Issuu

Elzas-Vogezen

P. Jacques/hemis.fr

Het kerkplein van Kaysersberg

Uitstapjes naar het Zwarte Woud en Bazel

De regio’s van deze gids: (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n  Rond Straatsburg en de middelhoge Vogezen ∑ Colmar en de wijngaarden van de Elzas ± Rond Mulhouse en de Elzasser Jura ∏ Zuidelijke Vogezen ∫  Rond Saverne en de noordelijke Vogezen æ  Uitstapjes naar het Zwarte Woud en Bazel

blz. 109 blz. 201 blz. 269 blz. 307 blz. 375 blz. 441

INHOUD

FreeProd/age fotostock

MEER WETEN OVER ELZAS-VOGEZEN

NIET TE MISSEN

ELZAS-VOGEZEN VANDAAG

Een keuze uit de mooiste plekjes....6

Portretten...............................................54 Economie en bedrijvigheid..............57 Beroemdheden uit de Elzas.............59

HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN De mooiste reisherinneringen........10

REISPLANNER Een keuze uit de mooiste routes....18

TRADITIES EN LEVENSKUNST

Folklore en feesten..............................62 Rond kerst............................................63 Klederdracht..........................................64 Gastronomie..........................................66 Wijn, bier en sterkedrank..................68 GESCHIEDENIS

DE REIS VOORBEREIDEN Reistips.....................................................30 NAAR DE ELZAS EN DE VOGEZEN

Met de auto............................................32 Met de trein............................................32 Met het vliegtuig..................................33 VOOR HET VERTREK

Klimaat.....................................................34 Nuttige adressen..................................34 Overnachten..........................................35 Uit eten....................................................36 ELZAS-VOGEZEN VAN A TOT Z

Rubrieken in alfabetische volgorde .............38 MET HET GEZIN

Bezienswaardigheden en activiteiten...................................45 MEMO

Evenementen........................................48 Leestips....................................................50

De Elzas, het begin..............................71 Oorlog na oorlog................................. 74 Een industrieel verleden...................78 Europa......................................................80 KUNST EN ARCHITECTUUR

Religieuze bouwkunst.......................82 ABC van de architectuur...................... 83 Burgerlijke bouwkunst.......................86 Traditionele woningbouw................88 Kastelen, vestingen en de Maginotlinie..........................90 De Maginotlinie.....................................92 Beeldende kunst..................................96 NATUUR EN LANDSCHAP

Het landschap.......................................98 Natuurlijke rijkdommen..................102 Een buitengewone fauna...............103 Milieu......................................................104

STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n  R OND STRAATSBURG EN DE MIDDELHOGE VOGEZEN

Straatsburg........................................... 112 Haguenau.............................................142 Pfaffenhoffen.......................................150 Het noordelijke Rijndal....................152 Molsheim..............................................159 Struthof..................................................166 Rosheim.................................................169 Obernai..................................................171 Mont Sainte-Odile.............................176 Le Hohwald..........................................180 Andlau....................................................186 Sélestat..................................................189 Château du Haut-Kœnigsbourg...197 ∑  COLMAR EN DE WIJNGAARDEN VAN DE ELZAS

Colmar................................................... 204 Route des Vins.....................................218 Ribeauvillé........................................... 230 Riquewihr............................................. 236 Kaysersberg..........................................241 Turckheim............................................ 246 Eguisheim............................................ 248 Rouffach................................................252 Guebwiller............................................255 Église de Murbach.............................259 Soultz-Haut-Rhin................................261 Thann......................................................263 ±  ROND MULHOUSE EN DE ELZASSER JURA

Mulhouse..............................................270 Écomusée d’Alsace........................... 285 Ensisheim............................................. 288 Neuf-Brisach........................................ 290 Het zuidelijke Rijndal........................293 Altkirch.................................................. 299 Sundgau................................................302

RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y

∏ ZUIDELIJKE VOGEZEN

Parc Naturel Régional des Ballons des Vosges...............310 Vallée de la Thur.................................320 Munster..................................................324 Massif du Petit Ballon...................... 334 Val d’Orbey...........................................336 Gérardmer............................................341 Route des Crêtes................................350 Saint-Dié-des-Vosges.......................358 Col d’Urbeis en Val de Villé............ 363 Sainte-Marie-aux-Mines................. 368 ∫  ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN

Massif du Donon................................378 Wangenbourg.................................... 382 Marmoutier......................................... 384 Saverne..................................................387 Parc Naturel Régional des Vosges du Nord..................... 396 Neuwiller-lès-Saverne......................412 Bouxwiller.............................................414 La Petite-Pierre...................................418 Niederbronn-les-Bains.....................425 Bitche......................................................428 Wissembourg......................................432 æ  U ITSTAPJES NAAR HET ZWARTE WOUD EN BAZEL

Baden-Baden...................................... 444 Badische Weinstraße........................452 Europa-Park......................................... 466 Freibourg im Breisgau......................470 Bazel........................................................479 Woordenlijst..................................... 488 Register............................................... 500 Kaarten en plattegronden......... 509

NIET TE MISSEN aaa De reis waard

aa Een omweg waard

a Interessant

Haut-Kœnigsbourg

L. Lourdel/Photononstop

Vanuit het beroemdste kasteel van de Elzas, dat hoog op de rotsen balanceert en weggelopen lijkt uit een sprookje, hebt u een vorstelijk uitzicht. Zie blz. 197.

Struthof

D. Caviglia/hemis.fr

Pijn, verdriet en de verschrikkingen van het naziregime in het enige concentratiekamp op Frans grondgebied, dat nu een plaats is van herinneren, gedenken en stil overpeinzen. Zie blz. 166.

EEN KEUZE UIT DE MOOISTE PLEKJES

aaa

Straatsburg Aan de voet van de prachtige Cathédrale Notre-Dame liggen de middeleeuwse keienstraatjes en vakwerkhuizen van La Petite France, tussen de armen van de Ill. Beeldschoon! Zie blz. 112.

aaa

R. Mattes/hemis.fr

Route des Crêtes Deze strategische verbindingsroute uit de Eerste Wereldoorlog is tegenwoordig een vredige weg, hoog over een bergrug in de Vogezen. Zie blz. 350.

B. Rieger/hemis.fr

aa H. Meyer zur Capellen/imagebroker/age fotostock

Écomusée d’Alsace Welkom in het grootste openluchtmuseum van Frankrijk, met meer dan 70 traditionele Elzasser huizen, die hier met de grootst mogelijke zorg naartoe zijn verplaatst. Zie blz. 285.

R. Mattes/hemis.fr

de trotse gevel van de romaanse kerk van Murbach, uitgevoerd in lokale Elzasser zandsteen. Ooit was het een machtige benedictijner abdij, sereen gelegen aan de voet van de Ballon de Guebwiller. Zie blz. 259.

Église Saint-Léger in Murbach

ÞÞ Laat u imponeren door

D. Bringard/hemis.fr

HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN

Langlaufen in skigebied Le Champ du Feu

ÞÞ Zwerf door De Rangen. Dit is sinds de 18de eeuw de trots van het dorp Thann en de enige wijngaard in de Elzas die officieel te boek staat als grand cru. Er lopen prachtige wandelpaden doorheen, informatieborden geven uitleg. Zie blz. 264.

DE MOOISTE REISHERINNERINGEN

TOP 5 Wandelen TOP 5 Xxxxxxx 1. Grand Ballon (blz. 353) 1. Xxxxx (p. xx) 2. Kasteel en waterval van Nideck (blz. 383) 2. Xxxxx (p. xx) 3. Le Brézouard, 3. Xxxxx (p. xx) Val d’Argent (blz. 371) 4. Col du (p. xx) Donon (blz. 378) 4. Xxxxx 5. Le Mur(p. xx) Païen, Mont Ste-Odile 5. Xxxxx (blz. 179)

ÞÞ Zoef naar beneden langs

Wandelen op de Grand Ballon D. Bringard/hemis.fr

een van de 14 pistes op de Mont Champ du Feu, bij het kleine skioord Le Hohwald, waar voor het hele gezin iets te beleven valt. Magnifiek uitzicht op de Vogezen, de Elzasvlakte en het Zwarte Woud! Zie blz. 183.

ÞÞ Word weer warm in een winstub, met een glas

glühwein en een bord traditionele Elzasser zuurkool. Bijvoorbeeld in Kaysersberg, een van de mooiste stadjes van de regio, waar nog de sfeer van de middeleeuwen hangt. Zie blz. 241.

ÞÞ Ontdek de Boven-Rijn, de koninklijke rivier die door de Petite Camargue Alsacienne stroomt. De bewegwijzerde wandelpaden lopen door rietlanden, heidevelden en moerassen, een rijk ecosysteem waar vogels, libellen, boomkikkers en everzwijnen leven. Zie blz. 296. ÞÞ Kijk uw ogen uit in het Maison du Verre et du Cristal in Meisenthal. De glasproductie is al sinds 1704 de economische kurk waar dit dorp op drijft en nog steeds beoefenen de glasblazers hun vak op traditionele wijze, waardoor de eeuwenoude kennis behouden blijft. Zie blz. 401. Het blazen van een kerstbal, Centre International d’Art Verrier in Meisenthal G. Guittot/Photononstop

REISPLANNER Een lang weekend in Straatsburg

Razvanjp/Fotosearch LBRF/age fotostock

3 dagen

Route: de hoofdstad van de Elzas: musea, kanalen, wandelen, fietsen

åå Dag 1 Historie en de Ill Bezoek in het historische stadshart de Cathédrale Notre-Dame (blz. 114) en het Musée de l’Œuvre Notre-Dame of het Musée Historique (blz. 123), dat een heel goed beeld geeft van de roerige geschiedenis van Straatsburg. Gebruik de middag om rond te kijken in La Petite France (blz. 125),

de Barrage Vauban te bezoeken en langs de Ill te wandelen. Ga ‘s avonds gezellig uit, bijvoorbeeld in het ‘Carré d’Or’ (blz. 140).

åå Dag 2 Musea en de hoofdstad van Europa Kies voor het Musée Alsacien (blz. 124) of het Musée d’Art Moderne et Contemporain (blz. 132), afhankelijk van uw interesses. Ga een hapje eten in een van de vele restaurants in de wijk Krutenau, huur een fiets bij Vélhop en bezoek de ‘hoofdstad van Europa’ en het Parc de l’Orangerie (blz. 130).

åå Dag 3 De Rijn Ga met de tram of op de fiets richting de Rijn en bezoek de grensoverschrijdende Jardin des Deux Rives (blz. 132). Neem aan de Duitse kant ook een kijkje in Kehl.

Le Village, een sculptuur van Séverine Hubard in het Musée d’Art Moderne et Contemporain M. Colin/hemis.fr/ADAGP, Paris 2018

Tip: stap op de aanlegsteiger bij het Palais Rohan in een rondvaartboot, voor een interessant tochtje op de Ill (blz. 134).

EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES

De mooiste kerstmarkten

4 dagen

Schirmeck St-Diédes-Vosges

B as- R h i n

Vosg es Ribeauvillé

Sélestat

Rijn

Straatsburg

Ettenheim

Ch. Dumoulin/Photononstop

Riquewihr

Kaysersberg

D uits la nd

Colmar Haut- R h i n

Écomusée d'Alsace

Freiburg im Breisgau

Route: 240 km langs kerstbomen, chalets en kruidkoek

åå Dag 1 De beroemdste

åå Dag 3 De betoverendste

In Straatsburg werd in 1570 rond de Cathédrale Notre-Dame (blz. 114) de eerste ‘Christkindlmärik’ gehouden. De schitterende kerststal in dit gotische gebouw vormt het beste beginpunt voor een ontdekkingstocht langs de twaalf markten in de hoofdstad van de Elzas. Hoogtepunten: de lichtjes in de wijk rond de kathedraal, de immense kerstboom op de Place Kléber en de grote kerstmarkt op de Place de Broglie. Overnacht in Straatsburg.

De dorpen Kaysersberg, Riquewihr en Ribeauvillé zijn het hele jaar idyllisch, maar met Kerstmis is het er ronduit sprookjesachtig. Begin uw dag in Ribeauvillé (dat van de drie dorpen het verst van Colmar ligt): figuranten in middeleeuws kostuum voeren er elk weekend een fascinerend schouwspel op (blz. 230). Rijd dan

Tip: ‘s avonds zijn de kerstmarkten het gezelligst. De sfeer is warm, de kramen zijn feeëriek verlicht. Ga overdag wandelen of bezoek een museum.

åå Dag 2 De stijlvolste Met zijn oude huizen, grachten en kerken biedt Colmar (blz. 204) een stijlvolle ambiance voor de vijf kerstmarkten. Bezoek tijdens uw verblijf ook het Musée Unterlinden en de Église des Dominicains. Overnacht in Colmar.

Banketbakkerij in Straatsburg, rond Kerst istankov/iStock

DE REIS VOORBEREIDEN

Met het gezin We hebben een aantal bezienswaardigheden en activiteiten op een rijtje gezet die interessant zijn voor kinderen (zie de tabel op de bladzijde hiernaast). In het deel ‘Steden en bezienswaardigheden’ vindt u ze terug onder het pictogram /. INLICHTINGEN

De brochure Bibouille (te downloaden van www.bibouille.net) geeft informatie over voor kinderen geschikte activiteiten in de Elzas en Vogezen. Er bestaat ook een Pass’Famille voor de noordelijke Vogezen, die korting biedt in vier recreatieparken. Het Parc Naturel des Vosges du Nord organiseert iedere zomer de actie Amuse Musées (t 03 88 01 49 59/ 03 88 01 49 78 - www.parc-vosgesnord.fr of www.amusemusees.com), een leuke ontdekkingstocht langs de musea van het park.

Ooievaars kijken in het park van Eguisheim Daan Wijngaard

KEURMERKEN

Villes et Pays d’Art et d’Histoire

Dit netwerk organiseert speciaal voor kinderen ontdekkingstochten en workshops rond het thema erfgoed, op woensdag, zaterdag en tijdens schoolvakanties. w In het kader van het programma ‘L’Été des 6-12 ans’ worden al die activiteiten ook in juli en augustus georganiseerd tijdens rondleidingen voor de volwassenen.

Stations Vertes

De Fédération des Stations Vertes de Vacances (blz. 34) reikt elk jaar een prijs uit voor kindvriendelijkheid. www.stationverte.com. OOIEVAARS BEKIJKEN

De regio telt talrijke ooievaarsparken: Eguisheim, Ensisheim, Kaysersberg, Molsheim, Rouffach, Soultz, Turckheim, Ungersheim, La Wantzenau.

MET HET GEZIN

/ BEZIENSWAARDIGHEDEN EN ACTIVITEITEN VOOR HET GEZIN Hoofdstuk Natuur Musea Ontspanning in de gids Een pont op de Rijn Papiermuseum Bazel (blz. 480 en 486) (blz. 484) Moulin d’Eschviller Bitche in Volmunster (blz. 430) Château du Ontdek het dageHaut-Kœnigslijks leven in een burcht (blz. 198) bourg Musée Animé du Jouet et des Petits Trains (blz. 212); Colmar Boottocht (blz. 213) Musée d’Histoire Naturelle (blz. 213) Écomusée Het museum zelf Parc du Petit Prince (blz. 285) (blz. 287) d’Alsace Château du Eguisheim Hohlandsbourg (blz. 250) Attractiepark Europa-Park (blz. 452) Confiserie Géromoise Zomerrodelbaan Musée Faune (blz. 348); Gérardmer op de Col de la Lorraine (blz. 343) Graines des Toiles Schlucht (blz. 349) (blz. 349) Vivarium van Guebwiller Lautenbach-Zell (blz. 258) Het bos van Haguenau en Haguenau Le Gros Chêne (blz. 145) Grange aux La Petite-Pierre Paysages (blz. 421) Parc Alsace Musée du Pain Aventure in d’Épice en Palais Le Hohwald Breitenbach du Pain d’Épice in (blz. 185) Gertwiller (blz. 181) Maison de la Nature Sundgau (blz. 305) Het bostreintje Massif du Donon (blz. 379) Musée Oberlin Molsheim (blz. 163) Cité du Train Cité de l’Automobile (blz. 272); Dierentuin en (blz. 271); EDF Électropolis Mulhouse botanische tuin Openluchtbad (blz. 274); (blz. 281) (blz. 284) Historisch Museum (blz. 278)

374

375

Rond Saverne en de noordelijke Vogezen ∫ Michelinkaarten 307, 314 en 315 – Moselle (57), Bas-Rhin (67)

Ñ MASSIF DU DONON aa EN RONDRIT

378

Ten noorden van Donon:

Ñ WANGENBOURG EN RONDRIT  382 Ñ MARMOUTIER a

384

Ñ SAVERNE a EN RONDRIT

387

Ten noorden van Saverne:

Ñ PARC NATUREL RÉGIONAL DES VOSGES DU NORD aa EN RONDRITTEN

396

Ñ NEUWILLER-LÈS-SAVERNE a

412

Ñ BOUXWILLER  414 Ñ LA PETITE-PIERRE a EN RONDRIT

418

Ñ NIEDERBRONN-LES-BAINS

425

Ñ BITCHE a

428

Ñ WISSEMBOURG aa

432

Glaskunst in Musée Lalique in Wingen-sur-Moder J. Frumm/hemis.fr

Sarre-Union

D 55

LUXEMBURG

METZ

10 61

Château de Schœneck

Étang de Hanau 62 Wintersberg 580 Baerenthal D6

Saarbach

Pfälzerwald

Naturpark

Chât. Nouveau Windstein

Chât. Vieux Windstein

Tannenbrück

D 919

D 134

Ingwiller

r D 919

Mode

s Zin

Weiterswiller

Sentier du Loosthal

D 28

Offwiller

D 1063

S aue

HAGUENAU

Kutzenhausen

D 28

D 264

Hoffen

Hunspach

Seebach

Altenstadt

Wissembourg

Vignoble de Cleebourg

427

Four à Chaux Ingolsheim Schœnenbourg MerkwillerPechelbronn

432

Col du Pigeonnier

Lembach

Laut er

D 33

10 km

ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN

Obersteinbach Château de Fleckenstein 5 D3

Château de la Frœschwiller Wasenbourg 3 Pierre des 12 Apôtres 8 Niederbronn- D 2 Wœrth les-Bains Reipertswiller Reichshoffen Lichtenberg 7

Goetzenbruck

Wimmenau des Vosges du Nord

Musée Lalique

Colonne de Wingen

Meisenthal Soucht

D 35

Château de Waldeck

D 36

DUITSLAND

Bitche

Parc Naturel Régional

St-Louislès-Bitche

D 66

Moulin d’Eschviller

Reyersviller

Simserhof

La Petite-Pierre

Lorentzen

Volmunster Ossuaire de Schorbach

Berg

Mackwiller

Domfessel

Dehlingen

Fort Casso

M O S E LL E

D 34

LANDSTHUL

Diedendorf

D 910

D 31

A 320

METZ

SAARBRÜCKEN

D 35A

SAARLOUIS

D 53

D 27

77 D

7 42 D2

D 263

MAINZ

376

ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN

KARLSRUHE

D2 7

St-Michel

Neuwillerlès-Saverne

St-JeanSaverne

Zo rn

D 42

Bouxwiller Sentier du Bastberg Dossenheimsur-Zinsel

Weiterswiller

D 919

D 39

D 44

Col du Donon

718

D 392

Massif du Donon

D 21

V ée la Z de orn

D 14

SÉLESTAT

A 352

la Saut du Prince-Charles de Jardin Canal Lutzelbourg M ar Saverne Botanique ne Plan Incliné de 8 D 38 D9 Château du St-Louis-Arzviller BA S -RH I N Haut-Barr Rocher du R Marmoutier F Nutzkopf rne ave eS V ée Couvent de d t du Forê Reinacker Kl D1 ein 004 t Obersteigen g h i Dabo al oss M Wasselonne M OSEL L E Abreschviller la ée de STRASBOURG Rocher de Dabo V 224 D D 1004 Wangenbourg Vasperviller Château Dabo-Wangenbourg Grand-Soldat St-Quirin Fo rêt D 75 Château en de Cascade du Nideck Ha Bruc s D lac he 99 3 Vallée de la h D2 5 18 Sarre Rouge A3 Vallée de la Niederhaslach Sarre Blanche Oberhaslach

Phalsbourg

Graufthal

D 17

D 134

D 219

La Petite-Pierre

SÉLESTAT

METZ

LUNÉVILLE

D 10

N 353

Zorn

DUITSLAND

Interessant

Een omweg waard

Alsace Bossue

Tocht door het Pays de Hanau Kastelen van de driegrenzenstreek Een goed bewaakte grens

Forêt de Saverne

Bouxwiller Andere plaats Verdedigingswerk langs de Maginotlinie Plaats van vertrek Valleien van de Rode Saar en de Witte Saar Forêt de Haslach

Saverne

Wissembourg

HAGUENAU A3

HE IN

A4 D

RHI

377

BADEN-BADEN

D 50 0

378

ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN

Massif du Donon aa Moselle (57), Meurthe-et-Moselle (54), Vosges (88), Bas-Rhin (67) Van welke kant je ook komt, het silhouet is altijd herkenbaar: een top met twee terrassen die de grens markeert tussen de Elzas en Lotharingen. Dit is het rijk van de beroemde blauwsparren van de Vogezen en van de gewone spar. Het Donon-massief is de plaats waar talloze beekjes ontspringen en door de nabijheid van de hemel werd de 1009 m hoge berg als heilig beschouwd. Op de top zijn sporen te vinden van religieuze rituelen uit de Keltische en Gallo-Romeinse tijd.

y ADRESBOEKJE: BLZ. 381

Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.

i INLICHTINGEN Toeristenbureau– La Grande-Haie 88110 Celles-sur-Plaine - t 03 29 41 19 25 - w ww.paysdeslacs.com - juliaug.: 10.30-19.00, ma 13.00-18.00 u; juni: za, zo 10.30-19.00 u; april-mei: za, zo 13.30-18.30 u; sept.-maart: op aanvraag vooraf - gesl. half okt.-eind maart. Toeristenbureau – Quai de la Victoire - 88110 Raon-l’Étape t 03 29 41 28 65 - w ww.ot-raon.fr half juli-half aug.: 9.00-19.00, zo 10.00-12.00 u; rest v.h. jaar: dag.

behalve zo 9.00-12.00, 14.00-18.00, za 9.00-12.00 u - gesl. bep. feestd. Ñ LIGGING Regiokaart A4 (blz. 376-377). Het Massief van de Donon, tussen SaintDié-des-Vosges en Saverne, ligt in het zuidelijke deel van het zandsteengebied van de Vogezen. w AANRADERS De Col du Donon, het smokkelaars pad. / MET KINDEREN Het treintje door het bos van Abreschviller naar Grand-Soldat.

Rondrit Regiokaart (blz. 376-377) VALLEIEN VAN DE RODE SAAR EN DE WITTE SAAR A4

Ñ Route van 55 km, in roze aangegeven op de regiokaart (blz. 376-377). Ga uit van ongeveer 2 uur.

Col du Donon A4 z Ca. 1.30 uur lopen heen en terug. Parkeren tegenover het boswachtershuis van Haut-Donon. De Col du Donon is al duizenden jaren een belangrijke doorgangsroute voor pelgrims, reizigers en toeristen. De Kelten bouwden hier als eersten een tempel voor de god Cerf. Er zijn ook sporen van Gallo-Romeinse culten gevonden: Mercurius, de god van de reizigers, werd hier aanbeden. De vondsten van de opgravingen op de Col du Donon bevinden zich in de archeologische musea van Straatsburg en Épinal. Vanaf de top (718 m) heeft u een panoramisch uitzichtaa op de Vogezen, het Lotharingse plateau, de Elzasvlakte en het Zwarte Woud. Tussen de twee

379

XXXXXXXXXXX

De op de oudheid geïnspireerde tempel op de top van de Col du Donon B. Gardel/hemis.fr

oriëntatietafels staat een kleine nagebouwde Romeinse tempel uit de tijd van Napoleon III en op de hellingen zijn Gallo-Romeinse overblijfselen te zien. De route voert van de top naar de mooie Vallée de la Sarre Rouge, of Vallée de Saint-Quirin, en loopt daarna over de hoogvlakte van Lotharingen. Na een lichte klim op de D993 laat u de weg naar Cirey-sur-Vezouze links liggen; u volgt de D145 en daarna de D44. Hier begint een mooie afdaling door de bossen naar de Vallée de Saint-Quirin. De holle weg volgt de bochten van de Sarre Rouge, een bescheiden bergbeekje.

Abreschviller A4

Een / bostreintje (stoom of diesel) rijdt door de mooie natuur van de Sarre Rouge naar Grand-Soldat (6 km) (2 pl. Norbert-Prévot - t 03 87 03 71 45 - http:// train-abreschviller.fr - j - april-okt.: informeer naar de vertrektijden - rondleidingen op afspraak (30 min.) - € 13 (tot 13 jaar € 9,50) - gehandicapten na reserv., beperkt

DE SLAG OM DE DONON

De Grand Donon en de Petit Donon, sinds 1871 Frans, speelden een belangrijke strategische rol aan het begin van de Eerste Wereldoorlog toen het 21ste korps (het 1ste leger van generaal Dubail) bevel kreeg om posities in te nemen langs de grens tussen de Vogezen (Lotharingen) en het Duitse Rijk (de Elzas). Het 1ste leger van generaal Dubail kreeg op 4 augustus 1914 het bevel om alle passen van de Vogezen in te nemen. De strijd om het Massief van de Donon begon op 14 augustus en woedde op 20, 21 en 22 augustus op zijn hevigst, zoals te lezen valt op het monument dat midden op de begraafplaats van La Fontenelle staat. De infanteriejagers moesten het 21ste korps dekking geven toen dat zich moest terugtrekken uit het dal van de Bruche. Aan Duitse kant moest het 14de korps reservisten uit de regio Baden het plateau verdedigen en voorkomen dat de Franse troepen de Petit Donon bereikten. Dit natuurlijke fort zou tot 1918 in Duitse handen blijven.

380

ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN

aantal plaatsen. Mogelijkheid om in een luxueuzer treinstel, in ‘Orient Express’-stijl, te reizen € 17 (tot 13 jaar € 9,50). Grand-Soldat – In dit gehucht werd Alexandre Chatrian geboren, die met Émile Erckmann uit Phalsbourg het 19de-eeuwse schrijversduo ErckmannChatrian vormde. Ga 3 km verderop naar links de D96F op naar Saint-Quirin.

Vasperviller A4

Dit dorp op de eerste uitlopers van de Donon dankt een opmerkelijk modern kerkje, de Sainte-Thérèse (1968), aan de architect Litzenburger. Vanaf de klokkentoren, bereikbaar via een bijzondere trap annex kruisweg van 75 treden, hebt u uitzicht op het dorp en het dal met de weg naar Saint-Quirin. Het interieur van de Sainte-Thérèse wordt verlicht via mooie gebrandschilderde ramen met de ‘Stamboom van Christus’.

Saint-Quirin A4

Dit aangename dorpje heeft veel te danken aan de fraaie priorija, die onmiddellijk opvalt door het opmerkelijke silhouet van de kerk (1722). De barokkerk heeft twee torens en een klokkentorentje met uivormige daken. Binnen is een gerenoveerd Silbermannorgel uit 1746 te bewonderen en meubels in Lodewijk XIV- en Lodewijk XV-stijl. Een beetje lager, aan de voet van het standbeeld van de H. Quirinus, ontspringt een ‘wonderbron’, waarvan het water huidziekten zou genezen. Neem de weg tegenover de kerk naar de hooggelegen kapel. De kapel staat op de plek waar ooit een Keltisch heiligdom stond. Het uitzichta op het bos van Saint-Quirin is adembenemend. Voor wandelaars zijn er talrijke bewegwijzerde wandelpaden in de omgeving. Rijd Saint-Quirin uit in westelijke richting via de D96 en ga 2 km verderop linksaf de D993 op. De D993 voert door de mooie bossen van de Vallée de la Sarre Blanche. Het dal is dunbevolkt, met slechts hier en daar een zagerij of boswachterswoning, maar landschappelijk zeer fraai. De route voert weer terug naar de Elzas. Laat de weg naar Abreschviller links liggen en rijd terug naar de Col du Donon via de D993.

381

MASSIF DU DONON

y MASSIF DU DONON: ADRESBOEKJE OVERNACHTEN DOORSNEEPRIJZEN

Chambre d’Hôte Le P’tit Bonheur – 21 Les Noires-Colas 54540 Bionville - t 03 29 41 12 17 - www.vosgespetitbonheur.fr õ  ; - 5 kamers € 57/89 : - maaltijd € 24 (tot 12 jaar € 12) incl. drank, op reserv. U bent altijd welkom in deze grote hoeve langs een kabbelende stroom, met comfortabele kamers die zijn vernoemd naar folkloristische dansen. Na het avondeten is er vaak traditionele livemuziek. Chambre d’Hôte Monique et Daniel Bouvery – 18 r. du Val 54480 Cirey-sur-Vezouze t 03 83 42 58 38 - www.chambreshaute-vezouze.com - õ  ; - 5 kamers € 70/105 : - maaltijd € 23 op reserv. Dit herenhuis aan de voet van de Vogezen heeft goed toegeruste kamers. Ontspannen kan bij de open haard in de zitkamer of rond de biljarttafel. Uitgebreid ontbijt met fijne vleeswaren en kazen: table d’hôte met regionale gerechten. WAT MEER LUXE

Étable Gourmande – 3 lieu-dit Stossberg - 57870 Plaine-deWalsch - t 03 87 25 66 34 - www. aubergedeletable.com - gesl. 2 weken in jan., 2 weken in aug., ma-, di- en za-middag en zo-avond - j õ - 10 kamers € 69 - : € 9 - rest. € 23,50/58. Dit mooie, rustieke adres is een aangename verrassing. De keurige kamers zijn ingericht in chaletstijl. En op het menu staan even uitgebreide als heerlijke gerechten zoals zelfgerookte zalm en fijne vleeswaren van eigen boerderij.

UIT ETEN WAT MEER LUXE

Hostellerie du Prieuré – 163 r. du Gén.-de-Gaulle - 57560 St‑Quirin t 03 87 08 66 52 - www.saint -quirin.com - gesl. 1 week in maart, eind aug., najaarsvak., za-middag, di-avond en wo - j õ - 8 kamers € 65/75 - : € 9 - lunchmenu € 13,50 € 30/72. In dit oude pand midden in een dorp dat erg in trek is bij wandelaars, bereidt de chef-kok royale maaltijden op basis van streekproducten. Praktische kamers in het typische familiehuis vlakbij. Auberge de la Forêt – 276 r. des Verriers - 57560 Abreschviller t 03 87 03 71 78 - www. aubergedelaforet57.com - informeer naar de jaarlijkse sluitingsperiode gesl. di-avond en ma - õ - lunchmenu € 14 - € 30/58. Een herberg die indruk maakt met zijn torentje. Een modern, sierlijk ingericht interieur en een eigentijdse keuken. SPORT EN ONTSPANNING

Sentier des Passeurs (Smokkelaarspad) – Dit bewegwijzerde wandelpad loopt van het boswachtershuis van Salm naar Moussey. Het werd tussen 1941 en 1944 gebruikt door de inwoners van de geannexeerde Elzas die het naziregime wilden ontvluchten en terug wilden keren naar Frankrijk. Ze werden begeleid door smokkelaars die de streek als hun broekzak kenden. ’s Zomers wandelingen met gids. Inlichtingen bij het toeristenbureau van Schirmeck (zie blz. 167) - 114 Grand’Rue - t 03 88 47 18 51 www.valleedelabruche.fr  - half april-half okt. - gratis (tegen betaling terugreis per bus vanuit Moussey).

382

ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN

Wangenbourg 1395 inwoners – Bas-Rhin (67) De ‘Zwitserse Elzas’, zoals de streek rond Wangenbourg wel wordt genoemd, dankt zijn naam aan de berglandschappen, de uitgestrekte wouden, de bergweiden en de chalets die doen denken aan de berghutten in de Zwitserse Alpen.

y ADRESBOEKJE: BLZ. 384

Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.

i INLICHTINGEN Toeristenbureau – 32A r. du Gén.de-Gaulle - 67710 Wangenbourg ww. Engenthal - t 03 88 87 33 50 - w suisse-alsace.com - juli-sept.: 9.00-12.00, 15.00-17.00, za 9.00-12.00, zo 9.00-12.00, 14.00-17.00 u; mei-juni: dag. beh. zo 9.00-12.00, 15.00-17.00, za 9.00-12.00 u; rest v.h. jaar: vraag inl. - gesl. feestd. Ñ LIGGING Regiokaart B3-4 (blz. 376-377).

Wangenbourg ligt 20 km ten zuiden van Saverne via de D218, 41 km ten westen van Straatsburg via de D1004 en de D224. w AANRADERS Het kasteel en de Cascade du Nideck. > PLANNING Trek een halve dag uit voor Wangen bourg en zijn kasteel en nog een halve dag voor de rondrit.

Wandelen Kasteel Parkeer de auto op de parking bij het toeristenbureau om naar het kasteel te gaan (15 min. lopen heen en terug). Loop, 200 m voorbij de kerk, langs de enorme lindeboom en volg een pad in het verlengde van de hoofdstraat. Van deze burcht uit de 13de en 14de eeuw, die toebehoorde aan de Abbaye d’Andlau, zijn de vijfhoekige donjon en grote delen van de muren bewaard gebleven. De 24 m hoge donjon geeft toegang tot een platform dat een weids uitzicht op de omgeving biedt. z Een pad, dat deels langs de slotgracht loopt, leidt om de enorme rotspartij van zandsteen heen waarop de ruïne staat. De oude binnenplaats is te bereiken via een brug.

Rondrit Regiokaart (blz. 376-377) De streek rond Dabo-Wangenbourgaa maakt deel uit van de Petites Vosges. De woeste, zandstenen bergen worden gescheiden door groene dalen en kalm stromende rivieren met een bedding van fijn zand. Het oude, invloedrijke geslacht Dabo of Dagsbourg stamt af van Ettico I, hertog van de Elzas en vader van de H. Odilia. Het beroemdste lid van deze familie was Bruno van Dabo, die volgens sommige historici in 1002 in het kasteel van Dagsbourg werd geboren, paus werd onder de naam Leo IX en later heilig werd verklaard. Anderen zijn er echter van overtuigd dat de illustere geboorte plaatsvond in Eguisheim. Het laatste woord is er nog niet over gezegd.

383

WANGENBOURG

FORÊT DE HASLACH B4

Ñ Rondrit ten zuiden van Wangenbourg, in lichtgroen aangegeven op de regiokaart (blz. 376-377). Ga uit van ongeveer 2.30 uur.

Forêt de Haslach A/B4 Voorbij Wolfsthal klimt de D218 door het prachtige Forêt de Haslach naar een boshut. 500 m verderop daalt de weg in haarspeldbochten af naar Oberhaslach. Schuin links ziet u de vervallen toren van het Château du Nideck.

aa Kasteel en waterval van Nideck B4 z 1.15 uur lopen heen en terug. Parkeer bij de boshut van Nideck en volg het bewegwijzerde pad. Een romantische omgevingaa waarin alleen een 13de-eeuwse toren en een 14de-eeuwse donjon aan de twee kastelen herinneren die in 1636 door brand zijn verwoest. Van boven af is er een prachtig uitzicht op het bos, het Bruchedal, het Château de Guirbaden en de heuvels van het Champ du Feu. Loop rechts langs de donjon en neem links het pad naar de waterval. Een bruggetje rechts (heel gevaarlijk ondanks de reling) leidt naar het uitkijkpunt. Het uitkijkpunt biedt uitzichtaa op het gletsjerdal en de beboste afgrond waarin de waterval van Nideck langs de porfieren wand naar beneden stort. Een bewegwijzerd pad (30 min. heen en terug) leidt naar de waterval. Keer terug naar de D218 en rijd 1,2 km door.

Belvédère B4 Op 20 m van de weg, bij een gedenksteen voor de aanleg van dit uitkijkpunt. Mooi uitzichta op het Château du Nideck en het dal. Verder naar links ziet u de steile, beboste hellingen langs de Hasel en haar zijrivieren. In de verte liggen het Bruchedal en de heuvels ten zuiden ervan.

Oberhaslach B4 i 22 r. du Nideck - 67280 Oberhaslach - t 03 88 50 90 15 - 8.00-12.00, 13.30-17.00, vr 8.00-12.00, za 10.00-12.00 u - gesl. di, do, zo, feestd. Een bedevaartsoord voor de H. Florentinus (7de eeuw), beschermheilige van huisdieren, die de wildste dieren zou hebben kunnen temmen. De barokke kapel (1750) staat op de plek waar de heilige als kluizenaar leefde voordat hij de zevende bisschop van Straatsburg werd. a Église de Niederhaslach B4 De gotische kerk staat op de plek waar de H. Florent inus ooit een abdij stichtte. Het portaal heeft een timpaan, waarop de legende is afgebeeld van de H. Florentinus die de dochter van koning Dagobert geneest. Fraaie 14de- en 15de-eeuwse glas-in-loodramena in de zijbeuken en de apsis. In een kapel rechts van het koor: de graftombe van Gerlacus en een 14de-eeuws Heilig Graf. Volg de D75.

Wasselonne B3 Hier stond ooit een vesting, waarvan nu alleen de toren, de stadspoort en enkele muurresten over zijn. De huizen staan verspreid op de hellingen van de Kochersberg. De 18de-eeuwse protestantse kerk bezit een Silbermannorgel.

Vallée de la Mossig B3 De vooruitstekende rotspunten geven de hellingen langs de rivier de Mossig een bijzondere aanblik. De kathedraal van Straatsburg werd gebouwd met zandsteen uit de streek rond Wasselonne.

384

ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN

y WANGENBOURG: ADRESBOEKJE OVERNACHTEN-UIT ETEN WAT MEER LUXE

Parc Hôtel – 39 r. du Gén-deGaulle - t 03 88 87 31 72 - www. parchotelalsace.com - 25 maart5 nov. - 29 kamers € 84/111 : € 12 - rest. (gesl. door de week lunchtijd) € 20/45. Een prachtig Vogezen-landhuis in een sereen park met zeer oude bomen.

Warme ontvangst. Ruime, comfortabele kamers (modern of in stijl). Traditionele gerechten. EVENEMENT

Foire de Wasselonne – Laatste za en zo van aug. - t 03 88 59 12 00 - w ww.wasselonne.fr of www.suisse-alsace.com. De hele binnenstad gevuld met jaarmarkt, kermis en braderie.

Marmoutier a 2822 inwoners – Bas-Rhin (67) Marmoutier, gelegen tussen de landerijen en de noordelijke Vogezen, bezit een geheel eigen charme. De abdijkerk is een van de fraaiste romaanse bouwwerken van de hele Elzas. De kerk herbergt een prachtig Silbermannorgel, waarop Albert Schweitzer graag kwam spelen. De bankier Albert Kahn en de illustrator Alphonse Lévy zijn allebei uit dit dorp afkomstig.

y ADRESBOEKJE: BLZ. 386

Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.

i INLICHTINGEN Toeristenbureau – 50 r. du Couvent - 67440 Marmoutier t 03 88 71 46 84 - www.pointdorgue. eu - seizoen: openingstijden, vraag inlichtingen; rest v.h. jaar: dag. beh. do, za-middag en zo-ma - gesl. Goede Vrijdag, paasweekend, 1 mei, 1 en 11 nov., 25-26 dec.

Ñ LIGGING Regiokaart B3 (blz. 376-377). 6 km ten zuiden van Saverne via de D1004. Bereikbaar via de A4-E25 Parijs-Metz-Straatsburg: afslag Saverne. Vanaf de hellingen van de Sindelsberg (1,5 km noordwestelijk via de oude weg naar Saverne) prachtig uitzicht op Marmoutier.

DE GOUDEN EEUW VAN DE ABDIJ

In de 14de eeuw hadden de abten van Marmoutier veel invloed op het geestelijke en het dagelijkse leven in de regio. Veel ambachtslieden en boeren werkten in en om de abdij. Een joodse gemeenschap die zich hier vestigde, werd met de handel belast. In 1792 maakte de Franse Revolutie een einde aan deze kleine leefwereld.

385

XXXXXXXXXXX

De oude abdijkerk van Marmoutier, met romaanse gevel S. Nicolas/Iconotec/Photononstop

Bezichtigen aa Abdijkerk

9 pl. du Gén.-de-Gaulle - t 03 88 71 46 84 - www.pointdorgue.eu - seizoen: 9.0017.00 u; rest v.h. jaar: 9.30-11.30, 13.30-16.00 u - gesl. eerste za, zo van sept. - rondleidingen op afspraak. De voorgevelaa is opgetrokken uit de rode zandsteen van de Vogezen. De klokkentoren is vierkant en de twee hoektorens zijn achthoekig. Het portaal heeft in het midden een ribgewelf, met aan weerszijden een tongewelf. Binnen is alleen het met koepels overwelfde portaal nog romaans. Interessant zijn de grafmonumenten uit 1621 (hoewel die tijdens de Revolutie zwaar beschadigd zijn) in het dwarsschip en het mooie houtsnijwerk in het koor, waaronder de Lodewijk XV-koorbanken, met bovenaan lieflijke engeltjes, en de vier baldakijnen met bladwerk en takken erboven. Het authentieke Silbermannorgel, dat in de periode 1709-1745 werd gebouwd, geldt als een van de mooiste van de Elzas. Onder het transept zijn overblijfselen van een Merovingische kerk uit 724 ontdekt (te bereiken via de crypte, ingang in het rechtertransept).

Musée du Patrimoine et du Judaïsme Alsacien

6 r. du Gén.-Leclerc - t 03 88 02 36 30 - www.museedemarmoutier.fr - rondleidingen (2 uur) juli-sept.: wo-vr 14.00-17.00, zo, feestd. 10.00-12.00, 14.00-18.00 u; mei-juni en okt.: zo, feestd. 10.00-12.00, 14.00-18.00 u - gesl. 1 mei - € 4 (tot 15 jaar gratis). Dit museum is ondergebracht in een renaissanceherenhuis met erker (1590). Het geeft een beeld van het leven vroeger op het Elzasser platteland. Zo zijn er woonvertrekken (Stube, keuken) en werkplaatsen nagemaakt (smid, kuiper, steenhouwer). Let ook op het originele plafond, met motieven (de tulp als symbool van de liefde, de granaatappel staat voor de vruchtbaarheid) en op de grote collectie aardewerken bakvormen. Het museum bezit ook huishoudelijke en religieuze voorwerpen afkomstig uit de joodse gemeenschap. Het 18deeeuwse bad in de kelder wijst op het verblijf van joodse rabbijnen in het huis.

Vertaling

Henriëtte Gorthuis, Peter Hooghiemstra, Alexander van Kesteren, Marieke van Ommeren, Karin Snoep, Marian van der Ster Eindredactie Karin Evers, Frans van der Heijden Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Ariadna De Raadt/Shutterstock.com Oorspronkelijke titel Le Guide Vert Alsace Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Irène Lainey Eindredactie Redactie Céline Chaudeau, Mélanie Cornière, Marie Delbès, Laurent Gontier, Guylaine Idoux, Anath Klipper, Irène Lainey, Annabelle Lebarbé, Aurore de Neuville, Sophie Pothier, Jérôme Saglio, François Sichet, Julie Wood Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Vanessa Besnard, Iulia Elena Costache, Karina-Andreea Cartografie Gruia, Thierry Lemasson, Iulia Daniela Nedelcu, Margot Santraine Stadsplattegronden: © MICHELIN en © 2006-2016 TomTom. All rights reserved. Met dank aan Marion Desvignes-Canonne, Isabelle Foucault, Maria Gaspar, Bénédicte Lathes, Sophie Roques, Marie Simonet © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2019 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden. Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be

De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Postbus 23202 1100 DS Amsterdam Zuidoost info@terralannoo.nl

www.lannoo.com D/2019/45/493 - NUR 512 ISBN 978 94 014 5712 5 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.