LucaLorenzelli/iStock
Wandelaars op een kade in het schilderachtige Portofino
Noord-Italië
De regio’s van deze gids: (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Piemonte en Valle d’Aosta ∑ Ligurië ± Lombardije en het Merengebied ∏ Veneto ∫ Friuli-Venezia Giulia æ Trentino-Alto Adige/Zuid-Tirol ø Emilia-Romagna
blz. 113 blz. 193 blz. 243 blz. 375 blz. 493 blz. 525 blz. 571
INHOUD MET HET GEZIN ventdusud/iStock
NIET TE MISSEN Een keuze uit de mooiste plekjes....6
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN De mooiste reisherinneringen........10
REISPLANNER Een keuze uit de mooste routes.....18
Bezienswaardigheden en activiteiten voor het gezin.......... 42 MEMO
Evenementen........................................45 Leestips.................................................... 47 Cd-tips......................................................48 Filmtips....................................................48
MEER WETEN OVER NOORD-ITALIË NOORD-ITALIË VANDAAG
DE REIS VOORBEREIDEN
Het Italiaanse wonder........................52 ‘Made in Italy’........................................53 Onvermijdelijke bezuinigingen......54
Reistips.....................................................26
LEVENSKUNST
NAAR NOORD-ITALIË
ABC van de levenskunst....................56
De regio’s................................................27 Met het vliegtuig..................................27 Met de trein, Met de auto.................28 Met de bus..............................................29
GASTRONOMIE
Een symfonie van smaken................ 61 Hoofdschotels.......................................62
VOOR HET VERTREK
NATUUR EN LANDSCHAP
Het beste moment om te vertrekken.............................30 Nuttige adressen..................................30 Formaliteiten......................................... 31 Geld........................................................... 31 Budget, Tijdzone, Telefoneren........32 Overnachten..........................................32 Uit eten....................................................34
Contrastrijk reliëf..................................64
NOORD-ITALIË VAN A TOT Z
Alarmnummers, Auto.........................36 Consulaten, Elektriciteit, Feestdagen........................................37 Geldzaken, Gezondheid, Internet, Kerken, Musea, Namaak................38 Natuurparken, Pers, Postkantoren....................................39 Roken, Sport, Telefoneren, Tuinen, Veiligheid, Vervoer.........................40 Winkelen................................................. 41
GESCHIEDENIS
De erfenis van het verleden.............69 Verenigd Italië.......................................73 KUNST EN ARCHITECTUUR
De antieke beschavingen................. 76 Een rijk verleden...................................78 ABC van de architectuur....................90 Enkele termen uit de architectuur.................................94 CULTUUR
Literatuur ...............................................96 Muziek .....................................................99 Film .........................................................102 Beroemde personen.........................106
5
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n PIEMONTE EN VALLE D’AOSTA
Turijn....................................................... 116 De eerste hoofdstad van Italië......122 Vercelli....................................................154 Langhe, Roero en Monferrato.......160 Wijngaarden en truffels..................161 Saluzzo...................................................176 Valle d’Aosta.........................................182 ∑ LIGURIË
Genua.....................................................196 De Republiek van Sint-Joris.......... 208 Riviera di Ponente..............................221 Riviera di Levante...............................231 ± LOMBARDIJE EN HET MERENGEBIED
Milaan.................................................... 246 Een stad van kunst en design........258 Bergamo............................................... 290 Brescia................................................... 300 Mantua.................................................. 308 Geschiedenis van een stad van kunst en letteren............................. 312 Cremona................................................320 Pavia........................................................325 Een oude universiteitsstad.............326 Het Merengebied.............................. 334 De meren: kunst en natuur samen.................345 ∏ VENETO
Venetië...................................................378 Glorie en charme van Venetië ..... 388 Wachten op MOSE...........................410 Riviera del Brenta...............................429
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y
Padua......................................................433 Gekoesterde vrijheid........................438 Vicenza.................................................. 449 Een engel genaamd Pallas.............452 Verona................................................... 464 Een liefdesgeschiedenis..................470 Treviso................................................... 482 ∫ FRIULI-VENEZIA GIULIA
Triëst....................................................... 494 Een Italiaanse stad in Midden-Europa...............................499 Aquileia, de lagune en de kust..... 508 Udine en de Tagliamento................513 æ TRENTINO-ALTO ADIGE/ ZUID-TIROL
Trento.....................................................528 Bolzano/Bozen................................... 540 Merano/Meran....................................547 De Dolomieten...................................555 Een van de wereldwonderen........ 560 ø EMILIA-ROMAGNA
Bologna.................................................572 De oudste universiteit van de westerse wereld...............................579 Ferrara en de Podelta.......................587 Een verfijnde en culturele stad......593 Modena..................................................597 Streek van auto’s en motoren...... 600 Parma..................................................... 608 Een kleine hoofdstad....................... 613 In de voetsporen van Verdi............620 Piacenza.................................................626 Ravenna.................................................633 Rimini..................................................... 642 Register................................................652 Kaarten en plattegronden......... 669 Woordenlijst........................ achterflap
NIET TE MISSEN aaa De reis waard
aa Een omweg waard
a Interessant
aaa
aaa
De pleinen van Turijn De vroegere residentie van het huis Savoye is een weidse stad vol musea, een aristocratische stad vol lekkernijen, een nostalgische stad vol passie. Zie blz. 116. robilusso/iStock
Hier bevindt zich het meesterwerk van Giotto, die met zijn weergave van de menselijke emoties een revolutie teweegbracht in de Italiaanse en later ook de Europese schilderkunst. Zie blz. 437.
4X5 Coll-Mauro Maglia/Super Stock/age fotostock
De Cappella degli Scrovegni in Padua
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE PLEKJES
7
aaa
De Duomo van Milaan De elegante, lichte architectuur van de Duomo, die op een steenworp afstand van de Galleria Vittorio Emanuele II staat, is een schitterend voorbeeld van flamboyante gotiek. Zie blz. 247.
aaa
miralex/iStock
Het Canal Grande in Venetië De mooiste straat ter wereld is een kanaal tussen paleizen die zich spiegelen in het water. U hebt er al ontelbare foto’s van gezien, maar de magie van Venetië raakt nooit uitgewerkt. Zie blz. 379.
bluejayphoto/iStock
aaa
R. Moiola/age fotostock
Bellagio
Bellagio priemt in het Lago di Como als het trotse boegbeeld van een enorm schip. Het werd in de 19de eeuw door de Milanese aristocratie ontdekt en is nog steeds ‘de parel van het Comomeer’. Zie blz. 353.
R. Mattes/hemis.frÂ
Detail van een fresco van Mantegna in de Camera degli Sposi, Palazzo Ducale, Mantua
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN
DE MOOISTE REISHERINNERINGEN
TOP 5 TOP 5 Verborgen Xxxxxxx schatten van Noord-Italië
1. Xxxxx (p. xx) 1. Sabbioneta (blz. 316) 2. Xxxxx (p. xx) 2. Sacro Monte di Varese (blz. 346) 3. Xxxxx (p. xx) 3. Vigevano (blz. 330) 4. Xxxxx (p. xx) 4. Monferrato (blz. 168) 5. Xxxxx (p. xx) 5. Aquileia (blz. 508)
Het Teatro all’Antica in Sabbioneta G. Baviera/Sime/Photononstop
Þ Slenter door de Via Garibaldi in Genua en neem de tijd voor de schitterende palazzi langs een van de mooiste straten van Italië. Maar weinig steden in Europa kennen een dergelijke concentratie van adellijke architectuur. Zie blz. 196.
Þ Luister naar de bijna gewijde
stilte in de Laguna di Grado, waar Pier Paolo Pasolini een casone had. Vaar erheen met een fluisterbootje, om de rust van de eenden en reigers niet te verstoren. Zie blz. 510.
Þ Doorzie het geraffineerde
M. Milanesio/age fotostock
Het kasteel van Grinzane Cavour in de Langhe
trompe-l’œil op de fresco’s in de Camera degli Sposi van het Palazzo Ducale in Mantua. De beroemdste is de oculus in het plafond, dat tussen
1465 en 1474 door Andrea Mantegna werd beschilderd. Het is een meesterwerk van illusionisme. Zie blz. 311.
Þ Bezwijk in Verona voor de
glimlach van Cangrande della Scala. Het beeld van deze grote condottiere op zijn paard, bij het Museo di Castelvecchio, is de antithese van het ruiterstandbeeld. Zie blz. 467.
Þ Proef de grote wijnen van de
Langhe in de gewelfde kelders van het Castello di Grinzane Cavour, dat in een uniek heuvellandschap ligt, midden tussen de wijngaarden. Maak er kennis met de barolo, de roero en andere topwijnen. Zie blz. 163.
11
REISPLANNER
Veneto 5 dagen
S. Wasek/age fotostock
22
Route: 320 km langs kunstschatten in de lagune en op het vasteland
å Dag 1 Venetië
å Dag 3 Vicenza
Geniet van het Canal Grande (blz. 379), het San Marcoplein (blz. 385), Dorsoduro (blz. 401) en de Scuola Grande di San Rocco (blz. 400). Overnacht in Venetië.
Bekijk de Villa La Rotonda (blz. 456), het Teatro Olimpico (blz. 449), de Piazza dei Signori en de Basilica Palladiana (blz. 453). Overnacht in Verona (blz. 464).
å Dag 2 Venetië/Treviso
å Dag 4 Verona
Ga ‘s morgens naar het eiland Burano (blz. 415) en vertrek na de lunch naar Treviso (blz. 482). Bezoek daar de San Nicoló (blz. 484) en de Santa Caterina (blz. 483). Overnacht in Treviso.
Wandel in Verona naar de Piazza delle Erbe (blz. 472), de Arena (blz. 467), Castelvecchio (blz. 467), de Sant’Anastasia (blz. 469) en de San Fermo (blz. 472). Overnacht in Padua (blz. 433).
å Dag 5 Padua Bezoek de Cappella degli Scrovegni (blz. 437), het Palazzo della Ragione (blz. 434), de basiliek van Sant’Antonio (blz. 440) en het Palazzo Bo (blz. 435). Keer terug naar Venetië. Tip: reserveer uw kaartjes voor de Cappella degli Scrovegni enkele dagen van tevoren. De Basilica del Santo in Padua
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES
De steden van het noordwesten bdsklo/iStock/Renzo Piano Building Workshop, architects
5 dagen
Route: 500 km vanuit Turijn: de drie grote steden van Noord-Italië Tip: parkeer uw auto altijd aan de rand van de stad. De historische binnensteden zijn autovrij (ZTL).
å Dag 1 Turijn Ga naar de Piazza San Carlo (blz. 117) en het Museo Egizio (blz. 120). Pauzeer bij de Circolo dei Lettori (blz. 121). Bezoek ‘s middags de Mole Antonelliana en het Museo del Cinema (blz. 131). Sluit af met een slowfood-diner in de wijk Quadrilatera Romano (blz. 147).
å Dag 2 Turijn/Milaan
å Dag 4 Milaan/Genua Bezichtig de Santa Maria delle Grazie (blz. 268), de Navigli (blz. 272) en de San Maurizio (blz. 267). Rijd daarna naar Genua. Bezoek de Porto Antico (blz. 196) en het aquarium (blz. 197). Overnacht in Genua.
å Dag 5 Genua Maak kennis met de Gouden Eeuw van Genua (blz. 199) tijdens een wandeling door de oude stad (blz. 210). Keer terug naar Turijn.
Drink een bicerin (blz. 128) bij Caffè San Carlo (blz. 149) of Caffè Torino (blz. 150) en ga dan naar de Musei Reali (blz. 126). Overnacht in Milaan (blz. 246).
å Dag 3 Milaan Bezoek de Duomo (blz. 247) en de Pinacoteca Ambrosiana (blz. 259). Picknick op het grasveld voor het Castello Sforzesco (blz. 261). Ga ‘s middags naar Brera (blz. 265) en de Pinacoteca di Brera (blz. 265), en ‘s avonds naar de Scala (blz. 256).
Het Castello Sforzesco in Milaan M. Borgese/hemis.fr
23
36
DE REIS VOORBEREIDEN
36
ORGANISER SON VOYAGE
Noord-Italië van A tot Z ALARMNUMMERS
Algemeen nummer voor alle noodgevallen: t 112 Medische spoedgevallen: t 118 SOS bosbranden: t 115 ACI wegenwacht: t 803 116 AUTO
Wegenwacht van de ACI (Automobile Club Italia): t 803 116
Verkeer Op snelwegen en grote doorgaande wegen moet u overdag dimlichten voeren. Het dragen van een veiligheidsgordel is verplicht, ook achterin. Snelheidsbepaling: 130 km/uur op de snelweg (110 km/uur op sommige weggedeelten of bij regen), 90 km/ uur op hoofdwegen, 70 km/uur op
secundaire wegen, 50 km/uur binnen de bebouwde kom. Er is een groot aantal flitspalen, met name rond de kleine steden.
Aanduidingen Het wegennet omvat provinciale en nationale wegen en snelwegen. De wegwijzers langs de provinciale en nationale wegen zijn blauw met wit opschrift, die langs de autosnel wegen groen met wit opschrift. In Italië worden de toeristische bezienswaardigheden aangeduid met borden met een gele achtergrond. De bewegwijzering is voor toeristen soms wat verwarrend. Vooral de richting is niet altijd even duidelijk aangegeven. Let goed op, rijd niet te snel en blijf de richting volgen tot een wegwijzer u de weg wijst die u moet volgen. Ook de afritten van de a utowegen
REGIONALE SOUVENIRS EmiliaRomagna
Faience uit Faenza.
Friuli-Venezia Giulia
Voorwerpen van hout (meubelen, snijwerk, maskers), ijzer, koper en keramiek; mozaïeken.
Ligurië
In Genua zijn mezzari te vinden (bedrukte spreien van oosterse herkomst); keramiek langs de Riviera di Ponente (Albisola).
Lombardije
Hoogwaardige zijde (Como), snaarinstrumenten (Cremona).
Piemonte
Biella-wol.
TrentinoAlto Adige
Tiroler kleding, houtsnijwerk (Val Gardena), tinnen, koperen, loden en smeedijzeren voorwerpen.
Valle d’Aosta
Rustieke meubelen, houtsnijwerk (beeldjes, speelgoed) en smeedwerk, kantwerk (vooral in Cogne), en drap (kleurige stoffen) uit Valgrisenche.
Venetië
Glas (Murano), kant (Burano) en keramiek (Bassano).
37 NOORD-ITALIË VAN A TOT Z
SUR PLACE DE A À Z
en van de hoofdwegen worden soms pas op het laatste ogenblik aangeduid. In een dergelijk geval is het verstandiger een aantal kilometers om te rijden en daarna pas terug te keren dan een risico te nemen.
Tol De tol op de Italiaanse autosnelwegen kan met contant geld of een creditcard worden betaald. Info autoweg: www.autostrade.it.
Parkeren Zowel in de grote als in de kleine steden is het parkeren vaak gereglementeerd. Zie de kleur van de op de grond getrokken lijnen: – gele strepen: parkeren alleen voor bewoners, – witte strepen: gratis parkeren, – blauwe strepen: betaald parkeren (meestal van 8.00 tot 20.00 u). Gebruik de parkeerautomaat of koop een parkeerkraskaart (gratta e sosta) in een tabaks- of krantenwinkel of een café. In sommige blauwe zones mag slechts een beperkte tijd worden geparkeerd. U hebt dan een parkeerschijf nodig. Beperkte parkeerduur: Verkeersborden met twee gekruiste hamers geven aan dat er alleen op werkdagen mag worden geparkeerd, terwijl borden met een kruis naar zon- en feestdagen verwijzen. Bewaakte parkeergelegenheden: Informeer vooraf naar de tarieven om onaangename verrassingen te voorkomen. ZTL – In veel steden treft u rond het historische centrum grote borden aan met de woorden Zona a traffico limitato riservata ai veicoli autorizzati. Deze geven het begin van een zone met beperkt verkeer aan (waar uitsluitend voertuigen met een vergunning mogen komen). Hotels in deze gebieden die hun gasten parkeerplaatsen aanbieden, geven de kentekens van de betreffende auto’s aan de politie door om ze te vrijwaren voor parkeerboetes.
Brandstof
Verde = loodvrije benzine 95. Super Plus/Euro Plus = loodvrije benzine 98. Gasolio = diesel. Tankstations: langs de snelweg 24/7 geopend, langs kleinere wegen en in de steden gewoonlijk gesloten tussen 12.30 en 15.00 u en na 19.30 u. CONSULATEN
Nederland – Consulaat-generaal: Milaan – Via Gaetano Donizetti, 20, 1ste verd. (20122) - t 02 48 55 841; honorair consulaten: Genua – Piazza della Vittoria, 7/11 (16121) - t 010 56 68 38; Bologna – Piazza Amendola, 8, 40013 Castel maggiore - t 051 71 52 02; Turijn – PVia Druento, 34, 10040 San Gillio - t 011 75 09 612. België – Ereconsulaten: Genua – Via Ponte Reale, 2 (16124) t 010 24 98 270; Turijn - Corso Re Umberto, 63 - t 011 18 89 14 10; Venetië - Dorsoduro, 3464 t 041 52 42 944. ELEKTRICITEIT
De spanning is hetzelfde als in Nederland en België (220 V), maar de stopcontacten zijn soms anders dan die van ons. Het is dus raadzaam om een adapter mee te nemen. FEESTDAGEN
Een feestdag heet in het Italiaans giorno festivo, een werkdag giorno feriale. De belangrijkste feestdagen zijn: 1 januari – Nieuwjaarsdag (Capodanno). 6 januari – Driekoningen (Epifania). Pasen – Pasqua. Tweede paasdag – Pasquetta. 25 april – Bevrijdingsdag (Liberazione del 1945). 1 mei – Dag van de Arbeid (Festa del Lavoro). 15 augustus – Maria-Hemelvaart (Festa dell’Assunta).
37
492
FRIULI-VENEZIA GIULIA
LIENZ
SALZBURG
6
A2
Carnia
Pesariis
Tarvisio
SS
A 23
SS 52
SS 52
3
SP 1
SR 117
Valvasone
SS
San Vito al Tagliamento
S. Maria in Sylvis
SS
14
7
Lignano Sabbiadoro Lignano Riviera
SS 54
56
Palmanova A4
A4
Aquileia De Lagune Grado
Lignano Pineta
20 km
Een omweg waard
Udine
Interessant
Sacile
Andere plaats Plaats van vertrek Langs de Tagliamento
H4
Castello e Giardino di Miramare Rocca di Monrupino Sta Maria di Barbana Villa Opicina Grotta Gigante Karst Triëst
Duino
A D R I AT I S C H E
Muggia Museo della Risiera di San Sabba
KROATIË
ZEE PULA
Triëst
Collio Gorizia
A 34
FRIULI-VENEZIA GIULIA 0
2
LJUBLIANA
4
Portogruaro
A4
SR
Sesto al Reghena SS 1
10
Udine
13
Villa Manin
A 28
SR 53
Cividale del Friuli
San Daniele del Friuli
8 A2
4
A2
VERONA
SS 1
Casarsa della Delizia Pordenone
Ragogna
3 A2
A
27
Spilimbergo
Sacile
SLOVENIË
nt o
me
3
52
S5
Maniago
Taglia
1
S 463
25
SS 1
SP
Gemona del Friuli
A 23
52
S5
. 2b
S5
Parco Regionale delle Dolomiti Friulane
Tolmezzo
LJUBLJANA
Forni di Sopra
201
Laghi di Fusine
b.
52
Sauris
KLAGENFURT
OOSTENRIJK
493
Friuli-Venezia Giulia ∫ Michelinkaart 562
Ñ TRIËSTaa 494 55 km ten noordwesten van Triëst:
Ñ AQUILEIA, DE LAGUNE EN DE KUSTaa 508 75 km ten noordwesten van Triëst:
Ñ UDINE EN DE TAGLIAMENTOa 513
494
LE FRIOUL-VÉNÉTIE JULIENNE
Triëst Trieste
aa 201.148 inwoners Doordat Triëst, als belangrijke havenstad, al sinds mensenheugenis als trefpunt tussen Oost en West fungeert, heeft de stad een uniek karakter ontwikkeld. Het is in deze stad, gelegen tussen het wit van de karstlandschappen en het blauw van de Adriatische Zee, aan te raden rustig door de straatjes en over de pleinen vol neoclassicistische palazzi te slenteren, en wat rond te hangen in de talrijke historische cafés om daar de onvergelijkbare atmosfeer op te snuiven. ‘s Winters moet de stad weerstand bieden aan de windvlagen van de ‘Bora’, die soms meer dan 150 km/uur halen. Zijn verleden met Latijnse, Germaanse en Slavische invloeden heeft Triëst een kosmopolitische en dynamische ziel gegeven, die openstaat voor de ontmoeting met andere culturen, talen, religies en tradities.
y ADRESBOEKJE: BLZ. 505
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau – V. dell’Oroloio, 1, hoek piazza Unità d’Italia - t 040 347 83 12 - www.turismofvg.it. Stads plattegrond. De FVG Card, 48 uur (€ 18), 72 uur (€ 21) of 7 dagen (€ 29) geldig, geeft toegang tot bezienswaardigheden en recht op deelname aan regionale rondleidingen. Ñ LIGGING Regiokaart B3 (blz. 492). Triëst is het eindpunt van snelweg A4, die in Turijn begint. De stad ligt zowel aan de gelijknamige golf als aan de voet
van een karstplateau, in het noorden begrensd door Duino, een steile kust met prachtige witte kliffen. w AANRADERS De Piazza Unità d’Italia, de Colle San Giusto en de historische cafés. > PLANNING Reken ten minste een dag voor de stad en een dag voor de omgeving. / MET KINDEREN Het Aquarium, Museo del Mare, Centro Visite della Riserva di Mira mare, de Grotta Gigante en Castello del Duino (onderaardse gangen).
495
TRIESTE
De Piazza Unità d’Italia GordonBellPhotography/iStock
Wandelen aa Piazza Unità d’Italia Dit grootste plein in Europa, aangelegd in het midden van de 19de eeuw, komt uit op zee en wordt aan drie zijden begrensd door paleizen van rond 1900: achterin het majestueuze stadhuis (1875); links het Palazzo del Governo (1905) en het Caffè degli Specchi, een van de historische stadscafés (zie kader blz. 498); rechts gaat het Palazzo del Lloyd Triestino (1880-1884, vernoemd naar een zeevaartbedrijf), nu de zetel van de Regionale Raad, vooraf aan het Grand Hotel Duchi d’Aosta, uit 1873. De Fontana dei Quattro Continenti (1751), midden op het plein, verbeeldt de toentertijd bekende wereld en viert de economische voorspoed van de stad. Rondom het plein, tussen de Beurs, het Ghetto en de Piazza Cavana, ligt een bedrijvige wijk, het brandpunt van de movida van Triëst.
a DE RIVE De pier in het verlengde van de Piazza Unità d’Italia, de Molo Audace, ontleent zijn naam aan het eerste Italiaanse marineschip dat, op 3 november 1918, de haven van Triëst binnenvoer, wat de annexatie door Italië bekrachtigde. Vanaf de pier geniet u het fraaiste zichtaa op de golf, de stad en op de Rive, de 2 km lange kades met daaraan het elegante Savoia Excelsior Palace Hotel (1910; zie de adembenemende centrale zaal), het havenstation (1930) en de oude vismarkt (1913). / De laatste huisvest het Zee Aquarium en kunstexposities. www. aquariomarinotrieste.it - nov.‑maart: 9.00‑13.00, april‑okt.: 9.00‑19.00 u - gesl. wo.
a Museo del Mare
Via Campo Marzio, 5 - t 040 30 48 85 - www.museodelmaretrieste.it - dag. beh. wo 9.00‑13.00 u - gratis. / Dit museum vertelt de geschiedenis van de scheepvaart in de Adriatische Zee vanaf de 18de eeuw. Opmerkelijk zijn de instrumenten van de Elettra, het schip van Guglielmo Marconi, de uitvinder van de radio, en de afdeling Visserij aa. Voorbij de pier met de lantaarn (1833) ligt het Bagno alla Lanterna (of Pedocin), het stadsstrand met een bijzonderheid waaraan de Triëstijnen gehecht zijn: een voor vrouwen gereserveerd gedeelte is via 3 m hoge muur gescheiden van een deel voor mannen. Het is een restant van de Oostenrijks-Hongaarse periode.
a Museo Sartorio
Largo Papa Giovanni XXIII, 1 - t 040 30 14 79 - www.museosartoriotrieste.it - wisselende openingstijden - gesl. ma - € 6 of FVG Card.
5
o
V.
ur
R
to
no
a
V.
ccaria
Piazza Guglielmo V Oberdan Be. Cesare
s S. d'A V. co s e c an Fr
C sis
i GIARDINO PUBBLICO M. TOMMASINI a Giuli
3
or
V. C o m o ia c
V. B
on
ap
B
a n v an n ti n i i
Rom
V Giu. S.
o
V.
V.
Fabio
V.
no
M ila
V Otto. 30 bre
V. D A ante l i g h V. St ieri da Sa Cater ien ina a V. S . L azza V. ro Imb rian i
Tren t
o
V. Giu Ro s
4
elli
Scipione De S and lleria Ga rin
V. d i
C
nto Ve a el e n o d lin V. glio ra Mo Mu a di ar Gu a l l de V.
A
ar et
zz
V V. .
ur o
rio iv e Sa
Ar Lui m gi an do
M R an iv C a a d do ra de cc l Di r n a hi az o
Ca V. d va i na
G
V. de
ele
ich
lL a
hi
.M
Ve cc
S V.
Te V r za le d Ar el l a m at
C
2
Molo IV P Franco Vecchio
Nov .
n nto
ig
V. e P p ep
Tig
s G iu
ni ari
V. T
V. Alessandro Manzoni
V . Fr Deanc n z es c a o
V M . de a ioliclla Ma V. S. a uriz io
i r to ucc be a rd è C Umaba u s io V. G
ito li n a
me Do e e pp Gius V. ner V. Brun o Guid V.
p
ri tte no Ga Tizia llio . V Vece
o e
o nic
tti io sse Antonva Ro V. ano C o nz Lore
V. Pon da
1
150 m
V. Mila
tti
Gala
l
V. de i sti sis tti 'As V. V. Ba d T orre Nicc co Vald o V Bian es irivo ca Ca. nGioacc lò nc Mac e ino hiav Fra pi Torr V. di V. al Grh . sa r e R S e Bia lli Cris Vinc and ossin Ce enzo e nca V. i James Joyce V. e r b Bellin m Teatro San NicolòGen ette a ova i V. co Molo Verdi 20 S astic V. Santto dei Greci nces Vle Sant’Antonio Ginn V. Audace V. Ruggeero Fra piriidione G. Sp Taumaturgo Timeus V. San M az ADRIATISCHE zini Spiridone Galleria del S.5 della Museo 7 V. ve va r V. Tergesteo Ri R i tape Nico Morpurgo 3 io Sla lò ip c Palazzo S V. Piazza . E V mo V ZEE . G Ta ra . del Governo bocch della BorsaGaller 2 M az ia Ar Molo dei ia C zini Piazza so. I Prortigo Bersaglieri tà talia ti Cso. Italia Unità d’Italia MSpecchi Pie V. e Cs al V l an Ruïnes van het Mod ca . o. n m te Teatro romano Romano la Ro S de l ta Municipio Teatro no V. Gabriele V. V V. di Caboro .M el Do Molo d i 2 Foschiatti . D d V 'Az assi lo V. Venezia 4 pe eg mo co iusep PARCO DELLA V. lio Fos eppe V. Gid Acquario ali a za RIMEMBRANZA t V F a e Marino s lic de l V. o e le M re li VN. V. rgio i Ug co u V. Molo o r va S. G Venera Pas Gi Vasa zian a tteddella lla ina Ri Castello di Sartorio i io e C a t t e d rale n r d n 1 ale van Museo Revoltella - rgio V. don di SanG Giusto San Giusto V. 3 Gio a Galleria di Arte Moderna M V. i Piazza a r Riva Tommaso 9 i C lla V. art i Garibaldi V. della Gulli de ce V. V. Pio Museo di Storia ti M br Cerreria V. orna Bosco a ini sto an Fab l Riego Gamb ul Museo F V e S e d’Arte d . i V . . Don e V lo di V d um d Sartorio r a . Orto Lapidario B l ella n ta rama to Giacomo G V. V. a d . V G n P s te el Matteotti va e V. dei G Fr V alleria Ca V. S V. V. Ri ità Set V. dell iuli cip r t . Gia Ca ance . l tefo e ers a an rin tfo pp com S. de o nta niv . P on e i . i a o V o U V ' v m ne M GIARDINO in M V. Ricc ar d Vi ll V Ri ic i di Museo Pr S to de D' le G Baz z on i BASEVI o e an l o n a o A i l s a del Marre m l. d V. ua hi n G o r b . g q nu ri o on e s ng V Se Pa ne V. Belpoggio a V. e . l nz le P e to V ero traro V. Bes io rio V Ciriaco Ca
0
Cavo
Cso.
TRIËST
io
Filzi
eo ro n Co
V. G iorg
V. G M ug ar lie co lm ni o
B
ne o V. IreCroce della
BAGNO ALLA LANTERNA
A
2
1
UIT ETEN Al Bagatto . . . . . . . . . . . . . ¢ Antica trattoria Le Barettine . . . . . . . . . . . £ Buffet Birreria da Rudy . . . . . . . . . . . . . . ¤ Buffet da Pepi . . . . . . . . . . ¥ Menarosti . . . . . . . . . . . . . . § Siora Rosa . . . . . . . . . . . . . ©
OVERNACHTEN Albero Nascosto . . . . . . . . ¡ Hotel Continentale . . . . . ¢ Residenza le 6A. . . . . . . . . £ Urban Hotel Design. . . . . ¤
496
FRIULI-VENEZIA GIULIA
te i uig V. Lausin Fr
o sc llo
art
e
497
Een Italiaanse stad in Midden-Europa EEN KOSMOPOLITISCHE STAD
In 46 v.C. maakte Julius Caesar het vissersdorp Tergeste tot een strategische haven van de kustvaart en een bedrijvig handelscentrum. Op de Colle di San Giusto werden belangrijke gebouwen opgericht, zoals het forum en het theater. Nadat de stad onder bescherming was geplaatst van de patriarch van Aquileia, werd deze in 1202 deel van de Venetiaanse Republiek. Triëst rebelleerde echter tegen de overheersing door La Serenissima en verkoos in 1382 de bescherming van Oostenrijk. Tot in de 15de eeuw speelde de stad een bemiddelaarsrol tussen beide machten. In 1719 verklaarde Karel VI Triëst, de enige haven aan zee van zijn rijk, tot ‘vrijhaven’. De stad kende in die periode, vooral onder keizerin Maria Theresia van Oostenrijk, een dochter van Karel VI, een sterke bloeiperiode. De vierde stad van het keizerrijk, na Wenen, Boedapest en Praag, tooide zich met nieuwe gebouwen en fungeerde, dankzij de gevoerde politiek van tolerantie, als toevluchtplaats voor veel bannelingen. Tot begin 20ste eeuw huisvestte Triëst grote religieuze gemeenschappen: orthodoxe Grieken en Serven, Armeniërs, protestanten (lutheranen, gereformeerden, waldenzen en anglicanen) en vooral een omvangrijke Joodse gemeenschap (zie kader blz. 500). De rijke multiculturele traditie van de stad toont zich ook nu nog in de vele verschillende en nog altijd gebruikte cultusplaatsen. DE TRAGEDIES VAN DE TWINTIGSTE EEUW
In 1918, na de Eerste Wereldoorlog, werd Triëst bij Italië gevoegd. Bezet door de Duitsers in de nasleep van de Wapenstilstand van 8 september 1943, werd Triëst gemaakt tot de hoofdstad van een direct door de nazi’s bestuurde provincie, het Adriatische Küstenland. Vervolgens vestigden de nazi’s het enige Italiaanse concentratiekamp in de voormalige rijstpellerij van San Sabba; hier werden Joden, partizanen, Slaven en Italiaanse verzetsstrijders opgesloten. Op 1 mei 1945 trokken Tito’s partizanen Triëst binnen, waar zij een maand bleven. Dit was het uur van de wraak voor de overwinnaars: veel Italianen (fascisten, maar ook patriotten en anticommunisten) werden gedood en in de foibe geworpen, de holtes en grotten van de Karst. In 1947 creëerde het Verdrag van Parijs de Vrije Zone Triëst, verdeeld in zone A, het Anglo-Amerikaanse deel inclusief de stad Triëst, en zone B, het Joegoslavische deel met Capodistria (Koper) en Cittanova (Novigrad). Op 26 oktober 1954 werd zone A weer Italiaans, maar het was pas in oktober 1975, met het tussen Italië en Joegoslavië getekende Verdrag van Osimo, dat het hele grondgebied weer volledig Italiaans werd. EEN LITERAIR BRANDPUNT
Triëst kende begin 20ste eeuw een intense literaire bedrijvigheid, met dank aan de romanschrijver Italo Svevo (1861-1928 – Museo Svevo - Via Madonna del Mare, 13 - www.museosveviano.it) en de dichter Umberto Saba (1883-1957). Tevens werd de stad het toevluchtsoord voor James Joyce (1882-1941 – Museo Joyce - hetzelfde adres - www.museojoycetrieste.it), die Engels onderwees aan de zakenmensen van de stad en Italo Svevo tot leerling had, en voor Rainer Maria Rilke (1875-1926), die meermaals in Duino verbleef (zie blz. 502). Tegenwoordig is Claudio Magris de bekendste literaire exponent van de stad; voor hem is er in het Caffè San Marco altijd een tafel gereserveerd.
5
498
FRIULI-VENEZIA GIULIA
HISTORISCHE CAFÉS
Tijdens een pauze voor een koffie of warme chocolademelk voelt u in de elegante sfeer van deze cafés de polsslag van de stad, met de toevoeging van een vleugje Midden-Europa. In de stad huizen verschillende koffieproducenten en prestigieuze merken, zoals Illy. En inderdaad heeft Triëst een speciale smaak voor koffie, waarvan hier twee keer zoveel wordt geconsumeerd als in de rest van Italië. Het eerste caffè werd geopend in 1768. Van begin af aan was ieder etablissement verbonden aan een in Triëst aanwezige bevolkingsgroep, en al snel kregen cafés ook maatschappelijke of thematische connotaties: als plek voor politieke discussie, literaire salon of trefpunt voor zakenmensen. Het caffè symboliseerde de kosmopolitische natuur van deze stad, waar de Ier James Joyce op semi-permanente basis verbleef. In het Caffè San Marco (Via Cesare Battisti, 18) vullen de werken van deze schrijver de boekenplanken, samen met die van Claudio Magris, Italo Svevo en Umberto Saba. Bezoek ook het Caffè degli Specchi (Piazza Unità d’Italia, 7), het Caffè Tommaseo (Piazza Tommaseo, 4/c - w ww.caffetommaseo.it), het Caffè Torinese (Corso Italia, 2 - w ww.anticocaffetorinese.ts.it), het Caffè Stella Polare (Via Dante, 14) en het Tergesteo (in de overdekte winkelgalerij, ingang Piazza della Borsa, 15). Het Caffè Urbanis (Piazza della Borsa), een voormalige banketbakkerij waar vaste klanten van de Galleria Tergesteo inkopen deden, combineert vandaag de dag een oud decor met modern meubilair. w Goed om te weten – Met het bonnenboekje ‘Trieste in Tazzina’ kunt u zes koppen koffie drinken (aan de bar) in de historische cafés. Te koop bij het Infopoint op de Piazza Unità d’Italia - € 3.
Het Caffè degli Specchi op de Piazza Unità d’Italia Como Fulgur 75
499
TRIËST
Dit museum dankt zijn bestaan aan een familie van rijke handelaren die graag verzamelden en dit huis uit de 18de en 19de eeuw bewoonden. In verschillende vertrekken, verspreid over vier verdiepingen, zijn meubelen en voorwerpen uit die tijd te zien, voor het merendeel afkomstig uit de herenhuizen van Triëst. De koetsengarage herbergt tegenwoordig allerlei beeldhouwwerk. De eerste verdieping toont het Trittico di Santa Chiaraaa, een meesterwerk van 14de-eeuwse Venetiaanse kunst, terwijl op de tweede verdieping de Stanze di Tiepoloaa een verzameling schetsen en pentekeningen van Tiepolo bevatten.
a Museo Revoltella - Galleria di Arte Moderna Via Diaz, 27 - t 040 67 54 350 - www.museorevoltella.it - dag. beh. di 10.00-19.00 u € 7 of FVG Card. Baron Pasquale Revoltella (1795-1869), ondernemer, verzamelaar en belangrijk financier van de werkzaamheden aan het Suezkanaal, schonk zijn huis (1858) aan de stad om er een museum voor moderne kunst te laten inrichten. Tijdens de fijnzinnige renovatie, uitgevoerd door Carlo Scarpa in de jaren zestig van de vorige eeuw, zijn oude elementen van de oorspronkelijke salons vermengd met een modern gebouw, zodat nu de kunst – van beroemde Italiaanse en internationale schilders uit de 19de en 20ste eeuw – in stijl wordt getoond. Zie in het oude deel de bibliotheeka en, in de kleine hoeksalons, de lenzenconstructie waarmee de baron de straat (op de 1ste verdieping) of de zee (2de verdieping) kon observeren. De zesde etage geeft toegang tot een fraai terras dat uitzicht biedt op de stad en de zee.
a STADSKANT Piazza della Borsa Ten oosten van de Piazza Unità d’Italia bevindt zich een aangenaam stadsgebied, met daarin het Palazzo della Borsa, een neoclassicistisch gebouw (1806). De Galleria del Tergesteo (1842), recent getransformeerd tot winkelcentrum, verbindt de beurs met het plein, waarop het Teatro Verdi (1801) staat, waarvan de architectonische vormen het Scala in Milaan inspireerden. Voorbij de Piazza Tommaseo, waar u het elegante gelijknamige café aantreft (zie kader hierboven), komt u bij de Chiesa di San Nicolò dei Greci van de Grieks-orthodoxe gemeenschap. Dit gebouw, uit 1784 en verbouwd in 18191821, bezit een weelderig interieur gedomineerd door een zilveren iconostase.
aa Canal Grande
Het kanaal, gegraven in het midden van de 18de eeuw, in het hart van de Borgo Teresiano, de wijk gebouwd door keizerin Maria Theresia van Oostenrijk, maakt het schepen mogelijk midden in de stad af te meren. Vol kleine bootjes biedt het een betoverende aanblik. Aan het einde bevindt zich de neoclassicistische Sant’Antonio Taumaturgo en, rechts, het historische café Stella Polare en de Servisch-orthodoxe San Spiridone (1869), in neo-Byzantijnse stijl. Op een van de bruggen over het kanaal staat het bronzen beeld van James Joyce, die woonde op de Piazza Ponterosso; Umberto Saba treft u aan het eind van de Via San Nicolò aan; Italo Svevo staat op de Piazza Hortis.
Museo Morpurgo
Via Imbriani, 5 - t 040 67 54 039 - www.museomorpurgo.it - bezichtiging: vraag inlichtingen. Achter de Chiesa di Sant’Antonio Taumaturgo bevindt zich dit mooie herenhuis uit het einde van de 19de eeuw.
500
FRIULI-VENEZIA GIULIA
aa COLLE DI SAN GIUSTO Tijdens de klim op de heuvel waar ooit het Romeinse Tergeste lag, doorkruist u een traditionele wijk, die nu wordt gerenoveerd en fraaie hoekjes onthult zoals die waar zich de Arco di Riccardo bevindt (Via del Trionfo), een Romeinse poort uit de 1ste eeuw. Op de heuveltop bevat de Piazza della Cattedralea de resten van het forum en van de Romeinse basiliek. Daarbovenuit torent het kasteel (15de-16de eeuw), een Venetiaanse zuil uit 1560, het altaar van het IIIde Leger (1929) en de Basilica di San Giusto. Aan de voet van de heuvel resteren nog sporen van het Teatro Romano uit de 1ste-2de eeuw.
aa Cattedrale di San Giusto
De basiliek werd in de 5de eeuw opgericht op de plek van een Romeinse tempel, maar de huidige gebouwen stammen grotendeels uit de 14de eeuw, toen twee primitieve basilieken werden verenigd via een nieuw middenschip. De gevel toont een fraai gotisch roosvenster en is versierd met een bas-reliëf met portretten afkomstig uit een Romeins graf. De campanile bevat in zijn onderstuk zuilfragmenten uit de oude tempel en, erboven, een beeld van de H. Justus (13de eeuw), beschermheilige van de stad. Het interieur bevat schitterende mozaïekenaa uit de Venetiaanse school (12de eeuw): in de rechterapsis wordt Christus getoond, met om hem heen de H. Justus, de H. Servolo en 13de-eeuwse fresco’s over het leven van de H. Justus; in de linkerapsis ziet u een tronende Maagd, de aartsengelen Michaël en Gabriël en de apostelen. Het
HET JOODSE TRIËST
De aanwezigheid van de Joodse gemeenschap was van doorslaggevend belang voor de culturele en economische ontwikkeling van Triëst in de 13de en 14de eeuw. Van 1696 tot 1753 waren de Joden verplicht in het getto te wonen, dat zich bevond achter de huidige Piazza dell’Unità d’Italia en werd doorkruist door de nu nog altijd bedrijvige Via delle Beccherie. De levendigheid van de wijk leidde tot de uitdrukking in het dialect: far gheto, ‘lawaai maken’. Bezoek om het Joodse Triëst te ontdekken het Museo della Comunità Ebraica Carlo e Vera Wagner (Via del Monte, 5 - t 040 63 38 19 € 5), gevestigd in het voormalige Joodse ziekenhuis, dat later de mensen huisvestte die op het punt van vertrek naar Amerika of Palestina stonden. De synagoge (1912), een van de grootste van Europa, staat in de Via San Francesco, op de hoek met de Piazza Giotti (www.triestebraica.it).
501
TRIËST
Het elegante Castello di Miramare ligt op een prachtige locatie aan de Golf van Triëst. Lecko/Shutterstock.com
mozaïek van het middenschip is een werk van Guido Cadorin (1932). De schatkamer (linkerschip) bewaart de zilveren Crocifisso dei Battuti (14de eeuw) en de hellebaard ‘di San Sergio’ (eigenlijk middeleeuws), het symbool van de stad.
Castello di San Giusto
Piazza della Cattedrale, 3 - t 040 30 93 62 - w ww.castellodisangiustotrieste.it dag. beh. ma 10.00-19.00 u - € 3. Het kasteel, gebouwd in de 15de-17de eeuw op de resten van een Venetiaans fort, bevat meubilair, een opmerkelijke wapencollectiea en het Lapidario Tergestino (een tentoonstelling van steenfragmenten).
Museo di Storia e d’Arte - Orto Lapidario
Piazza della Cattedrale, 15 -t 040 31 05 00 - www.museostoriaeartetrieste.it april‑sept.: 10.00‑13.00, 16.00‑19.00 u (zo 10.00‑19.00 u); nov.‑maart: 10.00‑17.00 u gesl. ma - gratis. In dit museum zijn bijzondere Griekse vazena en prachtige Romeinse bronzen beeldjesa bijeengebracht. In de romantische tuin staan zowel grafstenen als een Korinthisch tempeltje met daarin een monument gewijd aan de archeoloog J.J. Winckelmann (1833), die in 1768 in Triëst werd vermoord. BUITEN HET CENTRUM
a Museo della Risiera di San Sabba
Ñ Via Giovanni Palatucci, 5 - 6 km ten zuiden van het centrum - bus nr. 8 en nr. 10 t 040 82 62 02 - w ww.risierasansabba.it - 9.00-19.00 u - gratis. Het enige Italiaanse concentratiekamp getuigt van de tragedie van de Tweede Wereldoorlog. Het toont de opnieuw opgerichte gebouwen en hervonden voorwerpen die waren gestolen van de slachtoffers.
aa Castello e Giardino di Miramare
Ñ 8 km naar het noorden, via de kustweg - ’s zomers, verbinding per boot vanaf het centrum (Riva Audace, bij de Piazza Unità d’Italia) - t 040 22 41 43 - www.castellomiramare.it - kasteel: 9.00-19.00 u - € 8 of FVG Card; tuin: juni-aug. 8.00-19.00 u; rest v.h. jaar: 8.00 u tot 1 uur voor zonsondergang - gratis. Dit kasteel op de punt van een kaap bezit een verrukkelijke, terrasvormig aangelegde tuin. Het werd in 1860 gebouwd voor aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk, gefusilleerd in 1867 in Mexico, en zijn vrouw Charlotte van België, die als krankzinnige stierf. Het interieur heeft de charme en uitbundigheid van de oorspronkelijke inrichting bewaard. In de grote tuin bevinden zich nu veel plantensoorten, kunstmatige meertjes en een heerlijk Italiaans tuindeel.
5
506
FRIULI-VENEZIA GIULIA
y TRIËST: ADRESBOEKJE OVERNACHTEN GOEDKOOP
ă Residenza Le 6A – B1 - Via Santa Caterina, 7 - t 040 672 67 15 www.residenzale6a.it - 6 kamers € 70/110 :. Residenza Le 6A eert zes vrouwelijke personages van de uit Triëst afkomstige schrijver Italo Svevo, die elk hun naam gaven aan een van de verzorgde en gezellige kamers, gesitueerd midden in de stad. DOORSNEEPRIJZEN
ā Albero Nascosto – B2 - Via Felice Venezian, 18 - t 040 30 01 88 www.alberonascosto.it - 10 kamers € 130/150. Dit onlangs gereno veerde historische gebouw biedt aangename, prima uitgeruste kamers en appartementen in de levendige wijk Cavana. Aan de muren: werk van lokale kunstenaars. Ă Hotel Continentale – B1 - Via San Nicolò, 25 - t 040 631717 www.continentalehotel.com - 47 kamers € 130/150 : - f. Dit elegante hotel, in een fraaie autovrije straat in het centrum, biedt verzorgde, verfijnde kamers. Uitstekend ontbijt. Ą Urban Hotel Design – B2 - Via Androna Chiusa, 4 - t 040 30 20 65 www.urbanhotel.it - 47 kamers € 140/160 :. Dit hotel combineert in de minimalistische kamers hedendaagsheid met elegantie. De ontbijtzaal toont nog restanten van de Romeinse stadsmuur.
In de Collio WAT MEER LUXE
La Subida – Via Subida, 52 - 2 km ten noordoosten van Cormons t 0481 60 531 - www.lasubida.it õ Ô f - 10 kamers € 160/220 :. Een charmant en gastvrij ‘resort’ midden in de natuur van Collio. De appartementen verbinden
traditie en moderniteit, en dat doet het culinair restaurant Al Cacciatore (‘s middags gesl.) ook als het creatief aan de slag gaat met aloude recepten. Voor een maaltijd in een informeler decor kunt u de Osteria (gesl. do) proberen, met een ongewone inrichting: een onvergetelijke plek, waar u ook de ambachtelijke azijn kunt inslaan die met liefde is vervaardigd door de baas, Josko Sirk. UIT ETEN GOEDKOOP
ą Buffet da Pepi – B1 - Via della Cassa di Risparmio, 3 - t 040 36 68 58 - www.buffetdapepi.it - 8.3022.00, zo 10.00-16.00 u - € 15/20. Dit eeuwenoude instituut, op een steenworp van de Piazza Unità d’Italia, serveert varkensvlees in al zijn vormen, van worstjes tot ham. Dit is geen plek voor vegetariërs! ĉ Siora Rosa – A2 - Piazza Attilio Hortis, 3 - t 040 30 14 60 8.00-16.00, 17.00-23.00 u - gesl. zo-ma - € 15/20. Dit niet te missen buffetrestaurant serveert typische specialiteiten van de stad (varkensvlees, brood met gekookte ham, zuurkool…), overgoten met een glas streekwijn. Ą Buffet Birreria da Rudy – B1 Via Valdirivo, 32- t 040 63 94 28 10.00-0.00 u - gesl. zo - € 15/20. Een ander restaurant dat in de voetsporen treedt van de befaamde buffetrestaurants van Triëst, de buffets triestini, met panini, vlees, warme gerechten en goede bieren. Midden-Europese inrichting. DOORSNEEPRIJZEN
ă Antica trattoria Le Barettine – B2 - Via del Bastione, 3/A - t 040 265 14 75 - www. barettine.wpeople.it - gesl. zo en ma-middag - € 30/35. Een traditi-
Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Postbus 23202 1100 DS Amsterdam Zuidoost info@terralannoo.nl
www.lannoo.com D/2020/45/520 - NUR 512 ISBN 978 94 014 5730 9 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Vertaling Lore Aertsen, Karin Snoep, Eric Strijbos Eindredactie Frans van der Heijden Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Rudy Balasko/Shutterstock.com Oorspronkelijke titel Italie du Nord Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Maura Marca Hoofdredactie Redactie Jean-Moïse Braitberg, Eva Cantavenera, Luc Decoudin, Lucie Dejouhanet, Michel Fonovich, Philippe Longin, Sophie Lheraud, Maura Marca, Véronique Nègre, Philippe Orain, Marie Perchat, Claire Rideau, Frédéric Rideau, Delphine Storelli, Laurent Vaultier, Julie Wood, Erica Zane Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Evelyne Girard, Iulia-Elena Costache, Florica Paizs, Cartografie Costina-Ionela Tarcea, Thierry Lemasson Stadsplattegronden: © MICHELIN en © 2006-2017 TomTom. All rights reserved. Met dank aan Turismo Torino, Mailander, Ente Turismo Alba Bra Langhe Roero, ATL Valsesia Vercelli, Comune di Genova - Direzione Turismo, PromoTurismo FVG, Bologna Welcome, Modenatur, Parma, io ci sto!, ATM - Azienda Trasporti Milanesi, Actv Venezia, Cristian Catona, Isabelle Corradi, Hervé Dubois, Maria Gaspar, Bogdan Gheorghiu, Pascal Grougon, Andreea Karina Gruia, Sophie Roques, Marie Simonet © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2020 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.