Dhoxax/iStock
Mijas
Andalusië
De regio’s in deze gids (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Provincie Sevilla ∑ Provincie Córdoba ± Provincie Jaén ∏ Provincie Granada ∫ Provincie Almería æ Provincie Málaga ø Provincie Cádiz √ Provincie Huelva
126 216 282 334 418 450 530 604
INHOUD Muziek .....................................................55 Films .........................................................55 J. Peral/age fotostock
NIET TE MISSEN Een keuze uit de mooiste plekjes....6
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN De mooiste reisherinneringen........10
MEER WETEN OVER ANDALUSIË ANDALUSIË VANDAAG
Andalusische levenskunst ...............58 Bevolking ...............................................58 Bestuur en economie.........................59
REISPLANNER
VOLKSKUNST EN TRADITIES
Een keuze uit de mooiste routes....18
Feesten en festiviteiten ....................65 Corrida .....................................................67 Flamenco ................................................69 Klederdracht..........................................72 Traditionele architectuur..................73
DE REIS VOORBEREIDEN Reistips ....................................................28 NAAR ANDALUSIË
Met het vliegtuig .................................30 Met de auto ...........................................30 Met de trein ........................................... 31 Met de bus ............................................. 31 VOOR HET VERTREK
Klimaat ....................................................32 Nuttige adressen .................................32 Formaliteiten ........................................34 Bellen naar Spanje ..............................34 Budget .....................................................35 Overnachten .........................................35 Uit eten....................................................37 ANDALUSIË VAN A TOT Z
Rubrieken in alfabetische volgorde ..............40 MET HET GEZIN
Bezienswaardigheden en activiteiten .................................. 51 MEMO
Evenementen .......................................53 Leestips ...................................................54
GASTRONOMIE
Arabische invloed ...............................75 Kenmerken van de gastronomie ...75 Specialiteiten ........................................77 Tapas ........................................................78 Andalusische wijnen ..........................78 CULTUUR
Literatuur ............................................... 81 Muziek .....................................................82 Film ...........................................................82 NATUUR EN LANDSCHAP
Tussen zee en bergen ........................84 Klimaat, flora en fauna ......................89 AL-ANDALUS
Bevolking ...............................................92 Stad of platteland? .............................92 Cultuur ....................................................94 KUNST EN ARCHITECTUUR
Prehistorie en Grieks-Romeinse oudheid .............................................96 Spaans-Visigotische kunst ...............97 Spaans-Moorse kunst ........................97 Middeleeuwse kunst .......................101 Renaissance .........................................102 Barok ......................................................105
5
Gouden eeuw van de Andalusische schilderkunst .....107 19de en 20ste eeuw .........................108 Enkele kunsttermen ......................... 110 ABC van de architectuur ................ 112 GESCHIEDENIS
Vóór Christus ...................................... 114 Romeinse overheersing .................. 115
Visigotische overheersing ............. 116 Al-Andalus of het Moorse Andalusië ........................ 116 De Andalusische gouden eeuw .. 119 De lange crisis van de 17de-18de eeuw ...........................120 Conflicten in de 19de eeuw...........121 20ste eeuw ..........................................122 Belangrijke data .................................123
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n PROVINCIE SEVILLA
∫ PROVINCIE ALMERÍA
Sevilla ....................................................130 Parque Natural de la Sierra Norte de Sevilla ................194 La Campiña ..........................................197
Almería ..................................................422 Costa de Almería .............................. 434 Parque Natural de Cabo de Gata-Níjar ..................... 440 Vélez Blanco ....................................... 447
∑ PROVINCIE CÓRDOBA
Córdoba ............................................... 220 Montilla ................................................ 264 Sierra Subbética ................................270 ± PROVINCIE JAÉN
Jaén........................................................ 284 Baeza .................................................... 295 Úbeda ................................................... 304 Parque Natural de las Sierras de Cazorla, Segura y Las Villas .......315 Andújar..................................................326 Parque Natural de Despeñaperros ..............................329 ∏ PROVINCIE GRANADA
Granada.................................................338 Montefrío..............................................378 Alhama de Granada......................... 383 Guadix .................................................. 386 Sierra Nevada .....................................391 Las Alpujarras......................................397 Almuñécar............................................ 411 Huéscar..................................................415
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y
æ PROVINCIE MÁLAGA
Málaga ...................................................452 Costa del Sol .......................................477 Ronda.................................................... 496 Antequera ........................................... 508 La Axarquía ..........................................520 ø PROVINCIE CÁDIZ
Cádiz ..................................................... 534 Jerez de la Frontera ..........................551 Sanlúcar de Barrameda ................. 564 Ruta de los Pueblos Blancos .........570 Vejer de la Frontera ..........................578 Costa de la Luz .................................. 582 Campo de Gibraltar ..........................591 Jimena de la Frontera ......................601 √ PROVINCIE HUELVA
Huelva .................................................. 608 Parque Nacional de Doñana .........619 Parque Natural de la Sierra de Aracena y Picos de Aroche .......628 Minas de Riotinto ............................. 634 Register............................................... 638 Kaarten en plattegronden ....... 649 Woordenlijst ....................... achterflap
NIET TE MISSEN aaa De reis waard
aa Een omweg waard
a Interessant
aaa
aa
Ronda
bluejayphoto/iStock
Al-hamrá, ‘het rode paleis’, tekent zich af tegen de besneeuwde bergen van de Sierra Nevada: een sprookje! Zie blz. 339.
perszing1982/Fotosearch LBRF /age fotostock
Het Alhambra van Granada
De Duitse dichter Rilke noemde Ronda ‘de droomstad’. Door haar spectaculaire ligging boven een diepe kloof en het unieke architectonisch erfgoed maakt de stad een onvergetelijke indruk. Zie blz. 496.
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE PLEKJES
7
aaa
Parque Natural de las Sierras de Cazorla, Segura y Las Villas Het meest ongerepte natuurpark van Andalusië en een ideale bestemming voor natuurliefhebbers. Zie blz. 315.
J. Feuerer/age fotostock
aa
Route van de witte dorpen
Een reeks Arabisch aandoende dorpen, sneeuwwit glinsterend in een weelderig berglandschap. Zie blz. 570.
J. Peral/age fotostock
aaa
Sevilla
Pel_1971/iStock
De hoofdstad van Andalusië, gedomineerd door het sierlijke silhouet van de Giralda, combineert een rijk cultureel erfgoed met een warme en uitbundige sfeer. Zie blz. 130.
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN
Plaza de la Encarnación, panorama vanaf het uitkijkterras van de Metropol Parasol, gebouwd door de architect J. Mayer-Hermann P. Escudero/hemis.fr
14
ÜÜ Kijk uit over de olijfgaarden die zich uitstrekken over de heuvels ten zuiden van Jaén en het landschap verfraaien met geometrische patronen zover het oog reikt. Zie blz. 326.
ÜÜ Wees een waaghals op de Caminito del Rey, die zich in een diepe kloof langs een steile bergwand slingert. Wie last van hoogtevrees heeft, kan er beter niet aan beginnen, want het laatste stuk voert over een smalle loopbrug die ruim 100 m boven de grond hangt! Zie blz. 516.
ÜÜ Maak een tapastocht in Sevilla, ga van bar naar bar om de specialiteiten van elk etablissement te proeven en geniet van het Andalusische leven. Zie blz.78.
ÜÜ Kijk uw ogen uit op
Avontuurlijke tocht over de Caminito del Rey Juan García Aunión/easyFotostock/age fotostock
de promenade van de futuristische Metropol Parasol, een verbluffend bouwwerk van hout op de Plaza de la Encarnación in het hart van Sevilla. Zie blz. 187.
DE MOOISTE REISHERINNERINGEN
TOP TOP 5 5 Pittoreske Xxxxxxx wijken
1. Santa Cruz, in Sevilla (blz. 154) 1. Xxxxx (p. xx) 2. Albaicín, in Granada (blz. 359) 2. Xxxxx (p. xx) 3. Judería, in Córdoba (blz. 227) 3. Xxxxx (p. xx) 4. Barrio del Pópulo, in Cádiz (blz. 535) 4. Xxxxx (p. xx) 5. Barrio de Las Cuevas, in Guadix 5. Xxxxx (p. xx) (blz. 388)
Een straatje in Córdoba clodio/iStock
ÜÜ Loop mee met een bedevaart om te zien wat geloofsijver in Andalusië betekent. En waarom dan niet de bedevaart aller bedevaarten – die van El Rocío, die elk jaar met Pinksteren wel een miljoen gelovigen uit heel Spanje trekt. De rest van het jaar is het doodstil in El Rocío, een soort wildwestdorp met stoffige zandstraten. Zie blz. 622.
De bedevaart van El Rocío Kaos/Sime/Photononstop
ÜÜ Voel uw bloed sneller stromen bij het
zien van een sevillana, een feestelijke verleidingsdans die het verhaal van een onstuimige en gepassioneerde liefde vertelt, waarin de blikken evenveel zeggen als de lichaamsbewegingen. Zie blz. 138.
15
REISPLANNER
Steden vol kunst en geschiedenis
15 dagen
J. Lucas/age fotostock
24
Route: 1150 km langs de grootste cultuurschatten van Andalusië.
åå Dag 1 & 2 Málaga
åå Dag 9-11 Córdoba
Bezoek de belangrijkste beziens waardigheden van de stad (blz. 452) en maak een uitstapje naar het schitterende Antequera (blz. 508).
Kijk uw ogen uit in La Ciudad (blz. 497) en geniet van de gezellige drukte in El Mercadillo (blz. 503).
Volg een mooie route langs Carmona (blz. 197), Marchena (blz. 201), Osuna (blz. 203) en Écija (blz. 208), vier schilderachtige stadjes in La Campiña, en rijd dan door naar Córdoba (blz. 220). Besteed de volgende twee dagen aan een bezichtiging van Córdoba en Madinat al-Zahra (zie het programma onder ‘Sevilla-Córdoba-Granada’, blz. 18).
åå Dag 4 & 5 Cádiz
åå Dag 12 Úbeda
åå Dag 3 Ronda
Rijd via Arcos de la Frontera (blz. 570), een prachtige witte stad die trots op een rotsplateau ligt, naar Jerez de la Frontera (blz. 551). Bekijk deze oude wijnstad en bezoek een bodega voordat u verder rijdt naar Cádiz (blz. 534), waar u de nacht doorbrengt. Blijf de volgende dag in Cádiz om op uw gemak door de middeleeuwse straatjes te wandelen en van de sfeer te genieten.
åå Dag 6-8 Sevilla Zie het programma onder ‘SevillaCórdoba-Granada’ (blz. 18).
Ga op weg naar twee parels van de renaissancearchitectuur in het noorden van Andalusië: het stadje Baeza (blz. 295) en het nabijgelegen Úbeda (blz. 304).
åå Dag 13 & 14 Granada Neem voordat u koers zet naar Granada (zie het programma onder ‘Sevilla-Córdoba-Granada’, blz. 18) een kijkje in Jaén (blz. 284), al was het alleen maar vanwege zijn schitterende renaissancekathedraal en de grootste Arabische baden van Spanje.
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES
åå Dag 15 Málaga Rijdt terug naar Málaga (blz. 452) via de Costa Tropical (blz. 412) en stop onderweg in Salobreña (blz. 413), dat een prachtig strand heeft, en daarna in Nerja (blz. 525). Ga aan het eind van de dag winkelen in Málaga, maak een wandeling langs de haven en ga tapas eten in het voetgangersgebied. Tips: reserveer voor uw bezoek aan het Alhambra; ga bij voorkeur in het voorjaar of in het najaar, dan is het heerlijk weer en veel minder heet dan in de zomer.
De kathedraal van Jaén J.J. Pascual/age fotostock
Het spectaculair gelegen Ronda Bareta/iStock
25
40
DE REIS VOORBEREIDEN
Andalusië van A tot Z AMBASSADES EN CONSULATEN
Ambassade van Nederland – Paseo de la Castellana 259-D - 28046 Madrid - t(+34) 91 353 75 00 mad@minbuza.nl. Sinds 12 januari 2016 is het ministerie van Buitenlandse Zaken 24/7 bereikbaar voor reizigers op t +31 247 247 247. Consulaat van Nederland In Sevilla – Calle Placetines 1 41004 Sevilla. Ambassade van België – Paseo de la Castellana 18 - 28046 Madrid t 915 776 300 - https://spain. diplomatie.belgium.be. Consulaten van België – Calle Fabiola 10 - 41004 Sevilla - t 639 548 037; Hotel Playa de la Luz Avenida de la Diputación - 11520 Rota (Cádiz) - t 956 810 516. ELEKTRICITEIT
Het voltage is net als in Nederland en België: 220 V. FEESTDAGEN
Het is ondoenlijk om een complete lijst op te stellen, want elke plaats heeft zijn eigen feestdagen. We vermelden daarom alleen het Feest van de Autonome Regio en de feestdagen die voor heel Spanje gelden: 1 januari – Nieuwjaar. 6 januari – Driekoningen. 28 februari – Dag van Andalusië. Witte Donderdag, Goede Vrijdag 1 mei – Dag van de Arbeid. 15 aug. – Maria-Hemelvaart. 12 okt. – Nationale feestdag.
1 nov. – Allerheiligen. 6 dec. – Dag van de Grondwet. 8 dec. – Onbevlekte ontvangenis. 25 dec – Kerstmis. Bezienswaardigheden zijn doorgaans gesloten op 25 december, 1 en 6 januari, Goede Vrijdag en 1 mei. Informeer voor alle andere feestdagen bij de bezienswaardigheid in kwestie of bij het plaatselijke toeristenbureau. FOOIEN
In bars, restaurants en hotels zijn de prijzen inclusief bediening. Toch is het heel gebruikelijk om een fooi te geven, ook aan taxichauffeurs. GEBRUIKEN EN GEWOONTES
In de zomermaanden, tijdens de heetste uren van de dag, zult u zeker de bijna heilige gewoonte om een siësta te houden overnemen. Het l even ligt even stil in de Andalusische steden, van 15.00 tot 18.30 of 19.00 u. In het merendeel van de cafés (behalve die met een groot terras waar kelners rondlopen) is het de gewoonte om consumpties aan de bar te bestellen. Die worden dan óf naar uw tafeltje gebracht óf u wacht erop en neemt ze zelf mee. Hetzelfde geldt voor de tapasbars, waar iedereen vaak staande eet op straat. Zo ziet u meteen waar de populairste plekjes zijn. Nog even dit: in Spanje tutoyeert vrijwel iedereen elkaar. Het wordt steeds minder gebruikelijk om nog het formele Usted (‘Uw edele’) te gebruiken.
ANDALUSIË VAN A TOT Z
GELD
INTERNET
Spanje maakt deel uit van de eurozone.
In de grotere steden zijn internet cafés waar u tegen een redelijk bedrag (€ 1,50 à 3 per uur) van internet gebruik kunt maken. Bovendien kunt u in de meeste hotels (en restaurants) gebruikmaken van wifi, al dan niet tegen betaling.
Banken Banken zijn geopend van maandag tot en met zaterdag van 8.30/9.00 tot 13.00/14.00 u. In de zomer en in kleinere steden zijn ze op zaterdag gesloten.
Creditcards De meeste hotels (behalve kleine hostales), restaurants en winkels accepteren de belangrijkste creditcards. Als u uw kaart verliest, kunt u hem blokkeren bij: Master Card – t001-3142756690. Visa – ICS t0031 20 6600678.
Geldautomaten U vindt ze vrijwel overal in de centra van steden. Vaak kunt u op het scherm uw taalkeuze aangeven. w Goed om te weten – Voor pinnen met een creditcard moet u vaak wat extra betalen. Met de Nederlandse bankpassen kunt u gratis (tot een maximumbedrag per dag) pinnen uit automaten met het Maestro-logo. GEZONDHEID
w Goed om te weten – Allergieën voor olijfboompollen (van april tot juli) kunnen vrij heftig zijn. Heel wat mensen hebben er last van.
Noodgevallen Bel voor spoedeisende hulp 112 (het gratis Europese alarmnummer).
Apotheken Apotheken zijn meestal geopend van 9.30 u tot 13.30 u en van 16.30 u tot 20.00 u. In grote steden zijn ze soms ook de hele dag door geopend. De lijst van apotheken met nacht- en weekenddienst hangt op de deur of het raam en staat ook in de krant.
MEDIA
De belangrijkste dagbladen zijn ABC, El Mundo en El País. Andalusië heeft ook tal van lokale kranten zoals Diario Sur (Málaga), Ideal (Granada), El Diario de Sevilla, Diario Córdoba, Diario Granada, El Correo de Andalucía, evenals enkele gratis kranten (Qué, 20 Minutos). Spanje telt 26 nationale televisienetten. Andalusië heeft bovendien een regionale zender: Canal Sur. MUSEA EN BEZIENSWAARDIGHEDEN
De openingstijden van musea staan vermeld in deze gids. De meeste sluiten tussen 14.00 en 17.00 u, behalve de grote musea, die de hele dag door zijn geopend. Maandag is doorgaans de sluitingsdag. Bij kerken staan alleen de openings tijden vermeld als er binnen iets bijzonders is te zien. Beroemde kathedralen en kerken met een toeristische reputatie (meestal niet gratis) zijn een groot deel van de dag geopend, andere kunnen tijdens kerkdiensten worden bezichtigd (meestal is de kerk vanaf een halfuur voor tot een halfuur na de dienst geopend). In dat geval zijn uiteraard een eerbiedige houding en gepaste kleding gewenst.
Openingstijden In het algemeen variëren de openingstijden in Andalusië afhankelijk van het seizoen. De w interen zomerroosters worden vastgelegd op bepaalde data, die variëren per stad en soms ook per
41
216
<NOM DE MICRORÉGION>
217
Provincie Córdoba ∑ Michelinkaart 578 – Provincie Córdoba
Ñ CÓRDOBAaaa EN RONDRITTEN
220
51 km ten zuiden van Córdoba:
Ñ MONTILLA EN RONDRIT 264 80 km ten zuidoosten van Córdoba:
Ñ SIERRA SUBBÉTICAa EN RONDRITTEN
Detail van de Mezquita-Catedral van Córdoba bpperry/istock
270
ZAFRA
CÓRDOBA
N 432
EX TREMAD UR A
Baena
Montoro
ar
ua d
E. de la Breña
1
A 43
Obejo
Cu zn
Rio
Las Ermitas
A4
CÓRDOBA
A
6
30
Adamuz
Embalse del Guadalmellato
Montoro
Bujalance
Embalse de Yeguas
y Montoro
de Cardeña
Venta del Puerto
761
Natural
Parque
de la Sierra 751
Cardeña
L A MA NC H A
Colorado
E. de S. Rafael de Navallana
A 423
705
Mogábar
Gu ad alm ez
C A S T ILL A-
20 km
9
Medina Azahara
de Hornachuelos
El Vacar
San Jerónimo de Valparaíso
Embalse de Puente Nuevo
N4
Espiel
32
853
0
A 30
Las Erillas
G
Horcón
a
de la Sierra
Natural
Embalse de Bembézar
896
Erillas
Río G
Bélmez
o iat
663
Muela
Embalse de Sierra Boyera
49
A4
R io
R ío J á n
Embalse del Jándula
3
R ío G uadalquivir
A4
VALDEPEÑAS
Parque
781
Trapera
Rí
r úja oZ
PROVINCIE CÓRDOBA
as s Yegu
Río Bem béz
Fuente Obejuna
Andere plaats
Interessant
Een omweg waard
De reis waard
no so
Medina Azahara
N5 02
C 34 O 06
N 420
osill o
A 422
R. A re
N 502
20
atilla dam ua N4
Río
du la
Río de la
A o Aren
CIUDAD REAL
218
PROVINCIE CÓRDOBA
LINARES
SEVILLA
4
A 39
A9
2
Cor bon es
ío Gu ad aira
Río
A4
Embalse de la Puebla de Cazalla
64 A3
Palma del Río
Moratalla
4
A 386
La Rambla
A 384
R
6
2
A9
G
A
Virgen de Araceli
8
A 31
Lucena
Montilla
CO 4205
32
A3 06
16
A3
Cueva de los Murciélagos
Luque
N4
Embalse de Vadomojón
MÁLAGA
2M A9
Embalse de Iznájar
Rute
A 339
4 A9
2
32
N4
Plaats van vertrek Van Córdoba naar Palma del Río Van Córdoba naar Montoro Van Córdoba naar Fuente Obejuna Door wijn- en olijfgaarden Van Baena naar Lucena Van Lucena naar Carcabuey
Iznájar
A 339 Priego de Córdoba Carcabuey A3 Parque Natural de 31 las Sierras Subbéticas
Virgen de la Sierra
Zuheros
Baena
Río Gu adaj oz
Cabra
Espejo
367
Matal de Toscal
Montemayor
Río
Fernán Núñez
Santaella
A
Almodóvar del Río
GRANADA
JEREZ DE LA FRONTERA
1
Río Guad
r ivi alqu
2
CO 5 31
1
CO 3206
A 43
307
Hornachuelos
11
Embalse de Jose Toran
en A 45
62
E. de la Breña
45
UTRERA
A CO
2
43 3
N 33
JAÉN
A
Las Erillas
219
GRANADA
il
220
PROVINCIE CÓRDOBA
Córdoba aaa 326.609 inwoners - provincie Córdoba Córdoba, op de noordoever van de Guadalquivir, behoort met Sevilla en Granada tot de drie grootste steden van Andalusië, maar is rustiger dan de andere twee. De prachtige stad was ooit het hart van het Romeinse Baetica en later een van de toonaangevende centra van Al-Andalus. De moskee-kathedraal met rood-witte bogen symboliseert de enorme rijkdom van de Spaans-islamitische beschaving. Maar de Mezquita, die op de Werelderfgoedlijst van Unesco staat, is zeker niet het enige dat de stad te bieden heeft. Kerken en paleizen, een doolhof aan smalle straten en stegen, patio’s en balkons vol bloemen: alles nodigt uit tot een romantische verkenningstocht vol verrassingen.
y ADRESBOEKJE: BLZ. 254
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau ‘Puerta del Puente’ – Pl. del Triunfo - t 902 201 774/957 355 179 - ma-vr 9.0019.00, za, zo, feestd. 9.30-14.15 u www.turismodecordoba.org. Andere informatiepunten: Pl. de las Tendillas en het Renfe/AVE-station. Pulsera Turística de Córdoba – t 902 201 774 - € 10. Deze pas geeft 50 procent korting op een aantal bezienswaardigheden: het Alcázar (bezichtiging/klank-en-lichtspel), de Baños Califales, het Museo Taurino en het Museo Julio Romero de Torres, en 20 procent op het paardenspektakel van de Caballerizaz Reales. Ñ LIGGING Regiokaart B2 (blz. 218-219). Cordóba ligt in het hart van de gelijknamige provincie. De snelweg A4-E5 verbindt de stad met Écija (52 km zuidwestwaarts) en Sevilla (150 km), de A45 verbindt Córdoba met Málaga (163 km) en de N432 voert naar Granada (203 km zuidoostwaarts). õ PARKEREN Rijd de stad binnen over de Puente San Rafael aan de Avenida del Conde de Vallellano, die leidt naar
de grote parkeerterreinen buiten het centrum (€ 20-25/24 uur). Het historische centrum is daar vlakbij. Veel hotels bieden een ondergrondse parkeermogelijkheid, maar vaak is die niet zo makkelijk bereikbaar (informeer naar de tarieven bij de reservering). Ga zeker niet met de auto de smalle straatjes van de binnenstad in (behalve als uw hotel een eigen parking heeft), want afgezien dat het lastig manoeuvreren is, riskeert u een boete (videobewaking). Op de rechteroever van de Guadalquivir kunt u gratis parkeren. w AANRADERS De Mezquita-Catedral; de Judería; het Alcázar; de Torre de la Calahorra en het Palacio de Viana. > PLANNING Twee dagen volstaan voor een bezoek aan de moskee en omgeving, de musea en de kerken uit de periode van koning Ferdinand. U kunt ook een excursie naar de Medina Azahara of het kasteel Almodóvar del Río op het programma zetten. Wilt u Córdoba in april-mei bezoeken, informeer dan naar de data van de Semana Santa, de Cruces de Mayo
221
CORDOUE
De Omajjadenmoskee van Córdoba Cassandra Moons/iStock
en de Fiesta de los Patios, want in deze periode is de stad overvol en is reserveren voor overnachtingen dus noodzakelijk. Hetzelfde geldt voor het internationale gitaarfestival in juli. Als u maar weinig tijd hebt, kunt
u vanuit Sevilla met de trein naar Córdoba (45 min.) reizen en volstaan met een bezoek aan de moskee.
/ MET KINDEREN Een ritje met de koets.
Bezichtigen Plattegrond van de moskee (blz. 225) aaa MEZQUITA-CATEDRAL Calle Cardenal Herrero 1 - t 957 470 512 - w ww.catedraldecordoba.es - j maart-okt.: ma-za 8.30-9.30, 10.00-19.00 u (nov.-feb. 18.00 u), zo, feestd. 8.30-11.30, 15.00-19.00 u (nov.-feb. 18.00 u), (toegang tot 30 min. voor sluiting) -€ 10 (10 tot 14 jaar € 5, gratis tot 10 jaar en voor iedereen ma-za 8.30-9.30 u); audiotour € 3,50. Avondbezichtiging ‘El Alma de Córdoba’: zie kader blz. 226. Het verhaal dat de architectuur van dit unieke monument vertelt, is zo fascinerend, omdat het een duidelijke en gelijktijdige weerspiegeling is van zowel het islamitische als het christelijke geloof. De huidige moskee werd gebouwd tussen de 8ste en 10de eeuw op de plaats van de Visigotische basiliek van San Vicente. Na de reconquista bouwden de christenen in de 16de eeuw een gotische kathedraal pal in het hart van dit islamitisch heiligdom, waardoor een van de origineelste bouwwerken ter wereld werd gecreëerd.
Grondplan De Mezquita is een van de meesterwerken van de islamitische kunst. Het grondplan is dat van de traditionele Arabische moskee, gebaseerd op het huis van de profeet Mohammed in Medina: een plein met een gekanteelde muur, een
2
222
De stad van de kaliefen De geschiedenis van Córdoba is bijzonder rijk: hoofdstad van de Romeinse provincie Baetica, kosmopolitisch centrum in de gouden tijd van de Moren én bastion van de reconquista. Op een schitterende manier zijn de sporen van deze rijke geschiedenis in de architectuur bewaard, vooral in het historische centrum, dat in 1984 op de Werelderfgoedlijst van Unesco is geplaatst. ROMEINSE STAD
De stad werd gesticht in 169 v.C. door de Romeinse pretor Claudius Marcellus en enkele jaren later bevorderd tot hoofdstad van de provincie Baetica en bleef dat tot bijna het einde van het West-Romeinse Rijk in 476. De bloeiperiode begon met de aanleg van de Via Augusta en de bouw van de stadsmuren. Het culturele klimaat in Córdoba trok grote namen, zoals de redenaar Seneca de Oudere (ca. 60 v.C.-39 n.C.), zijn zoon, de filosoof Seneca de Jongere (ca. 4 v.C.65 n.C.), de stoïcijnse wijsgeer en leermeester van Nero, en de dichter Lucanus, neef van Seneca de Jongere, studiegenoot van Nero en auteur van Pharsalia, een episch gedicht over de oorlogen tussen Caesar en Pompeius. Het christelijke Córdoba was de bakermat van bisschop Ossius (257-359), raadsman van keizer Constantijn en geducht tegenstander van het arianisme op het Concilie van Nicea, waarvan hij zelf de voorzitter was. In deze doctrine, genoemd naar de stichter Arius, wordt de Drie-eenheid niet geaccepteerd en is Jezus ondergeschikt aan God. CÓRDOBA IN DE MOORSE TIJD
Na een donkere periode als gevolg van de val van het Romeinse Rijk werd Córdoba in 711 door de Moren veroverd en bloeide op tot een van de belangrijkste en meest verlichte steden van West-Europa. De emirs zouden er tot 719 resideren en in 756 richtte Abd al-Rahman I, de enige Omajjaad die de slachtpartij in opdracht van de Abassiden overleefde, een onafhankelijk emiraat op dat alleen nog het religieuze gezag van Bagdad erkende. Er kwam meer stabiliteit en geleidelijk werd er een rechtssysteem in het leven geroepen. In de 9de eeuw bereikten de kunsten en letteren onder Abd al-Rahman II een grote hoogte. De uit het huidige Irak afkomstige dichter en musicus Ziryab (789-857) won het hof voor zich met zijn verfijnde kunst. KALIFAAT
In 929 riep Abd al-Rahman III zichzelf uit tot oppermachtige kalief van het geheel onafhankelijke Córdoba en maakte een aanvang met de bouw van de Medina Azahara. Hij concentreerde alle machten en Córdoba werd een belangrijk bestuurscentrum. De handel bloeide dankzij een uitstekend wegennet en de stedelijke economie kwam tot grote ontwikkeling. Ook de nijverheid, landbouw en veeteelt profiteerden van de economische voorspoed. De 10de eeuw was een periode van vrede en welvaart, die zorgden voor een ongekende culturele uitstraling. In het tolerante klimaat van die dagen leefden de drie gemeenschappen – joodse, christelijke en islamitische – vreedzaam samen en verrijkten elkaar. Córdoba werd de hoofdstad van de hele westerse wereld, waar de politieke, economische, artistieke en culturele macht was geconcentreerd. Het aantal inwoners steeg tot ruim 250.000; sommige kroniekschrijvers noemen zelfs cijfers van rond het miljoen. De stad telde zo’n 3000 moskeeën, een overvloed aan
223
soeks en baden en een uiterst complex rioleringssysteem. Daarnaast waren er een beroemde universiteit, diverse bibliotheken (die van kalief al-Hakam II wordt beschouwd als de grootste van die tijd) en tal van prachtige bouwwerken. Bezoekers raakten overweldigd door de luxe en verfijning, zoals die nog zichtbaar is in de overgebleven kunstwerken uit die periode. Het boek van de rechters van al-Kushami, een tijdgenoot van de eerste kalief, en de Kroniek van Ibn al-Qutiya, die omstreeks 970 overleed, getuigen ervan. EEN KONINKRIJK VAN TAIFA’S
De eerste dertig jaar van de 11de eeuw werden gekenmerkt door een felle machtsstrijd die in 1031 tot het einde van het kalifaat zou leiden. Machtige steden verklaarden zich onafhankelijk en werden reinos de taifas. Kunst en cultuur bleven echter onverminderd bloeien in de tradities van het kalifaat. Tot aan de herovering van de stad door de Castillianen in 1236 was Córdoba zelf een taifa zoals vele andere. Het bracht in deze periode grote figuren voort op het gebied van de wetenschap (astronomie, wiskunde en geneeskunde) en van de filosofie. De commentaren van de Moor Averroes (1126-1198) op de werken van Aristoteles zouden in de late middeleeuwen een ongeëvenaarde invloed uitoefenen, terwijl de Joodse rabbijn Maimonides (1135-1204) wereldfaam verwierf als filosoof en arts. Zijn Gids der verdoolden, waarin hij geloof en rede met elkaar trachtte te verzoenen, beïnvloedde niet alleen joden en moslims, maar ook christelijke denkers als Thomas van Aquino. CHRISTELIJK CÓRDOBA
Op 29 juni 1236 heroverde Ferdinand III de stad. De komst van de christenen bracht radicale verandering in het architectonische beeld van de stad: de moskee werd kathedraal en er werden veertien zogeheten ‘fernandistische’ parochiekerken gebouwd. Córdoba werd een bruggenhoofd in de reconquista. In de 15de eeuw ging Christoffel Columbus in Córdoba voor het eerst bij het Katholieke Koningspaar (1486) op audiëntie om zijn plannen voor een expeditie naar Indië uiteen te zetten. De Kroon besloot uiteindelijk zijn project te steunen en in april 1492 werden de Overeenkomsten van Santa Fe in Granada getekend, waarbij Columbus zich verplichtte een nieuwe handelsroute naar Azië te zoeken. Het avontuur dat de loop van de geschiedenis grondig zou veranderen, kon beginnen. DE JODEN IN CÓRDOBA
De Joden arriveerden eerder in Córdoba dan de Arabieren en veroverden er snel een vooraanstaande plaats in de handel en het wetenschappelijk onderwijs. Zij ontvingen de Moren met sympathie en woonden bij elkaar in de smalle straatjes van de wijk rond de Puerta de Almodóvar; in de Calle Judíos verrees een synagoge. Toen Ferdinand III de stad in 1236 heroverde, behielden de Joden hun invloed dankzij hun academies. Maar geleidelijk werden zij het slachtoffer van vervolging. Halverwege de 13de eeuw werden zij gedwongen mee te betalen aan het onderhoud van de katholieke kerk en uiteindelijk kregen zij de schuld van alle denkbare rampen en ongelukken, totdat ze in 1492 door Isabella de Katholieke uit Spanje werden verjaagd.
224
PROVINCIE CÓRDOBA
patio voor de rituele reiniging, een g ebedsruimte en een minaret. Aanvankelijk deelden de moslims de locatie van de Visigotische kerk van de H. Vincent met de christenen. Toen hun gedeelte algauw ontoereikend bleek voor het vrijdaggebed, kocht Abd al-Rahman I (756-788) het deel van de christenen en begon rond het jaar 780 met de bouw van een prachtige moskee met elf beuken die allemaal uitkomen op de Patio de los Naranjos. Marmeren pilaren en kapitelen van oude Romeinse en Visigotische gebouwen werden opnieuw gebruikt in de moskee, die beroemd werd om een bouwkundige innovatie die uniek is in zijn genre: om extra hoogte en ruimte te creëren, plaatste men op het eerste niveau van zuilen en bogen een tweede met een nieuwe reeks pijlers en gewelven. Abd al-Rahman II (833-848) breidde de moskee een eerste keer uit door de muur van de kibla te verplaatsen naar de huidige Capilla de Villaviciosa; in 961 liet Al-Hakam II hem opnieuw opschuiven om de huidige mihrab (gebedsnis) te bouwen (zie blz. 226); in 987 gaf Al-Mansoer de moskee ten slotte haar definitieve omvang door parallel aan de bestaande beuken nog eens acht nieuwe toe te voegen (te herkennen aan de vloeren van rode steen). Na de reconquista, toen de christenen het heiligdom gebruikten voor hun erediensten, werden de poorten naar de Patio de los Naranjos gesloten, op de Puerta de las Palmas na.
Buitenkant
De minaret van Abd al-Rahman III, vanwaar de muezzin de gelovigen opriep tot gebed, werd in de late 16de en vroege 17de eeuw ingebed in een barokke toren. Tegenwoordig kunt u de minaret beklimmen voor het schitterende uitzicht (9.30-13.30, 16.00-17.30 u of 18.30 u in maart-okt. - vertrek iedere 30 min. per groep van max. 20 pers. - € 2. Verboden voor kinderen onder 7 jaar, ouderen en hartpatiën ten, omdat het equivalent van 12 verdiepingen te voet moet worden afgelegd). In de zijkant bevindt zich de 14de-eeuwse Puerta del Perdón (‘Deur van de Vergiffenis’), een met brons beslagen deur in mudejarstijl die uitkomt op de straat. In de noordmuur, die uitkomt op Calle Cardenal Herrero, staat achter tralies en in een krans van lampjes de Virgen de los Faroles (‘Maagd van de Lantaarns’), die in Córdoba intens wordt vereerd. Het origineel van dit werk van Julio Romero de Torres staat in het aan hem gewijde museum. U moet om de Mezquita heen lopen om de fraaie versiering van de toegangsdeuren te bewonderen. De meeste zijn tegenwoordig permanent gesloten. Aan de Calle Torrijos bevindt zich de Puerta de San Estebán, een van de oorspronkelijke deuren van de Grote Moskee, gemaakt onder Abd a l-Rahman I en later door Abd al-Rahman II veranderd. Eveneens zeer fraai bewerkt is de Puerta del Palacio. Patio de los Naranjos – Deze patio met zuilengangen aan drie zijden ontleent zijn naam aan de sinaasappelbomen (naranjos) die er door de christenen na de reconquista werden geplant. De charme van deze patio ligt in zijn eenvouden
GEEN MENSELIJKE FIGUREN
Omdat de islam menselijke afbeeldingen verbiedt, bestaan de decoraties uit vegetale en geometrische motieven: opengewerkt marmer, stucwerk en mozaïeken vormen een decor van een ongeëvenaarde verfijning. Ook het schrift werd als ornament gebruikt: in sierlijke Koefische letters werd het heilige woord van de Profeet in de verzen van de Koran uitgedrukt. Een schitterend voorbeeld daarvan is de toegangsboog van de mihrab, waar op de alfiz de 99 namen van Allah en lofbetuigingen aan de sultan vermeld staan.
225
CÓRDOBA GV Andalousie_Mezquita-Catedral_ESP25866FRA00_95x84 mm Pta de Sta Catalina
Magistral González Francés
Capilla del Sagrario Pta del Caño Gordo
Capilla de Santa Teresa
CATEDRAL
DE LOS
Capilla Real Maksourah
Coro
NARANJOS Pta del Pta de las Perdón Palmas
Capilla de Villaviciosa
Minaret
MIHRAB
Corregidor Luis de la Cerda
Cardenal Herrero
PATIO
Capilla de la Purísima Concepción Pta de los Deanes
MEZQUITA-CATEDRAL 0
40 m
Puerta de san Esteban
Cale Torrijos
Puerta del Palacio
Bouwfasen 785
848
961
987
2 geur. Net als de moskee zelf, moest de patio worden vergroot vanwege de rituele wassing. Alvorens tot het gebed over te gaan reinigden de moslims namelijk symbolisch de vijf zintuigen in de fontein. Sommige fonteinen dateren uit de eerste bouwperiode, andere – in mudejarstijl – en het al-Mansoerbassin zijn uit de 10de eeuw.
aaa Mezquita
De eerste indruk van het interieur met het schijnbaar oneindige woud van zuilen en bogen is overweldigend. De hoefijzerbogen – van oorsprong een Visigotisch architectuurkenmerk – bestaan afwisselend uit rode (baksteen) en witte (natuursteen) boogstenen. Dit tweekleureneffect wordt nog eens benadrukt door de tinten van de zuilen, waarin grijs en roze overheersen. Kleurschakeringen en lichtvariaties scheppen een unieke, onwerkelijke sfeer. De bezichtiging begint in het oudste gedeelte van het gebouw. Bij de ingang zijn achter een glasplaat de resten te zien van de Visigotische kerk van San Vicente met mozaïeken in de Romeinse traditie. Ook andere objecten die tij dens de opgravingen zijn blootgelegd, worden in vitrines getoond (aan de rechterkant, vlak bij de muur van de kibla). De beuk in het verlengde van de Puerta de las Palmas is breder dan de andere en was de hoofdgang van de oorspronkelijke moskee, die leidde naar de mihrab, die niet te zien is. De beuken staan haaks op de muur van de kibla, waarnaar moslims zich keerden voor het gebed. Normaal gesproken moet deze muur naar Mekka zijn gericht, maar om een onbekende reden is dit in de moskee van Córdoba niet het geval. Hier bevindt zich het donkerste en meest mysterieuze deel van de moskee. De moskee, gebouwd door Abd al-Rahman I, reikte tot de muur van de huidige kathedraal. Na de reconquista werden door de christenen in het westelijke
254
PROVINCIE CÓRDOBA
y CÓRDOBA: ADRESBOEKJE AANKOMST EN VERTREK
Met het vliegtuig
Luchthaven – Avda del Aeropuerto - t 902 404 704 www.aena.es. Dit vliegveld is alleen in gebruik voor binnenlandse vluchten. Kantoor Iberia in Córdoba (Ronda de los Tejares 3 t 957 471 227).
Met de bus
Estación de Autobuses – Glorieta de las Tres Culturas (naast het treinstation) - t 957 404 040. Hiervandaan vertrekken bussen naar alle steden van Andalusië en Spanje, met name de bussen van de maatschappijen Alsa (www. alsa.es), Ramírez (www.autocares ramirez.es), Socibus (www.socibus. es). De maatschappij Carrera (www.autocarescarrera.es) rijdt in de provincie.
Met de trein
Estación ADIF – Glorieta de las Tres Culturas - t 902 240 202/ 902 243 402 (vanuit het buitenland) - www.renfe.es. Tussen Córdoba en Madrid rijdt de hogesnelheidstrein AVE (1.40 uur); vanuit Córdoba rijdt deze door naar Sevilla (40 min.) of Málaga (50 min.). Regelmatige treinverbindingen met een groot aantal steden in Andalusië (Málaga, Ronda, Algeciras, Cádiz, Jerez) en in de rest van Spanje. Bagagekluizen en autoverhuurbedrijven. VERVOER
Met de bus
Aucorsa - t 957 764 676 - www. aucorsa.es. De lijnen 3, 7 en 12 rijden tussen het moderne en het oude centrum. Een kaartje kost € 1,30 (€ 0,72 met de chipkaart Bonobús).
Met de koets
/ In het hele toeristische gebied rijden koetsen. Standplaatsen aan de Calle Torrijos (bij de moskee) en op de Campo Santo de los Mártires (vast traject en vaste tarieven: € 45/60 voor 40-45 min.). Met de taxi
Radio Taxi Córdoba – t 957 764 444 - www.radiotaxicordoba.com.
Met de fiets
Rent a Bike – Calle María Cristina 5 (achter het stadhuis) - t 957 943 700 - www.rentabikecordoba.com di-vr 9.30-14.00, 17.00-21.00, za, zo 10.00-16.00 u. Een andere manier om de stad en omgeving te verkennen. Er zijn routes uitgestippeld. TIPS
Diverse organisaties bieden stadswandelingen aan in verschillende talen onder leiding van erkende gidsen (vraag inl. bij het toeristenbureau). Eén daarvan is: ArtenCórdoba (www.artencordoba.com) – Diverse formules mogelijk in het Spaans en Engels, waaronder La Judería (3 uur - € 23, 5 tot 13 jaar € 11,50), het Sefardische Córdoba (2 uur - € 20, 10 tot 14 jaar € 10), en het Romeinse Córdoba (2 uur - € 15, 10 tot 14 jaar € 7,50). OVERNACHTEN
Opgelet, want de meeste hotels berekenen veel hogere prijzen tijdens de Semana Santa, de feria en het Patio-festival, dus zijn de maanden april en mei af te raden bij een beperkt budget. De meeste adressen die hier worden vermeld, liggen in een gebied binnen een straal van 400 m om de Mezquita. Het kan een goed idee zijn om bij een krapper budget daarbuiten
255
CÓRDOBA
iets te zoeken, maar alles is dan wel wat verder lopen.
Barrio de la Mezquita en Barrio de la Judería
Plattegrond II (blz. 229) GOEDKOOP
Albergue Inturjoven – Pl. Judá Leví - t 955 181 181 www.inturjoven.com - 167 bedden € 19/33 - : € 2,5. De kamers (1-6 bedden) en slaapzalen van deze jeugdherberg liggen om twee patio’s; het ene gedeelte is modern, het andere oud, maar wel gerenoveerd. Prima ligging in het hart van La Judería. Hostal Alcázar – Calle de San Basilio 1-2 - t 957 202 561 www.hostalalcazarcordoba.com Z õ - 20 kamers € 27/45 :. In de Barrio San Basilio, waar zich het Alcázar de los Reyes Cristianos bevindt, staat dit pension dat door een sympathieke man wordt gerund. In het bijgebouw aan de overkant zijn nieuwe kamers voor 2 of 4 pers., rondom een aangename patio (iets duurder). Een uitstekend adres. Wel reserveren, vooral in april-mei. DOORSNEEPRIJZEN
Hotel Los Patios – Calle del Cardenal Herrero 14 t 957 478 340 - w ww.lospatios. net - L f Z - 23 kamers € 45/75 :. Tegenover de noordmuur van de Mezquita. Een goed adres met comfortabele en functionele kamers rond drie patio’s. De kamers naast het restaurant zijn lawaaiiger. Goede ontvangst. Hotel Mezquita – Pl. Santa Catalina 1 - t 957 475 585 www.hotelmezquita.com - L f Z - 21 kamers € 45/125 :. Mooi huis tegenover de hoofdingang van de moskee. Ruime en comfortabele kamers, al zijn de reproducties aan de muur niet ieders smaak.
Hotel Los Omeyas – Calle Encarnación 17 - t 957 492 267 www.hotel-losomeyas.com - 39 kamers € 45/80 :. Prima gelegen hotelletje met kamers rond een patio. Comfortabele kamers, maar een tikje donker. Hotel Eurostars Maimónides – Calle de Torrijos 4 - t 902 932 424 www.eurostarsmaimonides. com - L f Z õ - 82 kamers € 76/270 :. Dit uitstekend gelegen hotel biedt comfortabele kamers met fraai uitzicht op de moskee. Sobere inrichting. Buiten het hoogseizoen heel schappelijke prijzen. WAT MEER LUXE
NH Collection Amistad Córdoba – Pl. de Maimónides 3 t 957 420 335 - www.nh-collection. com - L - 108 kamers € 60/250 :. Een hotel van hoge kwaliteit in twee mooie panden uit de 18de eeuw, nabij de Moorse muur. Grote patio in mudejarstijl. De comfortabele en functionele kamers zijn smaakvol ingericht. PURE VERWENNERIJ
La Llave de la Judería – Calle Romero 38 - op de hoek van de Calle Almanzor - t 957 294 808 www.lallavedelajuderia.es - L Z - 9 kamers € 80/178 :. Dit luxueuze hotel is bijzonder aangenaam en goed gelegen. De mooie kamers hebben een persoonlijke touch en zijn genoemd naar een kunstenaar (minibar en wifi op elke kamer). Het ontbijt wordt geserveerd op twee leuke terrasjes. Op de bovenste verdieping bevindt zich een solarium met uitzicht op de Mezquita.
Ten oosten van de kathedraal
Plattegrond II (blz. 229) GOEDKOOP
Hostal Osio – Calle Osío 6 t 957 485 165 - www.hostalosio. com - L v Z - 8 slaapzalen € 10/25/pers. en 7 kamers € 45/65.
2
Vertaling
enriëtte Gorthuis, Alexander van Kesteren, Frans H Lueb, Laurens van Mastrigt, Mieke Moors, Marieke van Ommeren, Michèle Schedler Eindredactie Karin Evers Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Marques/Shutterstock Oorspronkelijke titel Andalousie Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Matilde Miñón Eindredactie Redactie France Bourboulon, Dominique Camus, Alexandra Didier, Anne Duquénoy, Mathieu Guillochon, Maria Gutiérrez Alonso, Mélanie Lemaire, Matilde Miñón, Denis Montagnon, Pierre Plantier, Claire Rideau, Natacha Sardou, Magali Triano Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Augustin Ciuraru, Evelyne Girard, Thierry Lemasson, Cartografie Alain Robert Stadsplattegronden: © MICHELIN en © 2006-2016 TomTom. All rights reserved. Met dank aan Maria Gaspar, Marie Simonet, Sophie Roques, PierreOlivier Signe, Maria Gutiérrez, Bogdan Gheorghiu, Cristian Catona, Hervé Dubois, Pascal Grougon, Dominique Auclair, Béatrice Peyret-Vignals © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2019 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.
Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Postbus 23202 1100 DS Amsterdam Zuidoost info@terralannoo.nl
www.lannoo.com D/2019/45/178 - NUR 512 ISBN 978 94 014 5722 4 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.