Issuu

GOED VOOR DRUK

GVD

Een praktische gids voor grafische communicatie en technieken Marc Mombaerts, misjel vossen en Stan Lemmens

DANK

Lieven De Maertelaere (drukkerij de maertelaere) Marc De Mey (esko) Piet Germonprez (l. capitan) Freddy Pieters (enfocus) Dirk Salens en Karin Humbeeck (igepa) Marc Van Regemorter (antilope de bie printing) Bram Verniest (chili publish) Filip Weymans (xeikon) Het uitgeversteam van Academia Press

Uitgeverij Academia Press Ampla House Coupure Rechts 88 9000 Gent België www.academiapress.be

Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.

isbn 978 94 014 5689 0 d/2019/45/10 nur 963 Mombaerts, Marc; vossen, misjel & Lemmens, Stan Goed Voor Druk. Een praktische gids voor grafische communicatie en technieken Gent, Academia Press, 2020, 464 p. Eerste druk, 2020

VORMGEVING:

Vormgeving cover : Kris Demey Vormgeving binnenwerk : Kris Demey Zetwerk binnenwerk : Keppie & Keppie, Varsenare Illustraties pag. 7, 39, 117, 207, 265, 307, 339, 359, 387, 411 : Jan Van Der Veken © Mombaerts, Marc; vossen, misjel; Lemmens, Stan & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en / of vermenigvuldigd door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud Het wie, wat, wanneer, waar, waarom en hoe van dit boek ? ��1 I

Wat zie ik, wat voel ik ?

��

Grafische Gestalt en vormbeleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Stijl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Illustratiestijlcirkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

Typografische stijlcirkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

Letterstijlcirkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Grafische communicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Waardoor wordt de waarneming bepaald ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 De 3 P’s in het grafisch proces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Grafimedia of 33 P’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

Tekstverwerking en typografie

��

Taal, tekst, schrift, typografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 Kopij en kopijvoorbereiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Typografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Het letterbeeld of waarom a geen A is en ook geen a ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Vormparameters van de letter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Boven en onder de kast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Initialen of lettrines . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 Schreefloos of geschreefd, soms over de schreef ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Letterfamilie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 De stand van een letter of de letterhelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 Lettergradatie of gewicht (weight) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Lettermaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Letterhoogte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 x-hoogte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Letterbreedte (width) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Maatvoering bij belettering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 Font . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 Contrast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 Letterherkenning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Schematisch letterparameteroverzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 Vormparameters van het woordbeeld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Letterspatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Ligaturen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Woordafbreking of woordomslag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Vormparameters van het regelbeeld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Zetbreedte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Interlinie, regeltransport, leading . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Regelval . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Kopregels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Witregel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Het wit in de regel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

De pagina als spiegel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Bladspiegel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Zetspiegel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Kolomwit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 Zetspiegelberekening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91

Systeemtypograﬁe : het werken met stramienen en typogrammen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92

Stramien en dtp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96

Pagina-opmaak : plank, papiermontage en voorplakproef . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96

Tekst in beeld, lay-out of typograﬁsche stijl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98

Aan het lijntje en ingekaderd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101

Tabellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 Correctie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Enkele praktische typo-vragen en antwoorden

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

106

Waarvan is de corpskeuze afhankelijk ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106

Waarvan is de ideale regelafstand afhankelijk ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

Hoe tekstgedeelten accentueren ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

Waardoor wordt een letterkeuze bepaald ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

Wat zijn grafische variabelen, grafische constanten ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114

Typografie samengevat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

III

Beeld- en visualiseringsvormen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Eigenschappen van illustraties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 Illustratievormen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120

De communicatiebehoefte of de functionele visualiseringsvorm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120

Illustratietechnieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128

Commerciële tekentechnieken : toon wat je wil zeggen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129

Illustratietechniek in functie van reproductie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136

De mate aan detail van het onderwerp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136

De illustratiestijl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136

Het fotografisch beeld als illustratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137

Schembeelden en beeldbanken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140

Hoe omgaan met beeldmateriaal ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146

Digitale beeldarchivering en beeldmanagement . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147

Fotografische beoordelingscriteria in functie van reproductie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147

De keuze van een fotograaf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152

Beeldresearch

......................................................................................................

152

Illustratieve mengvormen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 Repro’s en reproductiefotografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 Vergroten of verkleinen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Beelduitsnede of ‘de kadrage’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 De stappen in het ontwerpproces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161

De ideeschets . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161

Het voorontwerp, de ruwe of ontwerpschets, de conceptproef . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161

Het presentatieontwerp, de lay-outproef of lucid lay-out . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162

Kleur : het eerste dat je ziet, het laatste dat je onthoudt !

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

163

Kleuren zien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 Graﬁsche kleurcommunicatie : kleurmodellen en -systemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171

Kleursystemen gebaseerd op kleurkarakteristieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172

INHOUD

Kleurbeheer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176

Kleursystemen gebaseerd op de additieve kleurmenging rgb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177

Kleursystemen gebaseerd op speciale inkten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178

Pantone plus series . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180

Het hks-kleurenprogramma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Het toyo- en dic-kleurensysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Het ral-kleurensysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182

Systemen gebaseerd op de proceskleuren cmyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183

Wide Gamut kleursystemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184

Niet-bonte of achromatische kleuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185

Kleurharmonie, kleurcontrast en tegenkleur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186

Communiceren in kleur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195

Van ontwerp naar drukwerk, van scherm naar papier �� 207 Invoer van tekst en beeld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Scannen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210

Resolutie en bit-diepte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212

Van pixel naar rasterpunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213

Het rasterprincipe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214

Rasterlineatuur of rasterfijnheid (lines per inch) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 Hybride rasters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 Rasterhoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 Rastertoonwaarde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Rasterpuntvorm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 Rasterpuntverhouding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 Rasterpuntverbreiding, -toename, -vergroting of -aangroei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 De paginaopmaak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Bestandsformaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225

Aanleveren van digitale advertenties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234

Beeldbewerking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Proefsystemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244

Beeldschermproeven (soft proof en remote proof) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247

Digitale ongerasterde prints . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247

Digitale gerasterde prints . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248

Drukproeven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 Klokproeven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Zwartwitproeven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Kwaliteitscontrole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Kleurenbeeldcontrole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

Omstandigheden voor kwaliteitscontrole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

Te onderzoeken kwaliteitsfactoren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

Het kleurtraject van fotografische en illustratieve beelden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 Impositie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Rippen en plaatbelichten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Een blik op vandaag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262

vii

V Druktechnieken

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Hoogdruk, typo- of boekdruk

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

265 266

Flexodruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Vlakdruk of offset . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270

Hoe maakt men de drukvorm ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270

Hoe drukt men ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271

Hoe herken je offset ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271

Waarvoor gebruikt men offset ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272

Machineopbouw van een drukpers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272

Markt van offsetpersen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273

Voor de ontwerpers onder jullie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274

Van offset afgeleide technieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275

Diepdruk of helio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275

Hoe maakt men de drukvorm ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275

Hoe drukt men ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276

Hoe herken je diepdruk ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276

Waar gebruikt men diepdruk voor ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277

Voor de ontwerpers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277

Van diepdruk afgeleide techniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277

Zeefdruk of silkscreen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Evolutie van de conventionele druktechnieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 Digitale druktechnieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Snijplotters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 Gepersonaliseerd drukwerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Gecombineerd drukken en druktechnieken combineren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Drukstandaardisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Keuze van de druktechniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Kleur en inkt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Het ontwerp en de techniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 Inktfabricatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299

Papier en andere drukdragers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Het geheugen van de tijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Waaruit bestaat papier ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 Papier en milieu : van terechte aandacht tot onterechte beweringen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Papiereigenschappen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 Papiersoorten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 Papierformaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 Papier en druktechniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 Enveloppen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 Andere drukdragers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Papierproductie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Papierdistributie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 Papierberekening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 De prijs van papier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 Klachten over papier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 Tot slot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337

viii

INHOUD

VII Drukwerk

afwerken of postpress �� 339

Bezin voor je begint ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339 Afwerking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 Papierverdeling op de pers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 Papierverdeling door plastificeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 Nabewerkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 Afwerking van losse vellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 Cover of omslag aan het binnenwerk hechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 Aan mekaar hechten van de binnenkaternen of -bladzijden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 Andere bindmethoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 Speciale toepassingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 Extraatjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 Direct mail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 Geurtjes, krabben en gommeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 Adresseren en verzenden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 Verpakken en fulfilment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355

VIII Visueel

management �� 359

Bedrijfsidentiteit of corporate identity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 Identiteit communiceren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 Componenten van een identiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 Handelsmerk en merkbeeld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 Logografie (of de soorten merkbeelden) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362 Klank- of woordmerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 Lettermerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364 Beeldmerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 Gecombineerde merken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 Tendensen in merkbeelden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 Het ontwerp van een merkbeeld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370 Campagnebeelden en rubriekshoofden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 Huisstijl en visueel management . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372

Geïntegreerde beeldcommunicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375

Samenstellende delen van een huisstijl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375

Checklist bij huisstijlinvoering of -aanpassing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380

De rol en plaats van design . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384

Drukwerkbeheer en organisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 Het afgewerkt product . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 Een leverancier kiezen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 De relatie opdrachtgever/leverancier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 Drukwerkaankoop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 De eerste fase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 Prijsaanvraag

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

390

Briefing aan de leverancier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392 Kwaliteitsbeoordeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392 Goed voor druk geven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 Controle-instrumenten voor drukwerkbegeleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395

Administratieve opvolging en planning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398 Verkoopsvoorwaarden Febelgra (BelgiĂŤ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398 Klachtenbehandeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 Administratieve database . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403 Het ontwerp gewikt en gewogen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404 X

Trends binnen de grafische sector . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 Democratisering van de prepress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 Democratisering van de press . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 Klaar-terwijl-je-wacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 Cross media publishing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 Toename aan gepersonaliseerde informatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 Good-enough quality . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 Veranderend uitzicht van de prepress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 First distribute, then print . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414 Web-to-print . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414 Printshop benadering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414 One-stop-shopping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 Convergentie grafische en communicatiebranche . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 Transactioneel drukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 Toenemende automatisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 Duurzaam drukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 Groeimarkt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417

Over de auteurs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419

Beknopte woordenlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 n-f/e/d . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . f-n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . e-n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . d-n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

421 424 425 426

Literatuurlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427

Index

.......................................................................................................................

431

WAT ZIE IK , WAT VOEL IK ?

Bij het bekijken en betasten van een alledaags stukje drukwerk – een krantenpagina – word je reeds geconfronteerd met een aantal parameters van een graﬁsch product. Bekijk je de frontpagina van USA Today, het krantenvoorbeeld van de jaren negentig, dan onderscheid je : • tekst • taal Engels Verschillende artikels Advertenties • regels Verschillende kopgroottes Verschillende zetwijzen (regelvalvormen) Kolommen met verschillende breedte • letters Kapitalen, onderkast Verschillende lettervormen Positieve en negatieve tekst Grote en kleine letters Rechte, cursieve, vette en magere letters Letters in kleur • beeld Foto’s Tekeningen Lijnen Kaders Vlakken

•

kleur Kleurfoto’s en-tekeningen Kleurvlakken (volle kleur, tinten) Witverdeling • pagina-indeling, vormgeving, lay-out Ordening van de artikels Horizontale structuur Verticale structuur Vlakverdeling Witranden • papier Formaat (open, gesloten) Kwaliteit (mat, slap, licht ...) Kleur (wit, grauw ...)

Tot hier het analytisch kijken. Maar ook het zintuiglijk en emotioneel voelen komt hierbij aan bod. Papier is ruw, licht, slap, zacht, ... Dit kan je met de tastzin waarnemen als je in een krant bladert. Bij het bladeren hoor je ook de klank van papier ... Soms is papier oogverblindend of je kan je eraan snijden ...

Grafische Gestalt en vormbeleving Het emotionele gaat echter verder. vormbeleving wordt bepaald door ons gevoel, daarna door het geheel, dan door de afzonderlijke elementen. Vandaar de idee dat het geheel meer is dan de som der delen, wat wij als een gestalt kunnen omschrijven. Of hoe omschrijf je liefde op het eerste gezicht ? Concreet zie ik in een krantenwinkel eerst de afdeling kranten (of krantenvormen), daarna pas welke kranten er te verkrijgen zijn en ten slotte worden de vormdetails verwerkt en vind ik de krant die ik zoek. Bij een toevallig bezoek aan een boekhandel of bibliotheek zie ik eerst een boek(vorm), dan de omslag die mij al dan niet aanspreekt, dan de titel. Wie koopt spontaan welk boek en waarom ? Kopers structureren de markt niet op basis van specifieke variabelen als uitgeverij, specifieke vorm (grootte, dikte, omslag, leesbaarheid, paperback of gebonden en andere dingen) of andere criteria zoals onderwerp, schrijver, taal of prijs. Elk boek wordt beschouwd als een gestalt of een associatief netwerk waarin verschillende criteria een wisselend gewicht hebben. De vorm of de grootte heeft niet altijd hetzelfde belang of dezelfde betekenis. gestalt heeft dus niet alleen te maken met vormelementen en een psychologische dimensie maar ook met een sociale dimensie. (Wat is bv. de expressieve waarde van een bepaalde krant, boek of schrijver ?) Wat vormbeleving met emotie en/of betekenis (semantiek) te maken heeft, wordt bepaald door bv. de voorkeur voor een chaotisch vormgegeven (bv. een advertentieblad) of een streng vormgegeven krant. Eenvoudiger nog. Waarom verkies je dit lettertype of dit lettertype ?

WAT ZIE IK, WAT VOEL IK ?

Psycholoog Robert Zajonc toonde in een experiment aan proefpersonen een aantal Japanse lettertekens. De respondenten waren geen Japanners zodat de tekens in eerste instantie weinig of geen associaties konden oproepen. Het bleek dat naarmate de respondent een teken vaker zag, hij dit teken ook mooier vond. Een paar dagen later werden de lettertekens opnieuw getoond, nu echter gemengd met tekens die de proefpersoon nog niet eerder gezien had. Allereerst moesten de respondenten de tekens aanwijzen die zij eerder hadden gezien. Het bleek dat ze hier nauwelijks toe in staat waren. Moesten ze echter aangeven welke tekens ze het mooist vonden, dan bleken dit de tekens te zijn die ze al eerder hadden gezien. Terwijl hiervan dus geen bewuste herinnering aanwezig was. Zajonc leidde daaruit af dat de emotie aan de bewuste herinnering voorafgaat. Dat informatie ook zonder dat zij wordt herinnerd toch een affectieve invloed uitoefent, is ook later bij talloze onderzoeken opnieuw aangetoond. Ook de Rorschach- of inktvlekkentest uit de psychologie is gebaseerd op een proces op het gebied van waarneming en zingeving. Hierbij worden niet-gestructureerde beelden geduid door middel van associaties. Ook hier verraadt de waarneming verschillende facetten bv. emotionaliteit, sociale waarden, enz ... van de proefpersoon.

Stijl Het begrip stijl is een specifieke of karakteristieke uitdrukkingswijze en kan het best vertaald worden als de manier waarop iets getekend of vorm gegeven wordt. Stijl zal als vormtaal associaties en gevoelens oproepen bij de ontvanger van een boodschap en op die manier de vorming van een gestalt sterk beïnvloeden. ESTHETIEK EN STIJL

Elke tijd en sommige plaatsen hebben hun eigen specifieke kenmerken. Zo heb je bv. te maken met hét expressionisme en het Vlaams expressionisme. Het begrip stijl is dan ook nauw verbonden met de esthetiek en de kunstgeschiedenis. Zo heb je bv. deco ratieve, realistische, surrealistische, naturalistische, expressionistische, pop, kitsche rige, new wave, new beat, art deco en postmoderne stijlkenmerken. Zo hebben ook illustratoren hun specifieke tekenstijl, teken- of beeldtaal – waarbij een gebruikte techniek soms een specifieke stijl tot gevolg heeft – bv. Keith Haring, Masereel, Ever, Benoit, Kamagurka ... DRIJFVEREN EN STIJL

Stijlen zijn geëvolueerd vanuit verschillende drijfveren. Sommige stijlen ontwikkelden zich vanuit esthetische motieven (bv. art nouveau), andere uit politieke (bv. dada). Er zijn stijlen gebaseerd op economische motieven (het Zwitserse corporate identity denken of het postmodernisme), of op morele en filosofische gronden (bv. Bauhaus). Sommige stijlen werden beïnvloed door de kunst (bv. art deco) of door de industrie (bv. affichekunst). Sommige nationale stijlen werden internationale stromingen (bv. het futurisme). Enkele stijlen blijven actueel én universeel zoals het constructivisme, het expres sionisme, het surrealisme, enz ...

queneau, r. carelman, massin, Exercices de style, Gallimard, Paris 1979

Wat door stijl bedoeld wordt, vindt zijn beste illustratie in het boek Exercices de style van de Franse schrijver Raymond Queneau. Een banaal verhaaltje schreef hij in 100 verschillende litteraire stijlen, bv. in telegramstijl, als brief, als logische analyse, als liedjestekst, als theaterstuk, als ... Tekenaar Carelman illustreerde deze taalkundige stijloefeningen met 45 illustratie stijlen gebaseerd op hetzelfde verhaal. Zo tref je illustraties aan op Japanse wijze, als rebus, als fotoreportage, als kindertekening, als perspectieftekening, als assemblage, als icoon, als tatoeage ... stuk voor stuk illustreren zij hetzelfde banale verhaaltje. Het begrip stijl in relatie tot illustraties heeft vooral te maken met het decoratieve aspect van illustraties. Iedereen ziet de dingen anders en iemands manier van zien heeft te maken met het standpunt dat hij aanneemt t.o.v. bepaalde karakteristieken. Typograaf Massin poogde in hetzelfde boek de tekstgedeelten ook in aangepaste typografische stijlen te gieten, gebruikmakend van de semantische waarde van de lettertypes en het verbeeldend vermogen van de typografie om taal vorm te geven. GEBRUIKSDOEL EN STIJL

Stijl wordt dikwijls bepaald door de functionaliteit van een visualiseringsvorm. Zo kan een secure technische tekening moeilijk in een expressionistische stijl uitgevoerd worden. REPRODUCTIETECHNIEK EN STIJL

Naast de tekenstijl in functie van de esthetiek of het gebruiksdoel is er nog een stijlbepalend gegeven bij het omgaan met illustraties : de reproductietechniek. De verschillende audiovisuele en druktechnieken hebben alle hun beperkingen. Daarom zal een illustratiestijl dikwijls onderworpen worden aan de eisen gesteld door de gekozen reproductiewijze of de te bedrukken drager. Zeker elementen als lijnvoering, het te gebruiken raster en kleurweergave zullen voortdurend moeten be oordeeld worden in functie van technische beperkingen. COMMUNICATIECODE EN STIJL

Niet alle stijlen komen in deze stijlcirkel aan bod maar toch

Stijl is eveneens een communicatiecode. Een bepaalde stijl of ‘look’ kan zo voor een bepaalde doelgroep of product aangewend worden. Stijl is daarom een belangrijk hulpmiddel om een gestalt te creëren.

kunnen de verschillende stijlkenmerken een hulpmiddel zijn bij de benadering van een doelgroep. Stel als oefening eens een stijlcirkel samen opgebouwd uit postzegels, telekaarten of publicitaire postkaarten …

DE STIJLCIRKEL

Schematisch kan je verschillende stijlen weergeven in een stijlcirkel. Contrasterende illustratie- of vormgevingsstijlen worden hierbij tegenover elkaar gesteld zodat iedereen hierin zijn gading kan vinden. Vereenvoudigd volgen hier de belangrijkste kenmerken van de verschillende stijlen. Naast de kenmerken van beelden vind je ook de link naar de lay-out of typografische stijlen en lettertypestijl die verder nog aan bod zullen komen.

WAT ZIE IK, WAT VOEL IK ?

Paul Giovanopoulos verwerkte in zijn ‘Horse B’ uit  een paard in verschillende tekenstijlen en maakte hierbij vooral gebruik van kunstenaarsstijlen (Dali, Magritte, Matisse, Altamira…).

Klassiek Romantiek

Zakelijk

Gestileerd

Realistisch

De invulling van de stijlPop-art

Op-art

kenmerken van de verschillende stijlen in deze stijlcirkel vind je op de volgende pagina’s.

Expressief

Symbolisch

Conceptueel

TABEL ILLUSTRATIESTIJL •

klassiek

•

op-art

•

romantiek

stijlbepaald

gestileerd-

(optical-art)

Het classicisme keert terug

Formeel, ornamentgericht,

Het gebruik van patronen

Combinatie van elementen

tot de klassieke vormen,

decoratief of vormelijk

om een ‘andere’ vorm

tot een nieuw beeld zodat

de volmaakte harmonie,

gebonden aan een bepaalde

te maken, spel met de

alle elementen of het nieuwe

symmetrie, academisme.

stijl. Ook wat nu als ‘design’

waarnemingspsychologi-

beeld symbolisch geïnter-

Het impressionisme is

benoemd wordt.

sche wetten. Fractals

preteerd kunnen worden,

(computergegenereerde

dubbelbeelden, droom

abstracte beelden).

beelden, collage, montage.

lichtvoetig, mooi maar oppervlakkig.

bv. barok, gotiek, art

•

symbolisch

nouveau (Jugendstil), bv. De oude meesters:

art deco, futurisme,

bv. pointillisme, Seurat,

bv. surrealisme,

David,Rembrandt,Vermeer,

constructivistisch,Bauhaus,

op-art kunstenaars zoals

Paul Delvaux, Magritte,

Hals, Michelangelo,

kubisme, minimal art,

Vasarely ... Stereogrammen

Salvador Dali ...

Rubens, Leonardo Da Vinci,

Japanse stijl …

(driedimensionalecomputer

Monet,

tekeningen). Grafisch

Manet, Degas ...

rastergebruik.

LAY-OUT OF TYPOGRAFISCHE STIJL Klassieke symmetrische

Design, moderne typografie

Het gebruik van punt- en

Illustratieve(ver)beeldende

typografie, taalgerichte

(Bauhaus, De stijl,

lijnrasters,positief-negatief

layout, figuratieve typo

typo, traditionele kalligrafie

futurisme), techno-typo,

contrast, psychedelisme,

grafie en layout. Met letters

(of schoon-naschrijverij).

new wave, post-moder

computer-psychedelisme,

wordenillustratiesgemaakt.

nisme ...

3D of ruimtelijke typo, kinetische typo.

LETTERSTIJL

Klassieke boekletters:

Met lat, passer en mal

Erg versmalde of verbrede

Verbeeldende, vertellende

Bodoni,Jenson,Baskerville,

geconstrueerdelettertypes:

lettertypes,gemanipuleerde,

lettertypes ;

Garamond, Times …

Futura, Avantgarde …

punt- of lijngerasterde,

de letter als illustratie :

Scripten: Zapf Chancery

Decoratieve (display-)

versneden lettertypes.

bv. Toolbox, Mambo,

Kunstlerscript, Unciaal …

lettertypes met specifieke

Decoratieve optisch

Rad, Critter ...

stijlkenmerken:

vibrerende (display-)

bv. Rodchenko, Ritz,

lettertypes: bv. Process,

Bauhaus, Doesburg ...

Stack, Shatter ...

WAT ZIE IK, WAT VOEL IK ?

• conceptueel

• expressief

• pop-art

• zakelijk-

(popular art)

• realistisch

Experimenteel ; het

Het expressionisme

Idealisering van het

Getrouwe weergave van

abstracte idee is belang

overdrijft elementen, is

populairgangbare ;primaire

alledaagse onderwerpen ;

rijker dan het beeld en

dramatisch ; soms kleurrijk;

en triviale (fluo)kleuren ;

fotorealistisch, objectief

wordt zichtbaar gemaakt

toont gewoonlijk (maar

overdrijving ; soms

of reportage beeld ;

via mixed media: objecten,

niet altijd) een vervormd

nostalgische recuperatie

heroïsch (Russisch,

schilderijen, foto’s, film,

figuratief beeld ; is

van antiek beeldmateriaal.

Chinees) realisme.

video, muziek ...

emotioneel geladen. bv.

bv. Marcel Duchamp,

Van Gogh, Munch, Permeke,

bv. Andy Warhol, Richard

bv. het reportage, reclame

Marcel Broodthaers,

Kandinsky, Masereel,

Hamilton, Roy Lichtenstein,

en geënsceneerde

Jozef Beuys, Jef Geys,

new age, dadaïsme,

Claes Oldenburg, Jim Dine,

fotografisch beeld.

Guillaume Bijl, Bruce

Cobra, Karel Appel,

Robert Indiana,

Newman, Joseph Kosuth,

Hendrik Werkman,

Roger Raveel ...

Jan Fabre, Wim Delvoye ...

Paul Van Ostaijen.

Instant of readymade,

Persoonlijke expressieve

Commercieel wervende

Zakelijke, rationele

layout, clipartlayout,

kalligrafie, graffiti ...

typografie of layout ;

typografie of layout,

het lezen komt op de tweede

Het spontane gebaar,

schreeuwend kleurgebruik ;

het gebruik van zichtbare

plaats, de letter kan hierbij

het ambachtelijke staan

rommelig, gebruik van

en onzichtbare lijnen.

als een plastisch element

centraal.

allerlei lettertypes door elkaar ; overdreven gebruik

gebruikt worden.

van kleurvlakken ; elke mm wordt gebruikt.

Experimentele lettertypes

Overdreven zware

Schaduw-, in- en outline

Helvetica, Arial (de grijze

uit de FontShop, Fuse,

lettertypes: bv. Cooper

variaties van bestaande

pakken onder de letters),

Raygun of Emigré letter

Black, Peignot, Gill Ultra

lettertypes ; decoratieve

Univers, Akzidenz- Grotesk,

bibliotheken.

Bold, Talbot, Futura Black,

lettertypes: bv. Barnum,

Gill, Folio, Rockwell, Serifa

De bij elke print verande

Spontane scripten: (Brush

Superstar, Machine ...

(gelijkledig geschreefde

rende ‘ad random’

script, Mistral, Marker ...),

lettertypes (Beowolf).

afficheletters, Egyptiennes.

en schreefloze lettertypes).

Illustratiestijlcirkel

Leonardo Da Vinci

Albrecht Durer

Henri Matisse

Klassiek Romantiek Zakelijk

Gestileerd

Realistisch

Pop-art

Op-art

Expressief

Symbolisch

Roy Lichtenstein

Bridget Riley

Conceptueel

Rene Magritte

Edvard Munch

Marcel Duchamp

WAT ZIE IK, WAT VOEL IK ?

Lay-out of typograﬁsche stijlcirkel

Klassieke, taalgerichte typo, traditionele kalligrafie Zakelijke typo

Moderne typo, technotypo

Commerciële typo

Technotypo

Persoonlijke

Illustratieve

kalligrafie

typo Instant typo

Letterstijlcirkel

Joanna, Zapf Chancery

Helvetica, Officina

Klassiek

Bauhaus, Van Doesburg

Romantiek

Zakelijk

Gestileerd

Pop-art

Op-art Officina met lijnraster,

Gill shadow,

Officina versmald

Akzidenz-Grotesk inline

Expressief

Symbolisch

Conceptueel

(logo), Toolbox

Gill Ultra, Mistral

UckNPretty, Mambo

WAT ZIE IK, WAT VOEL IK ?

Grafische communicatie Communicatie komt tot stand bij de uitwisseling van informatie tussen 2 identiteiten, een zender en een ontvanger, waarbij een rollenwissel plaatsvindt : de ontvanger wordt op zijn beurt zender. Schematisch ziet een interactief communicatiemodel (of een communicatiehandeling) van een interpersoonlijke communicatie eruit als volgt. Tekenvoorraad Tekenvoorraad

Coderen

ZENDER

Decoderen

BOODSCHAP

ONTVANGER

Verbaal INTERPRETEREN

KANAAL / MEDIUM

INTERPRETEREN

Niet-Verbaal

ONTVANGER

FEEDBACK

ZENDER

INTER-persoonlijke Coderen

Decoderen

communicatie

OMSTANDIGHEDEN

Waar? Wanneer? Cultuur?

In dit model van Wazlawick wordt ook rekening gehouden met de intrapersoonlijke communicatie : het intern verwerken van een ontvangen boodschap en het

anticiperen hierop als zender en vice versa. Dit schema is evenzeer van toepassing voor de zogenaamde massamedia waarbij de ontvanger de uitgezonden boodschap persoonlijk zal verwerken en hierop reageren. De massamedia zullen trachten, zo zij van de ontvanger (het individu) een reactie willen uitlokken en daardoor communicatie- in de plaats van informatiemedia worden, dit antwoord zoveel mogelijk te sturen of te beïnvloeden. Een communicatiestoring kan zich voordoen op elk niveau van dit schema (in communicatietaal spreekt men van ruis). Bij de intrapersoonlijke communicatie gebeuren de mentale operaties die wij het denken noemen in een bepaalde code, de taal van het denken, of het mentalees. Bij het visueel denken het visueel mentalees. Hierbij maken wij gebruik van het visueel geheugen of de persoonlijke beeld- of tekenvoorraad.

Een medium is een voeren een werktuig voor communicatie. Een auto is een transportmiddel en een machine, een krant een communicatiemiddel en drukwerk. Belangrijk bij dit interactief communicatiemodel is de continuïteit van dit proces. Een communicatieproces kan immers afgebroken of opgebouwd worden op elk moment. Zo kan de vernieuwing van een krantenlay-out zowel nieuwe lezers aantrekken als oude afstoten. Wanneer wij een beeld bekijken, wordt onze waarneming beïnvloed door een aantal factoren. ’t Is maar hoe je het bekijkt ... Een voorbeeld : Je ontvangt een mailpakket van Test-aankoop met het aanbod in te schrijven voor een abonnement op het maandelijks tijdschrift. Als extra word je een Personal Digital Assistant (pda) aangeboden bij inschrijving. Intrapersoonlijk stel je je de vraag of dit voor jou interessant is ? Zeg je ja dan ga je in op het aanbod en word je zender. Bij Test-aankoop (als ontvanger) wordt een intern netwerk op gang gebracht. Er wordt een factuur verzonden, je pda, het tijdschrift. Zeg je nee dan is de communicatie kortgesloten en belandt het aanbod bij het oud papier. Je ontvangt van Test-aankoop (zender) de bestelde spullen. Je pda blijkt niet te werken ! Je schrijft een brief en verzendt het toestel terug ... Zo zie je hoe de intrapersoonlijke communicatie, interpersoonlijk wordt en er een wisselwerking op gang wordt gebracht en liefst gehouden !

Waardoor wordt de waarneming bepaald ? DE OOGBEWEGING

Onze perceptie scant een beeld zoals wij een pagina lezen. Dit kijken is dus cultuurhistorisch bepaald. Het oog zigzagt van linksboven naar rechtsonder en omgekeerd zoals afgebeeld in de bijgaande illustratie. In tweede instantie worden de diagonalen van een pagina of een beeld bekeken. Dit waarnemen speelt zich af binnen milliseconden (dus onbewust) en werd onderzocht met behulp van een oogcamera, die de beweging van de retina of pupil volgt. (Zie fixatiepunten en oogfixatie.) Deze ‘zienswijze’ verklaart ook waarom beeldmerken (of logo’s) links-boven, rechtsboven of rechtsonder geplaatst worden, waarom heel wat 20m2 affiches opgebouwd zijn volgens de diagonaal van links boven naar rechts onder. Auto’s zullen meestal van rechts in het beeld rijden of van links het beeld uitrijden.

WAT ZIE IK, WAT VOEL IK ?

KIJKAFSTAND IN RELATIE TOT BEELDVELD EN -OMGEVING

Als wij een beeld bekijken, ervaren wij een wisselwerking tussen het beeldveld (de ruimte ingenomen door het beeld), de beeldomgeving (de ruimte rondom het beeld), de beeldinhoud (wat stelt het beeld voor ? ) en de bekijkafstand. Dezelfde wisselwerking vinden wij terug bij het bekijken van een tekst. Hierbij hebben wij te maken met de zetspiegel, de bladspiegel, de leesbaarheid en de leesafstand. De ideale bekijkafstand komt LEESAFSTAND

overeen met 2 maal de diagonaal

Bekijkafstand

van het oppervlak dat men bekijkt. Hier wordt uiteraard de typo

BLADSPIEGEL

ZETSPIEGEL

Beeldomgeving

Beeldveld

graﬁsche leesbaarheid bedoeld en niet de taalkundige aspecten van een bepaalde tekst. In het Engels bestaat voor beide soorten leesbaarheid een term. Voor de ty-

LEESBAARHEID

pografische of materiële leesbaar-

Beeldinhoud

heid hanteert men het begrip legibility. Taalkundige leesbaarheid

BEKIJKTIJD

wordt readability genoemd.

Waarnemingssnelheid

Het is duidelijk dat de leesafstand de grootte van een letter in hoge mate zal beïnvloe den. Vandaar dat een boek of een afﬁche om een verschillende lettergrootte zullen vragen. Wanneer je een dubbele pagina advertentie (double spread) uit een tijdschrift op a4-formaat bekijkt, zal je slechts een gedeelte van deze pagina bekijken op een nor male kijkafstand daar de ideale bekijkafstand ongeveer 100 cm bedraagt. Wij bekijken echter normaal dit tijdschrift vanop ± 40 cm. Hieruit kan je besluiten dat de dubbele pagina hier slechts fragmentarisch opgenomen zal worden. Dit geldt eveneens voor een krantenpagina of een 20m2 afﬁche zo wij deze niet op de geschikte afstand (bv. de overkant van de straat) bekijken. Dezelfde ervaring heb je ook wanneer je bij een theater- of filmvoorstelling op de eerste rij plaatsneemt. HET PERCEPTISCH VELD

Het stukje tekst of beeld dat je scherp waarneemt, waarop je focust binnen het beeldveld is het peceptisch veld. Het is een blokje van een paar cm2 groot. BEKIJKTIJD OF WAARNEMINGSSNELHEID

Het gegeven bekijktijd is niet weg te denken uit het bovenvermelde schema. Zo wij bv. herhaaldelijk een advertentie te zien krijgen zullen wij steeds andere details uit de advertentie opmerken. Bij het bekijken van televisiebeelden gaat de ondertiteling voor oudere kijkers soms te snel. Dit is te wijten aan fysieke zichtproblemen. Bieden wij dit leesbeeld langer aan dan zal de leesbaarheid verbeteren.

Dit is een bekend probleem in de reclame. We kunnen niet rekenen op een langdurige, geconcentreerde aandacht voor advertenties. De Starch-onderzoeken geven van die vluchtige aandacht bewijzen genoeg. Een groot aantal mensen wordt een advertentie getoond, waarna gevraagd wordt of ze zich die advertentie herinneren, ze nog weten voor welk merk de advertentie was, ze de tekst gelezen hebben. Die onderzoeken geven altijd resultaten van de volgende orde van grootte bv. : Hebben de advertentie gezien 40% Hebben gezien waarvoor het was 35% Hebben een deel van de tekst gelezen 10% Hebben de tekst helemaal gelezen 5% Het doet er weinig toe of in een bepaald geval 40 of 60 procent van de mensen de ad vertentie gezien hebben. Het gaat om de onderlinge verhouding van de uitkomsten en dan zien we in dit voorbeeld dat van de 40 mensen, die de advertentie zagen, er maar 10 iets van gelezen hebben en maar 5 alles gelezen hebben. Met andere woorden, er is een enorm verloop van de aandacht. Dit is typisch voor de reclamewaarneming en heeft een belangrijke consequentie : de boodschap die bij eerste oogopslag begrepen wordt en overkomt, is 8 maal zo effectief als de boodschap die pas in tweede instantie via de tekstblokken gecommuniceerd wordt. De leesbaarheid neemt toe naarmate de bekijktijd of de waarnemingssnelheid groter wordt. Om de waarnemingssnelheid te compenseren doet men een beroep op het herhalingsprincipe. Veiligheids-afﬁches naast de autostrade worden dikwijls pas in hun totaliteit begrepen (beeld en tekst) na het afleggen van een bepaald traject waarop je dezelfde affiche bv. 5 maal gezien hebt. De retentie of het onthouden stijgt dan ook recht evenredig met de waarnemingssnelheid. Dit geeft te denken wat betreft de doelmatigheid van de advertenties opgebouwd volgens de aida-formule, A = Attention I = Interest D = Desire A = Action

(aandacht) (belangstelling) (verlangen) (actie)

(met in de hoofdrol het beeld) (waarbij de tekst moet overtuigen)

Zij proberen de toeschouwer én bij de hand te nemen én naar de eigenlijke commer ciële propositie te leiden. Helaas is de prospect wat lui en is daardoor het risico groot dat hij na de eerste trap al niet verder meer meegaat. Een advertentie die bijvoorbeeld een jonge vrouw toont die in een oldtimer zit in een retropak uit 1900, kan de aandacht trekken. Als de kopregel zegt : ‘Ongewoon gezicht ? Niet ongewoner dan uw parket nog te boenen als vernis X bestaat’, dan is het risico groot dat de lezer nooit iets over vernis X zal weten en ook bestaat de kans dat een groot deel van de ‘verloren’ lezers na de eerste blik denkt : X is een automerk, of X is een soort vernis voor auto’s. Dit is het gevaar van aida-advertenties ; een gevaar dat in feite nog groter is door de kracht van de visuele perceptie.

prepress

WAT ZIE IK, WAT VOEL IK ?

TRADITIONEEL

Briefing

Ontwerper

kopij

De ontwerper maakt (eventueel in

Eventueel aangeleverd door

samenspraak met een copywriter)

opdrachtgever of redactie,

een ruw ontwerp (rough) met

gedactylografeerd, handgeschreven,

viltstiften, blindtekst, kopies,

op kopijvel, op diskette.

gedrukte foto’s, enz ...

…

beeld

Foto’s, dia’s of tekeningen eventueel aangeleverd door de opdrachtgever.

ELEKTRONISCH

Briefing

Ontwerper

Scannen / verwerken

kopij

De ontwerper maakt (eventueel in

Digitale fotografische beelden kunnen

• Teksten opgemaakt in een

samenspraak met een copywriter)

direct digitaal verwerkt worden in bv.

een elektronisch ontwerp (rough)

PhotoShop. Beeldmateriaal dat alleen

met de (bijna) definitieve teksten in

beschikbaar is op film of doorzichtorigi-

tekstverwerkingsprogramma • Digitale aanlevering via een

een definitieve stijl, met ruw

nelen moet men scannen.

• Conventioneel (te tikken).

ingescande beelden, beeld- of

Een scanner leest elektronisch

• OCR (tekst wordt via

illustratievoorstellen, ...

dia’s, doorzichtoriginelen of foto’s

opmaakprogramma. (bv. InDesign)

scanner ingelezen). • Steminput.

en converteert ze in bitmap -beelden. Dit ontwerp geldt als een ruwe opmaak.

Binnen de grenzen van de nu beschikbare hulpmiddelen kunnen

beeld

de scans gekadreerd, gecorrigeerd,

Digitale fotobeelden of tekeningen

geretoucheerd en (eventueel reeds)

worden digitaal aangeleverd door de

gesepareerd worden.

opdrachtgever.

Scans kunnen door de ontwerper op high-end of desktopscanner gemaakt worden.

TRADITIONEEL

Ontwerpproef

Goedkeuring ontwerp

Ontwerper

door opdrachtgever Dit voorstel wordt voorgelegd

kopij

aan de opdrachtgever.

Kopijvoorbereiding : • taalkundig

door copywriter. • typografisch

door ontwerper (lay-out, zetinstructies voor de zetterij). beeld

Foto’s, dia’s of tekeningen worden geselecteerd, gezocht (research-beeldredactie), fotoopnames of tekeningen gemaakt.

ELEKTRONISCH

Ontwerp-laser-proef

Goedkeuring ontwerp

Ontwerper

door opdrachtgever De ontwerper legt zijn voorstel

Digitale goedkeuring via PDF ‘approval’

kopij

of voorlopige opmaak voor aan

tools, beschikbaar in Adobe Acrobat

Kopij wordt verbeterd

de opdrachtgever in de vorm van

Pro.

of bijgeschaafd :

een zwartwit- of kleurenlaserprint.

• taalkundig

door copywriter. • typografisch

door ontwerper. Definitieve opmaak. beeld

Digitale beelden of tekeningen worden geselecteerd, gezocht (researchbeeldredactie), foto-opnames of tekeningen gemaakt en eventueel digitaal als eps of tiff besteld bij fotogravure of servicebureau.

WAT ZIE IK, WAT VOEL IK ?

Zetter

Opmaak (ontwerper)

Goed voor druk

De zetter zet teksten volgens

werk - of nettekening

Het netdocument wordt aan

de instructies van de ontwerper

Het zetwerk wordt op een drager

de opdrachtgever ter goedkeuring

op fotografisch papier of film, als

gemonteerd, de aanduidingen

voorgelegd (dit kan in fotokopievorm).

strokenproef of zoveel mogelijk

van plaats, grootte, kadrage en vorm

opgemaakt (bv. tabellen).

van het beeldmateriaal voorzien (tracing). Lijnelementen net getekend. Tekst- of taalwissel met overlay’s aangebracht. Beelden worden in functie van de hierboven vermelde aanduidingen voorbereid voor de fotogravure.

Scannen

Opmaak (ontwerper)

Goed voor druk

(= micromontage)

kleurenproeven

Digitale camerabeelden worden

De ontwerper corrigeert het zetwerk en

Desktop-bestanden kunnen op

aangeleverd, of een scanner leest

maakt elektronisch het definitief

kleurenprinters worden afgedrukt.

de tekeningen, afbeeldingen of

document op.

Deze afdrukken zijn voldoende voor het proeflezen en voor een vooraf

illustraties in.

gaandelijke goedkeuring.

De scans worden gekadreerd,

Voordelen : Een persoon of groep kan,

gecorrigeerd, geretoucheerd,

op een enkele plaats, zowel ontwerp

gemanipuleerd en gesepareerd.

en zetwerk als pagina-opmaak

Deze proef dient ter controle of

uitvoeren. Hierdoor bespaart men tijd

indicatie van de kleurelementen.

Het servicebureau of de fotogravure

en materialen. Veranderingen op het

(Dit is geen defintieve kleurenproef.)

stelt de scans ter beschikking via

laatste ogenblik zijn minder duur en

e-mail links, WeTransfer of andere

vaak makkelijker aan te brengen.

De ontwerper zendt zijn definitief digitaal opgemaakt document naar de

deelplatformen: Dropbox, Google Drive, Apple iCloud of MS OneDrive. Kan ook

Nadelen : De ontwerper wordt

fotogravure, de prepress afdeling van

via hun eigen FTP verbinding.

een manusje-van-alles.

een drukkerij of rechtstreeks naar een

Machines kunnen defect raken,

digitale drukkerij (Web2 Print).

vaak op kritieke momenten.

TRADITIONEEL

Zetter

Opmaak (ontwerper)

Goed voor druk

De zetter voert de zetcorrecties uit.

werk - of nettekening

Het netdocument wordt aan

Het zetwerk wordt gecorrigeerd,

de opdrachtgever ter goedkeuring

de aanduidingen van plaats, grootte,

voorgelegd (dit kan in fotokopievorm).

kadrage en vorm van het beeldmateriaal (tracing) bijgewerkt.

De laatste drie stappen kunnen

Tekst- of taalwissel overlay’s

meerdere malen herhaald worden.

gecorrigeerd. Snijlijnen, paskruisen worden aangebracht.

ELEKTRONISCH

Correctie en opvolging via ‘track &

Opmaak InDesign. Exporteren als

Goedkeuring van finale ‘drukklare

change’ opties in bv. Adobe Acrobat Pro

Adobe InDesign Package of ‘Drukklare

PDF’. Commentaar of opmerkingen

of MS-Word.

PDF’ op basis van door de drukker

kunnen via annotaties digitaal

aanbevolen instellingen.

toegevoegd worden. De Adobe Certificates of Signs; beschikbaar in Adobe Acrobat Pro, laten toe dit op een professionele, interactieve manier uit te voeren.