe kun je je peuter op weg
Vaak voorkomende medische kwaaltjes
helpen naar dromenland? 108
die een verstoord slaappatroon
× Dutjestijd voor je peuter 111
kunnen verklaren 129
× Samen met broer of zus
× Gastro-oesofageale reflux
op de kamer? 112
(GOR) en gastro-oesofageale
× Hoe kan je peuter zich vlot aanpassen
refluxziekte (GORZ) 129 × Voedingsintolerantie en
aan de omschakeling van wintertijd
voedselallergie 135
naar zomertijd (en omgekeerd)? 114
× Eczeem 137
Slaapproblemen bij peuters 115
× Netelroos 138
× Wat als je peuter blijft vragen naar
× Neusverstopping 138 × Middenoorontsteking 139
een nachtelijk flesje? 115 × Wat als je kind moeilijk zonder jou in
× Hoesten en piepen of
de buurt in slaap valt? 116
huisstofmijtallergie 140
× Wat als je kindje midden in
× Aarswormen 141 × Obstructief slaapapneusyndroom
de nacht wakker wordt? 116 × Wat als je kind ’s nachts naar je
(OSAS) 142 × Doorbrekende tanden 143
kamer komt? 117 × Wat als je kindje weigert
× Luieruitslag 143 × Groeipijnen 144
te gaan slapen? 118 × Wat als je peuter altijd veel
× Bedplassen 144
te vroeg wakker is? 118
× Valse kroep 145
× Wat als je kind bang is? 119
REGISTER 147
× Speciale omstandigheden die de slaap
van je kindje kunnen verstoren 122
6
Slaap als een reus slaap als een roos slaap als een reus van een roos reuzeke rozeke zoetekoeksdozeke doe de deur dicht van de doos Ik slaap — Paul van Ostaijen, Berceuse Nr. 2
8
INLEIDING De slaapgewoontes van hun baby houden heel wat ouders wakker… Dagelijks kloppen ze hiervoor aan bij de kinderarts, vaak wanhopig of de uitputting nabij. Babylief slaapt na maanden nog niet door, wordt ’s nachts wakker en kan de slaap niet meer vatten, wil gesust of gewiegd worden, verwacht entertainment. De kleine dreumes wil midden in de nacht steevast bij mama en papa in bed en wanneer zij het been stijf houden, moet de nachtrust van het hele gezin eraan geloven. Herkenbare voorbeelden zijn er te over! Jammer genoeg bestaat er niet dat ene magische ‘slaapmiddeltje’, die ene gouden tip die alle baby’s of peuters op commando doet slapen als een roos. Slaap is immers een heel complex gegeven. Het slaappatroon evolueert met het opgroeien. Bovendien variëren slaapnoden en -gewoontes van kind tot kind en worden die ook beïnvloed door het temperament van het kind en de manier waarop je hier als ouder mee omgaat. Het is belangrijk om meteen vanaf de geboorte veel tijd dicht bij je baby door te brengen. Zo leer je hem en zijn gewoontes het best kennen en kun je optimaal aan je baby’s noden beantwoorden. Een win-winsituatie voor beide partijen, zeg maar! De cry it out-methode (zie p. 82) die sommigen aanbevelen, druist hiertegen in. Je baby alleen laten huilen tot hij uiteindelijk de slaap vat, zal hem net geen vertrouwen geven en helpt jullie niet op jullie prille ontdekkingstocht. Lose-lose!
9
Investeren in goede slaap loont zowel op korte als op lange termijn. Slaap is immers van levensbelang, niet alleen voor je baby’s gezondheid, maar ook voor jezelf, het vertrouwen in je ouderschap, je emotionele welbevinden en het functioneren van je gezin. Daarom geven we je in deze gids een aantal slaapbevorderende tips en tricks. Geen one size fits all, maar tips afgestemd op de leeftijd van je baby, zijn temperament en jullie gewoontes binnen het gezin. Je kiest wat voor jullie van toepassing is en zo creëer je zelf een slaapplan op maat. Slaapwel!
10
HOOFDSTUK 1 HOE SLAAP EVOLUEERT: VAN BABY TOT VOLWASSENE
11
Houdt je baby of peuter je elke nacht uit je slaap? Je bent niet alleen! Slaapproblemen komen heel vaak voor. Wel een kwart tot een derde van ouders met kinderen jonger dan vijf jaar zeggen dat ze er last van hebben. We willen je in dit boek graag een aantal concrete suggesties aanbieden, waarmee je zelf aan de slag kunt. Maar voor we dieper ingaan op mogelijke oplossingen, is het belangrijk stil te staan bij het belang van goede slaap en de ontwikkeling van het slaappatroon. Een breder inzicht in hoe de slaap van je kindje zich ontwikkelt en
wanneer en waarom er problemen kunnen opduiken, kan immers slaapproblemen voorkomen of je alleszins op weg helpen om ze aan te kaarten. Dat laatste is trouwens erg belangrijk. Aarzel niet om hulp te zoeken wanneer je je zorgen maakt over de slaap van je kind. Jong geleerd is oud gedaan! Bovendien kunnen de meeste slaapproblemen verholpen worden. Het is uitzonderlijk dat ze veroorzaakt worden door een onderliggend medisch probleem.
SL A AP = LE VENSBEL ANGRIJK! Het belang van goed slapen is niet te onderschatten. Slaap is zelfs levensbelangrijk, en wel om verschillende redenen. Lange tijd dachten we dat slaap een rustperiode is, waarbij de hersenactiviteit op een laag pitje wordt gezet. Ondertussen weten we dat de hersenen ook tijdens de slaap op volle toeren draaien en dat die activiteit onmisbaar is voor de hersenontwikkeling. Wanneer je baby of peuter wakker is, valt er heel wat te beleven. Er komt een heleboel informatie binnen. Tijdens zijn slaap zal je kind die ‘leerstof’ verwerken en opslaan in het geheugen. Slaap is met andere woorden onmisbaar voor de opbouw van het langetermijngeheugen en het leerproces van je kindje. Daarnaast is goed slapen ook helend voor lichaam en geest en dus broodnodig voor normale groei, een goede gezondheid en emotioneel welbevinden. Een goede
nachtrust zorgt er met andere woorden voor dat je goed in je vel zit! Bij slaapproblemen kan het gedrag van je kind hieronder lijden en bij oudere kinderen kunnen bijvoorbeeld schoolprestaties te wensen overlaten. Als je kind niet goed slaapt, kan dit bovendien een negatieve impact hebben op je zelfvertrouwen als ouder en op het functioneren van jullie gezin. Verstoorde slaap wordt ook geassocieerd met allerlei medische kwalen, zoals zwaarlijvigheid, hart- en vaatlijden, bepaalde kankers, de ziekte van Alzheimer, om er maar enkele te noemen. Er zijn dus heel wat redenen om de slaap van je telg en die van jezelf te koesteren!
12
DE ONT WIKKELING VAN DE SL A AP Het slaappatroon bij de mens ondergaat heel wat veranderingen tijdens de groei van baby tot volwassene. Er ontstaat na verloop van tijd een dag-nacht- of slaap-waakritme, het aantal uur slaap per etmaal vermindert geleidelijk aan en de verhouding tussen diepe en lichte slaap varieert.
HOE ZIE T EEN VOLWA SSEN SL A APPATROON ERUIT ? De slaap verloopt in fasen of stadia. We maken een onderscheid tussen de rustige niet-remslaap en de actieve remslaap.
nachtbrakende baby bijvoorbeeld , zul je heel groggy, gedesoriënteerd en knorrig wakker worden.
1. De rustige (diepe) niet-remslaap De niet-remslaap splitsen we op in drie verschillende stadia, afhankelijk van de diepte van het slapen: 1. Indommelen of doezelen 2. Lichte slaap 3. Diepe tot zeer diepe slaap
Vooral tijdens deze rustige slaap kan je lichaam herstellen en nieuwe energie opdoen. De informatie en emoties waarmee je de afgelopen dagen geconfronteerd werd, worden tijdens de diepe slaap voorlopig opgeslagen in het kortetermijngeheugen. Het kaf wordt van het koren gescheiden. Onbelangrijke informatie wordt overboord gegooid en belangrijke wordt bewaard om later, tijdens de remslaap, een vaste plaats te krijgen in het langetermijngeheugen.
Wanneer je het diepste stadium van het slapen hebt bereikt, mag er bij wijze van spreken een bom naast je bed ontploffen, wakker word je niet! En wanneer dat uitzonderlijk toch gebeurt, door je
13
2. De actieve (droom) remslaap Na de diepe slaap volgt de actieve remslaap, ook droomslaap genoemd. De afkorting REM staat voor Rapid Eye Movement. De ogen zijn in dit stadium namelijk voortdurend in beweging. Er kunnen ook spiertrekkingen en grimasjes in het gelaat worden waargenomen. Hoewel onze hersenen op volle toeren draaien, relaxt de rest van ons lichaam. Uit de remslaap ben je makkelijk te wekken. Tijdens deze fase van de slaap droom je. In de droomslaap wordt, zoals eerder gezegd, belangrijke informatie voorgoed gebetonneerd in het langetermijngeheugen.
Tijdens de slaap onderscheiden we slaapcycli waarbij rustige niet-remslaap wordt afgewisseld met actieve remslaap. Een volwassen slaapcyclus herhaalt zich om de 60 à 90 minuten. Onmiddellijk na het inslapen bestaat een slaapcyclus overwegend uit diepe slaap (60 minuten diepe slaap t.o.v. 10 tot 30 minuten lichte remslaap). Naar de ochtend toe zal de droomslaap overheersen. De lengte van een slaapcyclus en de verhouding tussen niet-rem- en remslaap variëren van mens tot mens en zijn ook afhankelijk van de leeftijd. Zo hebben jonge kinderen meer diepe slaap dan volwassenen. Tot je baby 6 à 9 maanden oud is, neemt de droomslaap tot 50 % van zijn totale slaap in beslag. In de loop van het eerste levensjaar neemt de diepe slaap toe tot een maximum in de kinderjaren. Tijdens de tienerjaren neemt de hoeveelheid diepe slaap weer af.
14
HOE ZIT DE SL A AP VAN JE KINDJE IN ELK A AR? Het slaappatroon van je kindje ziet er heel anders uit dan het jouwe, dat is duidelijk. Maar waarom is dat zo? En op welke manier verschilt het?
HOE EN WA AROM SL APEN BABY ’ S ANDERS DAN VOLWA SSENEN? Hoe slaapt je baby anders dan jij? In tegenstelling tot een volwassene, wordt een baby met de regelmaat van de klok wakker. De slaap van een baby kent tot drie maanden nog geen dag-nacht- of slaapwaakritme, in tegenstelling tot een
15
volwassene. Het dag-nachtritme wordt grotendeels geregeld door twee hormonen: het slaaphormoon melatonine en het energiehormoon cortisol. Wanneer de zon opkomt, wordt de melatonine onderdrukt en piekt het cortisol om voldoende energie
te voorzien om de dag door te komen. Het inslapen verloopt eveneens anders. Een volwassene heeft maar een paar minuten nodig om als een blok in slaap te vallen. Een kleine baby heeft tot een half uur nodig om echt diep te slapen. Tussen 3 en 6 maanden ontwikkelen de meeste baby’s een dag-nachtritme en zijn er maar enkele minuten tussen indommelen en diep slapen. Tussen 6 en 18 maanden piekt de scheidingsangst bij kindjes. Dit kan problemen geven bij het inslapen en het opnieuw inslapen wanneer je baby ’s nachts na een slaapcyclus kort wakker wordt (zie p. 80). Ook de slaapcycli verschillen sterk van die van een volwassene: ze zijn korter en de hoeveelheid actieve slaap overweegt. Een volwassen slaapcyclus neemt makkelijk een tot anderhalf uur in beslag, die van een jonge baby amper een uur. Om het uur wordt je baby dus even wakker om dan
weer in slaap te vallen. Geleidelijk aan neemt de duur van een slaapcyclus toe en gaat je baby dieper slapen, om uiteindelijk door te slapen! Waarom slaapt je baby anders dan jij? Je baby’s hersenen groeien als kool. In de loop van het eerste levensjaar verdubbelen je baby’s hersenen in volume, het gewicht neemt toe van 400 g tot 1 kg. De actieve remslaap stimuleert en ondersteunt deze hersengroei. Troost je dus wanneer je de eerste weken met een nachtbraker te maken hebt: het is een genie in wording! Lichte slaap stimuleert niet alleen de hersen groei, het is ook een door de natuur ingebouwde veiligheid. Wanneer je baby vanaf dag één langere periodes diep zou slapen, zou hij niet om nachtelijke voeding vragen en honger lijden. Hij zou ook niet gewapend zijn tegen gevaren als wiegendood. Een verstopte neus zou hem bij wijze van spreken fataal kunnen worden.
S A MENG E VAT: Hoe en waarom slapen baby’s anders dan volwassenen? BABY’S
VOLWASSENEN
Moeten makkelijk te wekken zijn = preventie wiegendood
Onverstoorde slaap
Lichte, ondiepe slaap
Diepe slaap
Nood aan voeding ’s nachts
Geen nood aan voeding ’s nachts
Korte slaapcycli – 60 min
Lange slaapcycli – 90 min
Merendeel actieve remslaap = hersengroei
Merendeel rustige niet-remslaap = lichamelijk en emotioneel herstel
16
HE T SL A APPATROON VAN BABY TOT PEUTER HE T B EG IN VAN DE SL A AP: DE FOE TUS
De slaap ontwikkelt zich al een hele tijd voor de geboorte, al tijdens het leven als foetus in de baarmoeder. Zo ziet de ontwikkeling van slaap en slaapcycli eruit bij de foetus: × Slaap en slaapcycli beginnen zich te ontwikkelen vanaf 26 à 28 zwangerschaps weken. × Vanaf 28 à 30 weken is er remslaap aanwezig. Bij jonge premature baby’s is er een overwicht aan remslaap. × Continue slaapcycli zijn er pas vanaf 36 à 38 weken: op dat ogenblik is er evenveel rem- als niet-remslaap. × Naarmate de premature baby ouder wordt, is hij langere periodes rustig wakker. × Vanaf 6 tot 9 maanden heeft de baby een volwassen slaappatroon met een overwicht aan rustige, niet-remslaap. Vanaf 26 à 28 weken ontwikkelt de foetus dus een slaappatroon. Slaap wordt dan onmisbaar voor de groei en de ontwikkeling van zijn hersenen. Terwijl de foetus slaapt, kunnen de verschillende zintuigen (tast, gehoor, zicht, reuk en smaak) zich verder ontwikkelen en verfijnen. De basis voor de latere sociale en emotionele vaardigheden wordt gelegd. Genoeg slaap is ook broodnodig voor de opbouw van het langetermijngeheugen en de latere verstandelijke ontwikkeling.
17
De ontwikkeling van volgende zintuigen en vaardigheden is afhankelijk van slaap en slaapcycli: × Tastzin; × Het evenwichtsorgaan en het gewaarworden van positie en bewegingen in de ruimte; × Geur en smaak; × Gehoor; × Zicht; × Emotionele vaardigheden (het limbisch systeem); × Sociale vaardigheden; × Het geheugen (hippocampus). De zintuiglijke signalen die tijdens de waakfase worden opgevangen, zullen tijdens de remslaap de groei van zenuwbanen en de signalisatiefunctie van de zenuwen stimuleren. Op die manier wordt een heel geheugennetwerk aangelegd. De zintuiglijke ervaringen die de baby opdoet wanneer hij alert wakker is, worden tijdens de rustige slaap gefilterd. Belangrijke en herhaaldelijk aangeboden informatie wordt bewaard, terwijl overbodige informatie overboord wordt gegooid. Tijdens de actieve remslaap wordt de belangrijke informatie opgeslagen in het geheugen. Om een langetermijngeheugen te kunnen opbouwen is dus een volledige slaapcyclus vereist: alert wakker zijn, rustige niet-remslaap en actieve remslaap.
SL A AP VAN BABY TOT PEUTER: EEN OVER ZICHT
In onderstaande tabel kun je de evolutie van je kindjes slaappatroon volgen. Elke leeftijd brengt ook een aantal obstakels met zich mee, die de slaap kunnen bemoeilijken of onderbreken. Totale slaapduur
Dag-nacht ritme
Wordt wakker door
Geen
Honger
Iets korter overdag en wat langer ’s nachts.
Geen
Honger, nood aan nabijheid, huidhonger.
2-3 powernaps van 2 uur overdag. De rest van de slaap ’s nachts.
Minder lichte slaap, slaap wordt dieper: blokken van 4-5 uur ’s nachts.
De baby slaat overdag een voorraad aan calorieën op en heeft’s nachts minder honger (0-2 voedingen).
Slaapperiode 3-4 uur
Eerste 6 weken
16-17 uur per dag
6 weken tot 3 maanden
15-16 uur per dag
3-6 maanden
6-9 maanden
9-12 maanden
14-15 uur per dag
14 uur per dag
13-14 uur per dag
Bij fles voeding: 3-5 uur
Bij borstvoeding: 1-3 uur
Slaapblokken van 7 uur ’s nachts.
2 powernaps (ochtend en namiddag)
2 powernaps (een kort dutje ’s ochtends en een langer dutje na de middag)
18
Slaapblok van 10-12 uur ’s nachts
Je baby wordt regelmatig wakker en kan zich wel of niet weer in slaap sussen. Doorbrekende tandjes kunnen goede slapers uit hun slaap houden. Je kindje wordt regelmatig wakker en kan zich wel of niet weer in slaap sussen. Je baby leert met reuzensprongen bij: hij leert rechtop zitten, trekt zich recht, leert stappen. Dit kan de slaap flink verstoren. Wanneer hij kort wakker wordt, is je baby soms geneigd om deze nieuwe vaardigheden in te oefenen.
Totale slaapduur
1-2 jaar
2-3 jaar
12-13 uur per dag
11-13 uur per dag
Slaapperiode
1-2 korte powernaps
1 dutje in de namiddag
19
Dag-nacht ritme
Wordt wakker door
Slaapblok van 10-12 uur ’s nachts
12-18 maanden: Je kindje wordt wakker door scheidingsangst. 18 maanden: Hij leert hoe hij zichzelf kan geruststellen en sussen als hij wakker wordt; hij begrijpt dat zijn ouders er zijn, ook al ziet hij ze niet.
Slaapblok van 10-12 uur ’s nachts
Je peuter verhuist van zijn wieg naar een bed. Je kindje heeft soms nachtmerries, slaapangst en angst voor het donker.
Samengevat zijn er vijf belangrijke veranderingen in je baby’s slaappatroon doorheen zijn groei: 1. Actieve (lichte) remslaap neemt af. 2. Rustige (diepe) slaap neemt toe. 3. De slaapcycli worden langer. 4. Je baby wordt minder makkelijk wakker van lichte prikkels. 5. Het aantal uren dat de baby overdag slaapt, neemt geleidelijk af.
Een vast slaap-waakstramien In de periode van 3 tot 12 maanden ontwikkelen de meeste baby’s een vast slaap-waakstramien. De gemiddelde baby heeft in deze periode ongeveer 14 à 16 uur slaap nodig per etmaal, waarvan 9 tot 10 uur ’s nachts – in het begin weliswaar soms nog onderbroken– plus twee dutjes overdag. Op deze leeftijd kan het slaappatroon enorm variëren van baby tot baby.
Hoe jonger je baby, hoe vaker hij in actieve (en dus lichte) slaap verkeert. Op die momenten kunnen externe factoren (een deur die opengaat, een tandje dat doorbreekt, honger…) hem uit zijn slaap houden.
Hoera: je kindje slaapt ’s nachts door! 70 % van de baby’s slaapt rond de leeftijd van 6 maanden ’s nachts 8 uur aan een stuk door. Maar de periodes van diepe slaap zijn korter bij baby’s dan bij volwassenen: 50 tot 60 minuten tegenover 90 minuten. Je baby verkeert dus vaker in ondiepe slaap of wordt geregeld wakker in de loop van de nacht.
FAQ: HOE LEERT JE BABY HET VERSCHIL TUSSEN DAG EN NACHT? Geleidelijk aan ontwikkelt je baby een dag-nachtritme. En dit met grote dank aan een soort ingebouwde klok (de epifyse of pijnappelklier in de hersenen), die onder invloed van licht en donker het hormoon melatonine afscheidt. Deze melatonine zorgt ervoor dat de dag wordt opgedeeld in een wakkere periode overdag (melatonineafscheiding: off) en een periode van ononderbroken slaap ’s nachts (melatonineafscheiding: on).
20
DUTJESTIJD (ZIE P. 49) Die nood aan powernaps overdag verdwijnt tussen 3 en 5 jaar. Ook de duur van de nachtelijke slaap verkort met het ouder worden.
De duur en de diepte van de slaap worden bepaald door een aantal slaapverwekkende hormonen die worden afgescheiden terwijl we wakker zijn. Baby’s en jonge kinderen produceren meer ‘slaapverwekkers’ en hebben daarom naast hun nachtrust ook behoefte aan regelmatige dutjes overdag.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de ideale totale slaapduur en het aantal dutjes overdag in functie van de leeftijd.
Leeftijd
Totale slaapduur
Aantal dutjes
Totale duur dutjes
Eerste 6 weken
16-17 u (min. 11 u - max. 19 u)
3
6u
6 weken3 maanden
15-16 u (min. 11 u - max. 19 u)
3
4-5 u
3-6 maanden
14-15 u (min. 10 u - max. 18 u)
2-3
3-4 u
6-9 maanden
14 u (min. 10 u - max. 18 u)
2
3u
9-12 maanden
13-14 u (min. 10 u - max. 18 u)
2
3u
1-2 jaar
12-13 u (min. 10 u - max. 16 u)
1-2
2u
2-3 jaar
11-13 u (min. 8 u - max. 14 u)
1
1-1,5 u
21
22