Oost-Spanje
E. Ripoll/age fotostock
Alicante
Valencia, Murcia, Aragón, Zaragoza Uitstapje naar Barcelona
De regio’s van deze gids (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Valencia, stad en regio ∑ Murcia, stad en regio ± Zaragoza en Aragón T Uitstapje naar Barcelona
blz. 119 blz. 219 blz. 251 blz. 337
INHOUD MEMO
Een keuze uit de mooiste plekjes....6
Evenementen........................................50 Leestips....................................................52 Films..........................................................53 Muziek......................................................53
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN
MEER WETEN OVER OOST-SPANJE
De mooiste reisherinneringen........10
OOST-SPANJE VANDAAG
gdagys/iStock
NIET TE MISSEN
REISPLANNER Een keuze uit de mooiste routes....18
DE REIS VOORBEREIDEN Reistips.....................................................26 NAAR OOST-SPANJE
Met de auto............................................28 Met het vliegtuig..................................28 Met de trein............................................29 Met de bus..............................................29
Volkskunst en tradities.......................56 Levendige folklore...............................57 Stierengevechten.................................58 Gastronomie..........................................59 Politiek en bestuur..............................62 Natuurlijke rijkdommen en economie...........................................64 CULTUUR
Talen..........................................................68 Literatuur................................................69 Muziek......................................................73 Film............................................................ 74 KUNST EN ARCHITECTUUR
Rubrieken in alfabetische volgorde.............................................37
Van de prehistorie tot de Arabische verovering.......................................... 76 Spaans-Moorse kunst.........................78 Preromaanse en romaanse kunst (8ste-13de eeuw).............................78 Gotische kunst (13de eeuw).............79 Renaissance (16de eeuw).................. 81 Barok (17de-18de eeuw)....................82 Kunst van de Bourbons (18de-19de eeuw)............................84 Modernisme...........................................85 Avant-gardistische bewegingen....86 Hedendaagse architectuur..............88 Enkele kunsttermen............................90 ABC van de architectuur....................92
MET HET GEZIN
NATUUR EN LANDSCHAP
Bezienswaardigheden en activiteiten...................................48
Korte schets van Spanje....................94 Het reliëf van Oost‑Spanje................94
VOOR HET VERTREK
Profiel van Spanje................................30 Het weer..................................................30 Nuttige adressen..................................30 Formaliteiten......................................... 31 Budget......................................................32 Overnachten..........................................33 Uit eten....................................................35 OOST-SPANJE VAN A TOT Z
5
Klimaat.....................................................97 Flora..........................................................97 Fauna........................................................98 Natuurbescherming............................98 GESCHIEDENIS
Prehistorie.............................................100 Romanisering......................................101
Al-Andalus............................................102 Verenigd Spanje.................................104 De drie koninkrijken van de Spaanse oostkust..........................105 Habsburgers........................................106 Huis van Bourbon..............................107 Woelige 20ste eeuw.......................... 110 Het huidige Spanje............................ 111 Belangrijke data voor Spanje......... 114
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n VALENCIA, STAD EN REGIO
± ZARAGOZA EN ARAGÓN
Valencia..................................................122 Costa del Azahar................................166 Peníscola...............................................173 Morella...................................................176 Xàtiva......................................................181 Alcoi........................................................185 Alicante..................................................189 Costa Blanca.........................................201 Elche........................................................207 Orihuela.................................................214
Zaragoza............................................... 254 Aragonese Pyreneeën......................272 Huesca....................................................274 Sos del Rey Católico..........................281 Jaca......................................................... 283 Parque Nacional de Ordesa y Monte Perdido.............................. 294 Aínsa...................................................... 300 Parque Natural de la Sierra y Cañones de Guara........ 306 Barbastro............................................... 311 Tarazona................................................316 Daroca....................................................319 Teruel......................................................323 Albarracín..............................................328 Alcañiz....................................................332
∑ MURCIA, STAD EN REGIO
Murcia.................................................... 220 Cartagena.............................................232 Lorca...................................................... 239 Caravaca de la Cruz...........................245
T UITSTAPJE NAAR BARCELONA
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y
Barcelona: Top 10 bezienswaardigheden...340 Register...............................................346 Kaarten en plattegronden.........357 Woordenlijst ..................... achterflap
NIET TE MISSEN aaa De reis waard
aa Een omweg waard
a Interessant
aa
J. Arnold Images/hemis.fr
Alicante
aa
Morella
J. Fuste Raga/age fotostock
Alicante staat bekend om zijn prachtig heldere licht. De stad biedt heerlijke rust naast toeristische bedrijvigheid, een boulevard in de schaduw van majestueuze palmen en een t ypisch mediterrane sfeer. Zie blz. 189.
Morella ligt op 1000 m hoogte en wordt omgeven door spectaculaire vestingmuren uit de 14de eeuw. Bij het middeleeuwse kasteel op de top van de heuvel hebt u een schitterend panoramisch uitzicht. Zie blz. 176.
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE PLEKJES
7
aaa
Nationaal Park Ordesa y Monte Perdido Dit is de parel van de Aragonese Pyreneeën: u vindt er diepe kloven, valleien, watervallen, de prachtigste kleuren en een weelderige plantengroei. Een waar paradijs voor natuurliefhebbers! Zie blz. 294.
aa
S. Staszczuk/age fotostock
Peníscola Het mooiste stadje van de Costa del Azahar was ooit het adelaarsnest van een tegenpaus. Het werd in de middeleeuwen versterkt met wallen en een fort, maar is nu een vredige badplaats. Zie blz. 173.
I. Ruiz Haro/age fotostock
aa
S. Crump/SCFotos/age fotostock
Murcia De ster van de Plaza Cardenal Belluga is de prachtige barokke kathedraal, met een verblindend witte gevel in retablo-stijl. Het is een harmonieus geheel van zuilen, welvingen en standbeelden. Zie blz. 220.
De mirador van Tabarca
oskitar356/iStock
ÞÞ Volg de rivieren door de Sierra de Guara: canyoning brengt u op plaatsen waar u anders niet komt. Geniet van een ongerepte natuur met grotten, natuurlijke zwembassins, watervallen, duizelingwekkende rotswanden en uitzonderlijk helder water. Sporten in een landschap
J.F. Hagenmuller/hemis.fr
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN
Canyoning in de Sierra de Guara
12
vol grandioze schoonheid: een onvergetelijke ervaring! Zie blz. 306.
ÞÞ Ga terug in de tijd in het Museo Arqueológico de La Almoina, waar u een onderaardse wandeling maakt tussen de fundamenten van het Romeinse en Visigotische
DE MOOISTE REISHERINNERINGEN
TOP 5 Met het gezin 1. Palmentuin in Elche (blz. 207) TOP 5 Xxxxxxx 2. Park en(p. xx) watervallen van het 1. Xxxxx Monasterio de Piedra (blz. 321) 2. Xxxxx (p. xx) 3. Het Oceanogràfic in Valencia 3. Xxxxx (p. xx) (blz. 145) 4. Xxxxx (p. xx) 4. Het Bioparc in Valencia (blz. 149) 5. Xxxxx (p. xx) 5. Het Acuario Fluvial de Zaragoza (blz. 266)
Valencia. Door de doorzichtige wanden onderscheidt u openbare en particuliere gebouwen, ver van alle stadsdrukte. Zie blz. 130.
Het Oceanogràfic T. Hassler/age fotostock
ÞÞ Maak een uitstapje
vanuit Alicante naar het eilandje Tabarca, een prachtig beschermd natuurgebied, om er in een kleine kreek te zwemmen, langs de fortificaties en door de oude straten te wandelen en de dag te besluiten met een smakelijk plateau zeebanket. Zie blz. 195.
ÞÞ Bezondig u in Xixona aan
de aanschaf van turrón, in een van de plaatselijke fabrieken die u kunt bezoeken. Nadat u hebt gezien hoe deze noga met honing en amandelen wordt gemaakt, is het moeilijk er weerstand aan te bieden (of hem tot Kerstmis te bewaren). Zie blz. 196.
ÞÞ Voel u heel klein onder Los Mallos de Riglos, de
indrukwekkende, oker-rode kliffen van geërodeerde puddingsteen, die de vorm van suikerbroden hebben. Ze liggen bij het dorp Riglos, vanwaar u mooie wandelingen kunt maken. Neem een verrekijker mee om de trek- en roofvogels te kunnen observeren. Zie blz. 279. Los Mallos de Riglos F. J. Fdez. Bordonada/age fotostock
13
REISPLANNER
Mudéjar-architectuur van Aragón 4 dagen
Soria
Tarazona Zaragoza
Monasterio
Eb
Casti l l a de Veruela y León
ro
Calatayud Monasterio de Piedra
Daroca Ara gó n
Casti l l aL a M an c h a
Albarracín
Teruel
Route: 435 km door het Arabische verleden van Spanje
åå Dag 1 Van Zaragoza naar Veruela
åå Dag 2 Calatayud en Daroca
Kijk eerst rond in Zaragoza (blz. 254) en rijd dan naar het noordwesten, naar de stad Tarazona (blz. 316). Hier woonden joden, moslims en christenen in goede harmonie bijeen en resideerde enige tijd het hof van de Katholieke Koningen. Sluit de dag af in het cisterciënzer klooster van Veruela (blz. 317).
Bewonder de klokkentorens in mudejarstijl in Calatayud, kijk rond in de omgeving en bezoek het Monasterio de Piedra (blz. 321). Maak ook een wandeling door het park, waar mooie watervallen te zien zijn. Ga daarna op weg naar het versterkte stadje Daroca (blz. 319).
åå Dag 3 Albarracín Trek een hele dag uit voor de prachtige stad Albarracín (blz. 328), hoog tussen de okerkleurige bergen. Maak in de loop van de dag ook een wandeling naar de grotten met rotsschilderingen.
åå Dag 4 Teruel Ga tot slot naar de kleinste provinciehoofdstad van Spanje. Het het rijke mudejarerfgoed, dat op de Werelderfgoedlijst van Unesco staat, is een omweg waard (blz. 323). Tip: proef in Teruel de beroemde ham. Watervallen bij het Monasterio de Piedra PobladuraFCG/iStock
D. Miranda/age fotostock
20
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES
21
De verrassende Levante 4 dagen Comun id a d
Albacete Casti l l aL a M an c h a
Alcoi Va le ncia na
R egi ón
Moratalla
Elche
<Geen J. Carrasco/age kruisendefotostock koppeling>
Calasparra Cehegín Caravaca de la Cruz
El Castell de Guadalest
Bocairent
Alicante Santa Pola
Orihuela
Murcia
Middellandse
de Murc i a
Lorca
Zee
Cartagena
Route: 550 km door het hart van de regio Murcia
åå Dag 1 Van El Castell de Guadalest naar Elche Rijd noordwaarts langs de kust tot aan het mooie dorp El Castell de Guadalest (blz. 204). Steek daar door naar Alcoi (blz. 185) en vervolgens naar het pittoreske stadje Bocairent (blz. 197). Sluit de dag af in Elche (blz. 207), met een bezoek aan El Palmeral en de oogstrelende Tuin van de Pastoor.
åå Dag 2 Van La Alcudia naar Orihuela Bezoek de archeologische vindplaats La Alcudia, waar de beroemde Dama de Elche (blz. 211) werd gevonden, ga naar Santa Pola, voor de zout pannen en stranden (blz. 195), en rijd naar Orihuela, met een mooi oud centrum, waar de dichter Miguel Hernández werd geboren (blz. 214).
åå Dag 3 Van Murcia naar Calasparra Bezoek de kathedraal van Murcia, die een bijzondere gevel in retablo-
stijl heeft (blz. 224). Rijd dan naar Caravaca de la Cruz, voor het kasteel en het Santuario de la Santísima y Vera Cruz (blz. 245). Wandel door de buurstadjes Moratalla en Cehegín, waar ook rotsschilderingen te zien zijn, en ga in Calasparra de beroemde bomba-rijst proeven (blz. 248).
åå Dag 4 Lorca en Cartagena Sluit deze mooie rondreis af in het barokke Lorca, met het Museo Azul de la Semana Santa (blz. 239), en de stad Cartagena (blz. 232), met Punische en Romeinse overblijfselen. In het Museo Nacional de Arqueología Subacuática maakt u kennis met het erfgoed dat op de Spaanse zeebodem ligt. Tips: eet paella op een terras aan zee en proef in Xixona de verrukkelijke turrón! In de Middellandse Zee kunt u op veel plaatsen duiken (ook voor beginners).
44
DE REIS VOORBEREIDEN
Aardewerk
Het aardewerk uit Manises, niet ver van Valencia, is al sinds de 15de eeuw in het hele Middellandse Zeegebied bekend. Zelfs de Italianen waren fervente afnemers. Ook nu nog is het stadje een belangrijke producent. Het organiseert in de oneven jaren de Biennal Internacional de Ceràmica. In Aragón zijn al veel centra voor aardewerkproductie verdwenen, maar in Muel en Teruel is de traditie nog bijzonder levendig. Muel bezit zelfs een museum en een opleidingscentrum. TALEN
Alle Spanjaarden spreken Castiliaans. In de streek rond Valencia spreken autochtonen onder elkaar vaak Valenciaans, maar men beantwoordt u graag in het Castiliaans. De plaatsnaamborden (en steeds meer ook de straatnaamborden) zijn in het Valenciaans. w Om die reden noemen we in deze gids de plaatsen in de Levante (de regio’s Valencia en Murcia) zowel in het Valenciaans als in het Castiliaans. De plaatsen in Catalonië (Barcelona) worden eveneens in het Catalaans én in het Castiliaans genoemd. Voor de namen van gebouwen en interessante plekken proberen we bij voorkeur ook de lokale spelling te geven. TAXI
Taxi’s zijn over het algemeen gemakkelijk te vinden (groen lampje betekent: taxi is vrij) en de ritten zijn niet overdreven duur (€ 7 tot 15). Er gelden verschillende tarieven voor overdag, ‘s nachts, het weekend en feestdagen. Voor een rit van de luchthaven naar Valencia (of vice versa) betaalt u ongeveer € 20-25. TELEFONEREN
Spaanse telefoonnummers bestaan uit negen cijfers, waarvan de eerste
drie de provincie of stad aanduiden. Lokale en nationale gesprekken – Toets de negen cijfers in. Vanuit België of Nederland naar Spanje bellen – Toets 0034 (landnummer) gevolgd door het abonneenummer van negen cijfers. Vanuit Spanje naar het buitenland bellen – Toets 0031 voor Nederland of 0032 voor België, gevolgd door het abonneenummer zonder de eerste 0. Inlichtingen – t 11 888 of 11 811 of 11 824. Internationale inlichtingen – t 11 825. Telefooncellen werken met munten of telefoonkaarten (tarjetas telefónicas), die te koop zijn in postkantoren en estancos.
Mobiel bellen Nederlandse en Belgische providers bieden vaak speciale pakketten aan om te bellen in het buitenland. Let wel: deze oproepen vallen niet onder het gewone tarief en blijven dus erg duur. Bovendien betaalt u gewoonlijk ook mee als u zelf wordt gebeld. Informeer hierover voor uw vertrek bij uw provider. Bij een langdurig verblijf in het buitenland kunt u ter plaatse een SIM-kaart kopen waaraan een l okaal nummer is gekoppeld (kost ongeveer € 15). VERKEER
Autoverhuur U kunt het beste een huurauto ruim van tevoren in eigen land reserveren, dan bent u het goedkoopst uit. Avis – t 088 28 47 000 (Nederland), t 070 22 3001 (België) - www.avis. nl, www.avis.be. Budget – t 088 284 7500 (Nederland), t 02 712 0840 (België) - www.budget.nl, www.budget.be. Europcar – www.europcar.nl www.europcar.be. Hertz – www.hertz.nl, www.hertz.be.
OOST-SPANJE VAN A TOT Z
Pepecar – t 0034 901 551 229 (ter plaatse, Engelstalig) - www.pepecar. com. Agentschappen in de grote steden in Valencia, Cartagena (regio Murcia), Zaragoza, Huesca en Teruel (Aragón).
Snelheidsbeperkingen
In Spanje gelden deze maximumsnelheden: 50 km/uur in steden en binnen de bebouwde kom, 90 km/uur op provinciale wegen en 120 km/uur op snelwegen (autopistas) en autowegen (autovías). Er zijn plannen om de maximale snelheid op sommige stukken van de snelweg te verhogen naar 130 km/uur. Let op: in de zomer van 2012 is er een internationale afspraak gemaakt waardoor toeristen niet langer wegkomen met een snelheidsovertreding die ze in het buitenland hebben begaan.
Alcohol
Het maximaal toegestane alcoholpromillage in het bloed is 5 promille (of 0,25 microgram per liter uitgeademde lucht). Voor nieuwe bestuurders (met een rijbewijs tot 2 jaar oud) is dat 3 promille (of 0,15 microgram per liter uitgeademde lucht).
Verkeersborden
De verkeersborden zijn grotendeels gelijk aan die in België en Nederland. Verboden te parkeren (No aparcar) wordt aangeduid met een gele strook (net als in Nederland). Mobiel bellen in de auto is alleen handsfree toegestaan. Het gebruik van radardetectors is verboden. Spanjaarden stoppen altijd voor zebrapaden, waar voetgangers dan ook zonder te aarzelen oversteken: wees dus extra voorzichtig.
Staat van het wegennet
Het aantal autowegen is aanzienlijk toegenomen en het secundaire wegennet is van uitstekende kwaliteit, hoewel aan het einde van de winter sommige bergwegen tijdelijk beschadigd kunnen zijn. Buiten de
vakantieperiodes is er een goede doorstroming op de snelwegen, maar in de grote steden zijn er vaak files. Veel straten zijn uitsluitend toegankelijk voor voetgangers of staan slechts in beperkte mate autoverkeer toe. Als u in een grote stad komt, is het verstandig om de auto zo snel m ogelijk te parkeren. Verkeersinformatie – www.dgt.es.
Parkeren
In het centrum van grotere steden kunt u uitsluitend betaald parkeren. Als uw hotel geen privéparkeerterrein heeft, zoek dan een betaalde parkeerplaats, al dan niet overdekt. Zorg dat u op tijd terug bent, want zelfs bij een korte overschrijding loopt u al het risico dat uw auto wordt weggesleept.
Hulp bij pech
RACE – t 900 100 901 (info), t 900 112 222 (hulp) – www.race.es
Brandstof De brandstofprijzen in Spanje zijn lager dan die in België, en zeker dan die in Nederland. In Spanje zijn geen pompen voor lpg.
Fiets In de grotere steden kunt u fietsen huren (bij een bedrijf of van de gemeente). Sommige steden (zoals Valencia) beschikken over een behoorlijk netwerk van fietspaden. WANDEL- EN FIETSTOCHTEN
Nationale en natuurparken
Oost-Spanje telt een nationaal park: Ordesa y Monte Perdido in de Aragonese Pyreneeën. Daarnaast zijn er talloze natuurparken, waarvan sommige heel klein zijn. (T Tabel blz. 42-43 en ‘Natuurparken’ op blz. 99.)
Wandelroutes
Oost-Spanje is bijzonder rijk aan wandelpaden, vooral de berggebieden en dan met name de Pyreneeën. De GR11, de langste
45
250
L’ARAGON
251
Zaragoza en Aragón ± Michelinkaart 574 – Provincies Huesca, Zaragoza en Teruel
Ñ ZARAGOZAaa EN RONDRIT 254 Ñ ARAGONESE PYRENEEËNaaa 272 Ñ HUESCAa EN RONDRIT 274 Ñ SOS DEL REY CATÓLICOaa 281 Ñ JACAa EN RONDRITTEN
283
Ñ PARQUE NACIONAL DE ORDESA Y MONTE PERDIDOaaa 294 Ñ AÍNSAaa EN RONDRITTEN
300
Ñ PARQUE NATURAL DE LA SIERRA Y CAÑONES DE GUARAaa 306 Ñ BARBASTRO EN RONDRIT
311
Ñ TARAZONA EN RONDRIT
316
Ñ DAROCAa 319 Ñ TERUELaa 323 Ñ ALBARRACÍNaa EN RONDRIT
328
Ñ ALCAÑIZ EN RONDRITTEN
332
Parque Nacional de Ordesa y Monte Perdido S. Staszczuk/age fotostock
N 113
68
qu e
A 138
4
23
A2
A2
Sierra de Alcubierre
m
N II
AP 2
Villanueva de Sigena
3
12
Monzón
2
A2
N
Alquézar
Laguna de Sariñena
N.D. de la Fuente
Lanaja
Abizanda
D
N 230
A2
2
N 123
Graus
N 23
0
N 26
0
LLEIDA
C1
412
1380
Coll de Bóixols
A2
C 14
gre El Se
C ATALU NYA C1 3 AP 2
C 1311
Roda de Isábena
ll
A 1605
Fonz
Torreciudad Colungo
Barbastro
1
Zaragoza
Aula Dei
A 12 9
Flu
Almudévar
Huesca
13
N
A
Castillo de Loarre
Ayerbe
Parque Natural de la Sierra y Bolea Cañones de Guara Bierge A1 Fo 32
A
Veruela
Sádaba
N 260
A 23
en
Borja
ón
A
Agüero
Río Balces
nas
Be
ed e
NA 137
41
Río
Parque Natural de la Dehesa Añón de del Moncayo Moncayo
Ebr o
N 122
Río
Trasmoz
Los Fayos Tarazona
AP
Jaj
Uncastillo
27
A1
Valle de Hecho
3
N AVAR R A
Rí o
Lituénigo Agramonte
122
TOULOUSE
BARCELONA
Río
N
PAU
929
Esera
Río
132 A 1 17 602 6
A2
3
15
A 12
AP
Río Formiga
LOGROÑO
G de ar g l Es an ca ta la r
iga rm A2
nsó
N 230
Valle de A
0
Ver
13
N 33
38 A1 A 2205 o
C
ANDORRA LA VELLA
SORIA
Río
Plaats van vertrek Puerto del Somport Puerto del P. N. DE ORDESA Zuriza Door de Sierra de Loarre en de Mallos de Riglos Pourtalet Y MONTE PERDIDO Monasterio de San Juan de la Peña FRANKRIJK Vall 1794 d’A Valleien van Hecho en Ansó 1650 ran Ansó Panticosa Candanchú Valle de Serrablo en Puerto del Pourtalet Canfranc Pineta Benasque Van Jaca naar de Puerto del Somport C 28 VALLE DE ORDESA Anciles 3404 Van Aínsa naar Benasque Parque Nacional N 260 Gistaín Aneto d’Aigüestortes Ten noorden van Aínsa Bielsa Hecho C i Estany de 13 Torla Jaca Door La Ribagorza Orós N 240 Sant Maurici N 240 A DE CAÑON Plan Pantano de i Broto Van Tarazona naar Borja a u s V AÑÍSCLO s e Yesa Larrés l Lárrede Montes Universels Congosto de eL N 260 Villanova Santa Cruz ll d Ventamillo Sabiñánigo Aragonese Maestrazgo San Juan Va Seira de la Serós Ten zuiden van Ainsa Sos del Rey de la Peña N2 Aínsa 60 Campo Católico Los Monegros Los Mallos de Riglos Riglos Rodellar Matarraña ZV Santa María de Obarra 8
252
ZARAGOZA EN ARAGÓN
BARCELONA
C 14
A 133
Río Cinca
A2
6 12
2 CM
11
21
N2
CM 2156
Griegos Guadalaviar
CM
11
A 15
A 1511
12
Albarracín Calomarde
Fuente García
1704
A 151 2
2 903
Orihuela del Tremedal
Laguna de Gallocanta
Daroca
11
N2
Fuendetodos
Teruel
Toricos del Prado del Navazo Medio Caballo Doña Clotilde
Belmonte de Gracián
Morata de Jiloca
C ASTIL L A CUENCA LA MAN CH A
10
210
CM
MADRID
MADRID
MADRID
TEV
A
Monasterio de Piedra
0
3
30
Calatayud
42
N
A2
N3
A 1307
Belchite
3
A2
A
6 22
A
02
17
Le Maestrazgo
11 N2
Calanda
32
N2
Río Ebro Caspe
Alcañiz
15
VALENCIA
A
7
VALENCIA
CASTELLÓN DE LA PLANA
CO M U N I DA D VA LE N C I A N A
1
CV C 1 29
A
14
14
Valderrobres
0
N 42
N 232
C 133 AP
Beceite
7
Calaceite
El Mar de Aragón
La Fresneda
Mirambel
Cantavieja
La Iglesuela del Cid
Órganos de Montoro
A R AG Ó N
A 220
A 1413
30
C 12
N4
20
C1
4
MAR
CAMBRILS
REUS
M E D I T E R R ÁN E O
Parque Natural del Delta Illa de Buda del Ebro
TORTOSA
2
C1
Barbastro
Andere plaats
Interessant
Een omweg waard Huesca
De reis waard Zaragoza
20 km
CAÑON DE AÑÍSCLO
0
ZARAGOZA EN ARAGÓN
VINARÒS
C 12
N3
02
N 420
N2
26
4
A2
23 26
N A2
11 N2
01 C 15
2
10
C4
CV
A 21 7
A
AP
Ateca
253
TARRAGONA
254
ZARAGOZA EN ARAGÓN
Zaragoza aa 664.938 inwoners – Provincie Zaragoza Zaragoza wordt omspoeld door de Ebro, de rivier die de vlakte tot leven brengt. De stad nodigt reizigers uit op een reis door zijn tweeduizendjarige geschiedenis. Romeinen, Arabieren, joden en christenen hebben hier allemaal hun sporen achtergelaten in deze straten. Alleen al het eerste Mariaheiligdom van Spanje, de Basílica de Nuestra Señora del Pilar met zijn torens en koepels, en het mooie plein ervoor zijn de reis waard. Hoewel de stad een rijke geschiedenis heeft, richt men de blik nadrukkelijk op de toekomst: de hoofdstad van Aragon, die bekendstaat om zijn levendigheid en vriendelijke inwoners. De stad is jong en levendig, het wemelt er van de kunst en alles is er gericht op moderniteit.
y ADRESBOEKJE: BLZ. 268
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau – Coso (hoek Plaza de España) - t 976 282 181 - ma-za 10.00-14.00, 17.00-20.00, zo, feestd. 10.00-14.00 u. Toeristenbureau – www.zaragozaturismo.es -t 902 142008/976 201 200. Binnenkort opent een nieuw Centro de Visitantes zijn deuren aan de Plaza del Pilar - 10.00-20.00 u; Torreón de la Zuda - 10.00-14.00, 16.30-20.00, zo 10.00-14.00 u; Estación (station) Zaragoza Delicias - 10.00-20.00 u; Aeropuerto - t 976 780 982 - gesl. do en zo, overige dagen: zie website. Alle kantoren zijn gesloten op 25 dec. en 1 jan. en op 24 en 31 dec. ‘s middags. Rondleidingen – Het toeristenbureau organiseert rondleidingen vanaf Plaza del Pilar. Za (min. 10 pers.) € 5,50; juli-sept.: verschillende dagen per week - € 2 (kijk voor dagen en tijden op de website). De toeristenbus biedt een rondrit van 90 min. (16 haltes, kaartje 24 uur geldig). Vertrek Calle Don Jaime 1 (bij de Lonja) - juli-half sept.: dag. om de 30 min. tussen 10.30 en 19.25 u (beh. tussen 14.30 en 16.00 u); half sept.juni: kijk op de website - € 8 - rondrit van 65 min. zonder stops juli-aug. za
om 21.45 u - € 11. Verkoop in de bus, bij de toeristenbureaus en op www. zaragozaturismotiendaonline.com. Ñ LIGGING Regiokaart B2 (blz. 252-253) – Zaragoza ligt 320 km ten noordoosten van Madrid en 307 km ten westen van Barcelona. õ PARKEREN Het stadscentrum is niet erg uitgestrekt. Door de eenrichtingsstraten en de tramlijnen is het verkeer zeer chaotisch. Parkeer de auto daarom op een van de parkings in de buurt van de Plaza de España of de Plaza Salamero, of in de ondergrondse parkeergarage van de Plaza del Pilar (toegang via de kade). w AANRADERS De Seo del Salvador, de Basílica del Pilar, de Aljafería, Museo Goya, de Patio de la Infanta en een avondje tapeo in ‘El Tubo’ (T ‘Adresboekje’). > PLANNING Trek minstens een dag uit. / MET KINDEREN Een bezoek aan het aquarium, het Parque de Agua Luis Buñuel, Musée du Feu et des Pompiers en het EMOZ.
255
De basiliek Nuestra Señora del Pilar RossHelen/iStock
Wandelen Plattegrond (blz. 257) aa PLAZA DE LA SEO EN PLAZA DEL PILAR Deze twee plaza’s vormen samen een groot wandelgebied dat evenwijdig loopt met de Ebro met daarover de 15de-eeuwse Puente de Piedra (‘Stenen Brug’) met zeven bogen (alleen voor voetgangers). Daar liggen de voornaamste monumenten van de stad. Het is de plaats bij uitstek voor de inwoners van Zaragoza om samen te komen en belangrijke evenementen te vieren. Het is ook de plek waar inwoners en toeristen op 12 oktober samenkomen om bloemen neer te leggen bij het beeld van Maria. Deze feestdag van de Virgen del Pilar is de belangrijkste dag van deze feestelijke week. Tegenover de basiliek zijn verschillende winkels gevestigd waar souvenirs of kunst en religieuze voorwerpen te koop zijn. De monumentale fontein Fuente de la Hispanidad, aan de u iterste westkant, is een eerbetoon aan de ontdekking van Latijns-Amerika. Deze gebeurtenis wordt, eveneens op 12 oktober, in heel Spanje gevierd. De andere fontein, voor het beursgebouw (lonja), is gewijd aan Goya (T kader blz. 259).
aa Seo del Salvador (Catedral de San Salvador) B1-2
t 976 291 231 - mei-okt.: buiten de diensten, 10.00-20.30 u (vr 18.00 u); nov.-april: ma-vr 10.00-14.00, 16.00-18.30, za 10.00-12.30, 16.00-18.30, zo 10.00-12.00, 16.0018.30 u - € 4 (11 tot 17 jaar € 3) combikaartje met het Museo de Tapices. De kathedraal van Zaragoza verenigt versieringen in alle stijlen in zich, van romaans tot churrigueresk, maar de opbouw als geheel is gotisch en bovendien van een opmerkelijke omvang. In de 17de eeuw werd de klokkentoren toegevoegd, die goed past bij die van de Basílica del Pilar daar dichtbij. De barokke gevel dateert uit de 18de eeuw. In de Calle del Sepulcro kunt u schitterende mudejardecoratiesaaa bewonderen (Werelderfgoed Unesco) op de muur van de Parroquieta, het chevet en de cimborrio (kruisingstoren 16de eeuw). Dankzij de vijf beuken van gelijke hoogte oogt dit schip even imposant als
3
256
ZARAGOZA EN ARAGÓN
elegant. Boven het hoofdaltaar trekt een gotische retabela de aandacht: de predella werd gemaakt door de Catalaan Pere Joan, de drie taferelen van Maria-Hemelvaart, Aanbidding van de koningen en Transfiguratie werden uitgebeiteld door Hans Peter Danzer. De houding van de figuren en de vorm van de gezichten en kleding hebben een Duits karakter. Het trascoro (ruimte achter het altaar) en enkele zijkapellen werden in de 16de eeuw verfraaid met beeldhouwwerken die aantonen hoe krachtig de Spaanse beeldhouwkunst tijdens de renaissance was. In de andere kapellen geeft de churriguereske 18de eeuw in de versieringen blijk van een bovenmatige weelderigheid. De gotische kapel Parroquieta is een uitzondering: deze bevat een 14deeeuwse graftombe, met invloeden van de Bourgondische kunst, en een veelkleurige houten koepela in Moorse stijl, met stalactietvormige versieringen en maaswerk (15de eeuw). aa Museo de Tapices – Dit tapijtmuseum bevat een zestigtal tapijten, die afwisselend worden getoond. Hiermee bezit de kathedraal een uitzonderlijke verzameling gotische wandbekledingen, onder andere De schepen, De kruisiging en de Mysteries van de kruisweg. Alle tapijten zijn Frans of Vlaams en werden geweven in Arras, Doornik of Brussel.
a Alma Mater Museum B1 Plaza de la Seo 5 en Paseo de Echegaray - t 976 399 488 - www.almamatermuseum. com - di-za 10.00-20.00, zo 10.00-14.00 u - gesl. 1 jan., 25 dec. - rondleidingen (1.15 uur - € 5) - € 3. Dit museum in het bisschoppelijk paleis, het vroegere paleis van de koningen van Aragon, is niet alleen interessant om zijn collectie heilige kunst van het bisdom van Zaragoza, maar ook omdat het gebouw zelf een reis door de geschiedenis van de stad vormt. Het verrees vanaf de 12de eeuw op de fundamenten van de Romeinse basilica van het forum, en tijdens uw bezoek komt u de verschillende stijlen van de fasen van de bouw tegen: romaans, gotisch, mudejar, renaissancistisch en neoclassicistisch. Naast diverse uitstekende films (Engels ondertiteld) over de geschiedenis van het bisdom, het paleis en Aragon, mag u de polychrome houten beelden van de Maagd in zaal 6 niet missen. De zalen 8 en 9 op de eerste verdieping behoren tot een 14de-eeuws mudejarpaleis. Zaal 9, met een schitterend cassettenplafond, herbergt een collectie gotische schilderijen (14de en 15de eeuw). De moderne presentatie in zaal 12 doet recht aan de processiekruizen en barokke monstransen. Tot slot is een van de portretten van de aartsbisschoppen in zaal 15 gesigneerd door Goya.
a La Lonja (Handelsbeurs) B1 Plaza del Pilar - t 976 397 239 - bezoek tijdens tijdelijke tentoonstellingen di-za 10.00-14.00, 17.00-21.00, zo 10.00-14.30 u - gratis. Net als Valencia, Barcelona en Palma de Mallorca, de andere grote handelssteden van het koninkrijk Aragón, had Zaragoza in de 16de eeuw een handelsbeurs. Deze gebouwen uit de overgang tussen gotiek en renaissance behoren tot de mooiste voorbeelden van de burgerlijke architectuur in Spanje. De subtiel gedecoreerde grote zaal is door zuilen verdeeld in drie delen. Langs de muren, met imposante blazoenen van Karel V, loopt een fries. In het centrum van de ribben onder de gewelven is het door engeltjes omzoomde blazoen van de stad (leeuw) te zien. Naast de beurs staat het Ayuntamiento (stadhuis), gebouwd in de traditionele Aragonese stijl met een opengewerkt voordak. De ingang wordt links en rechts geflankeerd door een modern bronzen beeldhouwwerk.
257
ZARAGOZA PARQUE DEL AGUA LUIS BUÑUEL
st o
Cé A sa v. d rA e u gu
C.
Sta María Magdalena
28
Sa n
Jor Museo del ge Teatro Romano
UIT ETEN Antonio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodegas Almau . . . . . . . . . . . Casa Juanico . . . . . . . . . . . . . . . Casa Lac . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Casa Teo . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
n e ustí g VieC. jo
An t
on
s
C. del Turco
la P I n as de e pe o d nd e en ci a
C. Cosd e l o
SANTA ENGRACIA, PATIO DE LA INFANTA, CAIXAFORUM ZARAGOZA, PLAZA DE TOROS
Is a C . d e ac Per al
1 S.
A
OVERNACHTEN Hotel Alfonso . . . . . . . . . . . . . . ¥ Hotel Hispania . . . . . . . . . . . . . . © Hotel El Príncipe . . . . . . . . . . . . ¢ Hotel Pilar Plaza . . . . . . . . . . . . § Hotel Sauce . . . . . . . . . . . . . . . . ¤
Pue n Pilate de r l
C Sob . de rarb e
Pue Piente de dra
de
l JimMar én qué ez s
e C . dasa C
IAACC
12
a Basílica de Nuestra Señora del Pilar A1
Plaza de Antonio us Beltrán Martínez tín
C Alc. de alá
MUSEO DE ZARAGOZA
¡ ¢ ¸ £ º
Ag
real Mon
2
Plaza de 3 Salamero C. C de inc Plaza de Ma o España rzo C. d C eS Cád. de .M igu 30 iz el
Museo del Puerto Fluvial La Seo del Salvador Palacio de Don Lope Museo de las Termas Públicas
1
e C. dCadena la
Cé sa Av. r A de ug us to
13
4
C . de
18
26
de V C . ns o Al o
2
5
24
1
EMOZ
2
del C. Asalto
Plaza32
bro
Alma Mater Museum Museo del Foro
Museo Pablo Torreón Fortea Museo Goya Gargallo
San S. Felipe Felipe Museo del Fuego eros Bomb y de los
Río E
La Lonja
Pa la Rseo d ibe e ra
C. d Cosoel
iero
Av.
r ri o
Ayuntamiento
C. Jaide D m e on I
ab lo
Plaza
la C . del Ma de nif P r u C . d e Pilar es den tac cio ión 2 7
a uñ ta l Ca Plaza de Jesús C. de Jesú s
l a C . de To rre
San Pablo 9 Mercado C. de Central S. P
2
Basílica de Nuestra Señora del Pilar
C io . d A
Murallas Romanas
Las Armas
Basil C. d io B e o gg
Pa l a s eo d e R ibe ra
C Ru . de f as
PALACIO DE LA ALJAFERÍA
150 m
de o C. Cel to Si x
0
Av. de los Pirineo
ZARAGOZA 1
B
s
A
B
El Fuelle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . La Republicana . . . . . . . . . . . . Montal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parrilla Albarracín . . . . . . . . . . Taberna Doña Casta . . . . . . . Vinos Nicolás . . . . . . . . . . . . . .
¼ ¬ À ¾ ™ ²
www.basilicadelpilar.es - 6.45-20.30 u (21.30 u za en zo) - gratis. Deze monumentale basiliek, het symbool van Zaragoza, is een van de bekendste katholieke Maria-bedevaartsoorden. Volgens de traditie droeg de Maagd op 2 januari van het jaar 40 de apostel Jacobus op om het evangelie te gaan verkondigen. Verschillende heiligdommen werden hier opgetrokken voor de zuil, die ze samen met haar boodschap zou hebben achtergelaten. Het huidige monument, de tweede kathedraal van Zaragoza, werd aan het einde van de 17de eeuw ontworpen door Francisco Herrera de Jongere (1612-1685), maar de bouw duurde voort tot in 1961! Het is een rechthoek die gelijkmatig met steunberen is verstevigd en die wordt verlicht via een koepel in het midden. De Ebro weerspiegelt de geglazuurde pannen van de lichtkoepeltjes, in de 18de eeuw toegevoegd door de architect Ventura Rodríguez (1717-1785). Binnen zijn kunstwerken uit verschillende tijdperken te zien, staan tussen de drie schepen brede zuilen met geribbelde pilasters. De koepels zijn versierd met fresco’s. Een daarvan (Regina Martyrum) behoort tot de vroege werken van Goya, evenals die in het gewelf van de coreto (hart van de Maagd). De Santa Capilla de la Virgena, een ontwerp van Ventura Rodríguez, is in feite een miniatuurkerk met een opengewerkte koepel eroverheen. Het kerkje is helemaal van marmer, jaspis en verguld brons gemaakt. In een nis aan de rechterkant staat een zuil van jaspis (1,70 m en bedekt met zilver) met een klein gotisch beeldje van de Maagd (38 cm). Pelgrims verdringen elkaar om de pilaar, die vanaf de achterzijde bereikbaar is, te kunnen omhelzen. Elke dag krijgt de
3
266
ZARAGOZA EN ARAGÓN
Centro de Historias (EMOZ) B2
Pl. de San Agustín 2 (ten oosten van het centrum, vanaf de Coso via de Calle San Agustín). / Deze kerk van het voormalige 19de-eeuwse klooster San Agustin staat op een plein naast de bibliotheek, in een wijk die volop in ontwikkeling is. Achter de gevel gaat het moderne gebouw van een cultureel centrum schuil. Op de tweede verdieping zit het EMOZ, een museum-atelier dat gewijd is aan origami: de kunstige techniek van het papier vouwen. Vanaf de jaren 1940 kwamen liefhebbers van origami in Zaragoza bijeen om zich te bekwamen in deze Japanse kunst. In de loop der jaren is deze traditie uitgegroeid tot dit museum met zeven zalen, een van drie musea ter wereld die geheel aan origami zijn gewijd. De eerste twee zalen behandelen de geschiedenis en de verschillende technieken. In de volgende zalen zijn steeds wisselende delen van de collectie te zien. De laatste zaal is gewijd aan tijdelijke exposities (t 876 034 569 - www.emoz.es - diza 10.00-14.00, 17.00-21.00, zo, feestd. 10.00-14.00 u - € 3). OP DE RECHTEROEVER VAN DE RIVIER
Parque del Agua Luis Buñuel Buiten plattegrond bij A1 Ñ Met de auto: parkeren bij de Plaza del Pilar: op de Puente de Santiago direct linksaf (rotonde rechts nemen), vervolgens over de Avenida Ranillas langs de rivier; vanaf het station: over de Puente del Tercer Milenio (brug) en vervolgens door de Avenida Pablo Ruiz Picasso; vanaf de A2: afslag 321 (‘Expo’); voldoende parkeergelegenheid op eigen terrein. Buslijnen C2, C2 en 23. / Dit grote park ligt langs een meander van de rivier de Ebro, op de linkeroever, waar vroeger boomgaarden stonden, en werd aangelegd voor een internationale tentoonstelling in 2008, met als thema’s ‘water’ en ‘duurzame ontwikkeling’. Het is nu een groot recreatiegebied (122 ha) voor de inwoners van Zaragoza, in het bijzonder de jongeren. De expositie in 2008 heeft ook interessante sporen nagelaten voor liefhebbers van moderne architectuur: de brug van het derde millenium die over de Ebro is aangelegd door ingenieur Juan José Arenas, valt op door zijn elegante 268 m hoge wit betonnen boog. Zara Hadid tekende voor het gewaagde PabellónPuente (brug-paviljoen) dat ook over de rivier heen spant. Boven op de 76 m hoge Torre del Agua (watertoren) staat een beeldhouwwerk in de vorm van een waterdruppel. En in het Congrespaleis (gebouwd door de architecten Nieto en Sobejana) tenslotte staat een beeldhouwwerk van Jaume Plensa getiteld Ziel van de Ebroa. / Acuario Fluvial de Zaragoza – Av. José Atares, s/n - t 976 076 606 - www. acuariodezaragoza.com - ma-do 11.00-19.00, vr-zo en schoolvak. 10.00-20.00 u (dag. 10.00-20.00 u ’s zomers) - € 16 (5 tot 12 jaar € 8). Dit aquarium, het grootste in zijn soort in Europa, nodigt uit tot het ontdekken van de zoetwaterfauna van ‘s werelds belangrijkste natuurlijke regio’s: van de Nijl tot de Mekong, van de Amazone tot de Ebro. De bassins tonen de grote diversiteit in watermilieus, die onze bescherming nodig hebben. U ziet er piranha’s, anaconda’s en wenkkrabben, maar ook zeepaardjes, vissen en andere creaturen.
In de omgeving Regiokaart (blz. 252-253) Belchite B3
Ñ 19 km ten oosten via de A220. Meer dan een maand werd er door de nationalisten en republikeinen fel gevochten om de controle over de toegangsweg tot
Vertaling
Sylvia Birnie, Henriëtte Gorthuis, Alexander van Kesteren, Frans Lueb, Laurens van Mastrigt, Mieke Moors, Marieke van Ommeren, Michèle Schedler Eindredactie Karin Evers, Frans van der Heijden Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto ansharphoto/Shutterstock.com Oorspronkelijke titel Espagne côté Est Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Camille Bouvet, Matilde Miñón, Léonie Piraudeau Eindredactie Redactie Célia Bénisty, Françoise Chaffin, Xavier Espinet, Arnaud Gouman, Lisa Diez Graciad, Chloé Hoorman, Guylaine Idoux, Hervé Kerros, Sarah Larrue, Mélanie Lemaire, Laurence Michel, Matilde Miñón, Pierre Plantier, Marie-Pascale Rauzier, Claire Rideau Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Iulia-Elena Costache, Iulia-Daniela Nedelcu Cartografie Stadsplattegronden: © MICHELIN en © 2006-2017 TomTom. All rights reserved. Met dank aan Cristian Catona, Hervé Dubois, Maria Gaspar, Bogdan Gheorghiu, Pascal Grougon, Sophie Roques, PierreOlivier Signe, Marie Simonet © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2019 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.
Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Postbus 23202 1100 DS Amsterdam Zuidoost info@terralannoo.nl
www.lannoo.com D/2019/45/525 - NUR 512 ISBN 978 94 014 5734 7 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.