KRITISCHE REFLECTIES OVER ALTERNATIEVE GENEESWIJZEN
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 1
24-08-18 16:44
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 2
24-08-18 16:44
KRITISCHE REFLECTIES OVER ALTERNATIEVE GENEESWIJZEN Norbert Fraeyman
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 3
24-08-18 16:44
Uitgeverij Academia Press Ampla House Coupure Rechts 88 9000 Gent België www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. isbn 978 94 014 5482 7 D/2018/45/385 nur 873 Norbert Fraeyman Kritische reflecties over alternatieve geneeswijzen Gent, Academia Press, 2018, 228 p. Vormgeving cover: Peer De Maeyer Vormgeving binnenwerk: Karakters © Norbert Fraeyman & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 4
24-08-18 16:44
Inhoud
9 9 12
Inleiding Inleiding bij de nieuwe versie van 2018 Inleiding bij de versie van 2010
Deel I INLEIDENDE BEGRIPPEN
17 19 25 31
1. Plaats in de moderne patiëntenzorg 2. Definitie van alternatieve geneeswijzen 3. Een korte overweging in verband met het placebo-effect
Deel Ii OMSCHRIJVING EN GEBRUIK VAN EEN AANTAL ALTERNATIEVE GENEESWIJZEN
33 35 37
1. Inleiding 2. Therapieën die erkend zijn in België ACUPUNCTUUR
37 37 38 43 46 47 50
CHIROPRAXIE EN OSTEOPATHIE
51 51 53 54
1. 2. 3. 4. 5. 6.
Inleiding, oorsprong, definitie Huidige toepassing van acupunctuur Werking van acupunctuur, bijwerkingen Werkingsmechanisme bij pijnbestrijding Acupunctuur en placebo Opleiding in de acupunctuur
1. Inleiding, oorsprong, definitie 2. Huidige toepassing van chiropraxie en osteopathie 3. Bijwerkingen, tegenindicaties 4. Evidentie voor de effectiviteit van chiropraxie en osteopathie
Inhoud
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 5
55
5
24-08-18 16:44
5. Opleiding 6. Aanvullend: chiropraxie versus osteopathie
57 57
HOMEOPATHIE
60 60
1. Inleiding, oorsprong, definitie 2. Huidige toepassing van homeopathie, werking, bijwerking 3. Literatuur over homeopathie 4. Kritische beschouwingen over homeopathie 5. Homeopathie en placebo 6. Opleiding KRUIDENGENEESKUNDE
1. Inleiding, oorsprong, definitie 2. Voorbeelden van medicinale planten in de fytotherapie 3. Bijwerkingen, toxiciteit
6
64 66 70 74 76 78 78 79 81
3. Niet-officieel erkende therapieën in België. Groep 1: therapieën op basis van manuele interacties of lichamelijke activiteiten van de patiënt Groep 2: therapieën op basis van spirituele interacties Groep 3: therapieën op basis van diëten Groep 4: therapieën waarbij lichaamsvreemde stoffen worden toegediend Groep 5: moeilijk te klasseren therapieën
97 101
4. Enkele medische condities en het gebruik van alternatieve therapieën 1. Fibromyalgie 2. Hypertensie 3. Longlijden 4. Darmlijden 5. Pijn 6. Dementie 7. Palliatieve zorgen 8. Kanker
104 104 106 108 109 110 112 113 113
84 84 89 93
Inhoud
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 6
24-08-18 16:44
Deel Iii WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK EN 115 GENEESKUNDE 1. Inleiding 117 2. Kenmerken van wetenschappelijk onderzoek 118 3. Kenmerken van het toegepast klinisch wetenschappelijk onderzoek 125 4. Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek en alternatieve geneeswijzen 139 5. Evidence-based medicine 144 6. Toegepast klinisch onderzoek en alternatieve geneeswijzen: het geval ‘placebo’ 150 7. Hoe wordt het wetenschappelijk onderzoek in het alternatieve circuit georganiseerd? 156 8. Informatieverstrekking en opleidingen 162 9. Interactie tussen geest en lichaam 168 10. De plaats van de psychologie in de alternatieve geneeskunde 173 11. Onderscheid tussen klassieke en alternatieve geneeswijzen 182 12. Wetenschap, normen en waarden, betrouwbaarheid 189 13. Het begrip ‘integrale geneeskunde’ 196
203 207 211
Afsluitende reflectie Dankwoord Bibliografie
Inhoud
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 7
7
24-08-18 16:44
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 8
24-08-18 16:44
Inleiding
Inleiding bij de nieuwe versie van 2018 Toen ik in 2010 mijn boek publiceerde, was dit bedoeld als cursus voor de studenten en was een verdere verspreiding niet aan de orde. In de loop der jaren bleek onder andere tijdens presentaties en discussies dat ook het brede publiek interesse had in dit onderwerp en er nood was aan een objectieve informatiebron over alternatieve geneeswijzen. Met de nieuwe versie heb ik de ambitie om aan die behoefte tegemoet te komen. Door kritisch te reflecteren over alternatieve én klassieke geneeskunde, probeer ik een bescheiden bijdrage te leveren om in die verwarrende mix enige klaarheid te brengen. Die kritische houding wil ik graag ophangen aan een uitspraak die statisticus Edwards Deming de wereld in stuurde: ‘In God we trust, all others must bring data’ (de uitspraak is niet origineel van Deming; de oorspronkelijke auteur is onbekend). Die verwarring is niet alleen kenmerkend voor alternatieve geneeswijzen, ook binnen de zogenaamde klassieke geneeskunde verandert de context. Het volstaat om de editorialen van toonaangevende medische tijdschriften te volgen om zich hiervan te vergewissen. Titels zoals A New Area for Medicine of Does chaos theory have major implications for philosophy of medicine (Holm, 2002) liegen er niet om en wijzen op een grondige evolutie binnen de klassieke geneeskunde. Qua vormgeving, opbouw en benadering van het onderwerp heb ik hetzelfde systeem gebruikt als in de eerste versie. Sindsdien is wel een en ander duidelijker geworden. Dat heb ik nu expliciet(er) benoemd. Ook in de tweede editie van het boek komt nog de afkorting CAM voor (van het Engelse Complementary and Alternative Medicine). Voor zover bekend is er nog geen algemeen aanvaarde Nederlandse afkorting voorhanden. De term ‘klassieke’ geneeskunde staat voor de huidige geneeskunde van de eenentwintigste eeuw zoals die aan universitaire instellingen onderwezen wordt. Het eerste principe waarop het boek is gestoeld, is dat de lezer objectieve informatie zonder interpretatie krijgt. Die informatie is gehaald uit diverse
Inleiding
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 9
9
24-08-18 16:44
documenten, zowel wetenschappelijke als andere, handboeken en geschriften opgesteld door zowel wetenschappers uit het klassieke circuit als beoefenaars van de diverse alternatieve geneeswijzen. Die literatuur moet gevalideerd zijn volgens momenteel geldende standaarden en omvat hoofdzakelijk wetenschappelijke artikels in de biomedische sfeer (zie verder onder het hoofdstuk ‘Informatie verzamelen’). De kwaliteit van de informatie is bepalend, niet het standpunt ten opzichte van een geneeswijze, klassiek of alternatief. Ik besef dat het kiezen van informatiebronnen een vorm van selectie inhoudt en dit op zich al tot discussies kan leiden. Het is mijn opdracht om dit consequent, ernstig en zonder voorbehoud te doen. Ten tweede geldt het principe dat alle informatie aan een kritische evaluatie onderworpen moet zijn. De informatie is gecheckt op kwaliteit en weergave van de waarheid. Indien ze tendentieus of vervormd is door vooringenomenheid, is ze niet opgenomen. Dit staat los van de houding ten opzichte van welke geneeswijze ook. Literatuur moet je niet alleen voorzichtig en behoedzaam kiezen, de interpretatie ervan moet zo objectief en neutraal mogelijk gebeuren. Er zijn sprekende historische voorbeelden van goede publicaties die eerder disputen creëren dan klaarheid brengen. Opnieuw is het mijn taak om op dat vlak met enige wijsheid en zonder voorbehoud te handelen. Ten slotte geldt het principe dat de objectieve informatie en neutrale interpretatie leiden tot een aantal stellingen, opinies, persoonlijke inzichten, … en die kunnen bij de lezer leiden tot de vorming van een eigen inzicht. Dat is uiteindelijk het ultieme doel van het boek en moet leiden naar een rationeel gebruik van de geneeswijzen. Het is mijn voorrecht (zoals dat trouwens van elke auteur is) om een eigen mening te formuleren, te stofferen en te onderbouwen. Voor de lezer is het de opdracht hiermee om te gaan. In het beste geval kan de versmelting van de meningen in dit boek en de eigen mening van de lezer tot nieuwe inzichten leiden. Ik citeer graag Einstein:‘There could be no fairer destiny for any (physical) theory than that it should point the way to a more comprehensive theory in which it lives on as a limiting case’. Hoewel ik die principes hier netjes en los van elkaar presenteer, vloeien ze in de tekst continu door elkaar. Welke delen van de tekst de reflectie zijn van mijn eigen mening zal ik consequent aanduiden. Daar hoeft de lezer dus niet mee akkoord te gaan. Het boek bestaat uit drie delen. Een eerste kort deel bevat een aantal inleidende begrippen, waaronder een definitie van alternatieve geneeswijzen.
10
Kritische reflecties over alternatieve geneeswijzen
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 10
24-08-18 16:44
In het tweede deel beschrijf ik een aantal courante alternatieve geneeswijzen en voorzie die van commentaren. In het derde deel ga ik dieper in op de achtergronden van het huidige dispuut over alternatieve geneeswijzen versus klassieke geneeswijzen. Daarbij ligt de nadruk op wetenschappelijk onderzoek en op de manieren om tot evidentie te komen. Het geheel wordt afgesloten met mijn persoonlijke visie. Het zal de aandachtige lezer niet ontgaan dat er enige overlap is tussen de verschillende hoofdstukken en onderwerpen. Die redundantie heb ik behouden omdat ik het aandachtspunt vaak vanuit een andere invalshoek benader, zeg maar dat ik een ‘alternatieve’ kijk op hetzelfde item geef. Het was een confronterende bezigheid om een acht jaar oude tekst te herschrijven. Tijdens die periode zijn de ideeën die in de eerste editie aan bod kwamen, verder uitgerijpt en uitgekristalliseerd. Overtuigingen zijn verfijnd en aangenomen of verworpen, de nieuwe informatie is gewikt en gewogen en kreeg al dan niet een plaats. Het is een proces van loutering en intellectuele zelfkastijding om wat als vaststaand werd beschouwd, weer ter discussie te stellen. Correct re-evalueren op basis van gevalideerde nieuwe informatie was de drijfveer om de eerste editie grondig te bewerken. Ik wens de lezer veel leesgenot en hoop dat af en toe een sprankelnieuw idee aanzet tot nadenken.
Inleiding
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 11
11
24-08-18 16:44
Inleiding bij de versie van 2010 De kiem voor dit boek werd gelegd in 1992 door de toenmalige decaan van de Faculteit Geneeskunde, prof. em. Marc Bogaert, die aan de faculteit Geneeskunde van de Universiteit Gent het keuzevak ‘Reflecties over alternatieve geneeswijzen’ invoerde. Het doel was een aantal voordrachten te organiseren over onderwerpen die verband hielden met alternatieve geneeswijzen. De vaagheid bij de start veranderde in de loop der jaren in een nauwkeurige visie op wat de lessenreeks moest inhouden en de opdracht voor de lesgevers werd mettertijd duidelijker, zowel in de diepte als in de breedte. Terwijl de studenten in het begin soms een ‘reclameboodschap’ voor een of andere geneeswijze kregen, kregen ze meer en meer degelijke informatie over enkele aspecten van alternatieve geneeswijzen. Literatuurstudies over het gebruik en de werkzaamheid zorgden voor diepgang, waarbij de studenten volgens wetenschappelijke normen degelijk feitenmateriaal werd aangeboden. Die inspanningen leidden tot een gefundeerd inzicht van wat alternatieve geneeswijzen zijn en op welke manier de studenten hierover informatie moeten krijgen. Tegelijk heb ik in de breedte twee ingrepen uitgevoerd. Enerzijds kwam er een sterke vermindering van het aantal geneeswijzen waarover we informatie verstrekten. Momenteel komen enkel nog homeopathie, chiropraxie, osteopathie, acupunctuur en kruidengeneeskunde in detail aan bod. Anderzijds is dit overzicht aangevuld met een samenvatting van andere minder bekende geneeswijzen, hoewel die laatste maar kort aan bod komen. Telkens is er een conclusie over het nut van de geneeswijze. De rechtstreekse aanleiding om dit boek te schrijven, was de weerkerende vraag van de studenten om over een ‘cursus’ te kunnen beschikken. Die wens om op academisch niveau – dus zo correct en (zelf)kritisch mogelijk – objectieve kwaliteitsvolle informatie te verstrekken, was mijn voornaamste drijfveer. Die ingesteldheid moet voldoende zijn om enerzijds de kwaliteit van een geneeswijze te beoordelen zonder verstikkend te zijn en anderzijds een blijvende nieuwsgierige open houding te garanderen. Een theorie, methode of praktijk a priori aanvaarden of verwerpen, hoort daar niet bij. De tweede drijfveer was de studenten en bij extrapolatie het geïnteresseerde publiek een methode voor te houden die ze kunnen hanteren wanneer ze informatie verzamelen. Die kan leiden tot een voorzichtige en heldere kritische houding ten overstaan van alternatieve geneeswijzen. Zo hoop ik op een significante manier bij te dragen tot de voortdurende discussie tussen klassieke en alternatieve geneeswijzen.
12
Kritische reflecties over alternatieve geneeswijzen
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 12
24-08-18 16:44
Wat de vormgeving betreft, wil ik vermelden dat het boek in de eerste plaats bedoeld is om de studenten bij de lessenreeks te begeleiden. Het bevat uitspraken die meestal gebaseerd zijn op literatuurgegevens en die referenties zijn in de tekst opgenomen. Voor de lezer die minder ervaring heeft met dit soort teksten, lijkt dit misschien vreemd, maar omwille van het wetenschappelijke karakter is de lay-out behouden. Redeneringen en resultaten die je in de wetenschappelijke literatuur terugvindt, zijn vaak kort samengevat. Naast de publicaties over aparte items, liggen aan de basis van dit boek en conform het wetenschappelijke karakter van de publicatie een aantal algemene documenten, artikels, boeken, … die mee de visie op alternatieve geneeswijzen bepaald hebben. In de tekst grijp ik frequent naar die werken terug, zonder dat ik de referentie herhaal. Het moge volstaan de geïnteresseerde lezer eenmalig en met enige commentaar te verwijzen. In 1999 verscheen een impressionant encyclopedisch werk over de aanwezigheid van chemische stoffen in Chinese planten: The Pharmacology of Chinese Herbs. De auteur, Kee Chang Huang, geboren in China in 1917, was tot 1989 professor farmacologie aan de University of Louisville en combineerde zijn kennis van de Chinese geneeskunde met de westerse opvattingen van de moderne farmacologie. De identificatie van chemische stoffen met al dan niet medische activiteit komt in dit boek verder ter sprake. Op 21 november 2000 kregen de leden het Engelse Parlement het zesde rapport in de categorie ‘Science and Technology’, dat op gedetailleerde wijze de situatie van de alternatieve geneeswijzen in Engeland behandelt en op meerdere plaatsen relevante vergelijkingen maakt met andere landen (House of Lords, 2000, zie de website). In 2004 verscheen een studieboek, Complementary en Alternative Medicine, a research-based approach, samengesteld uit meerdere bijdragen van diverse auteurs-experts in zowel alternatieve als klassieke therapieën (Freeman, 2004). Hoewel beoefenaars van de alternatieve geneeswijzen aan het woord komen en er een kans op een positieve bias bestaat, geeft het werk een breed inzicht met veel aandacht voor referenties. Een ander boek geschreven door beoefenaars van alternatieve therapieën is Alternative medicine, the definite guide (Goldberg, 2002). Ook daarin kun je een positieve ingesteldheid tegenover de alternatieve geneeswijzen veronderstellen, maar het werk heeft wel enige encyclopedische waarde. In 2007 publiceerde Roberta Bivins het uitstekend boekje Alternative Medicine, a history. Daarin zijn de beschrijvingen van alternatieve genees-
Inleiding
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 13
13
24-08-18 16:44
wijzen beperkt, maar de historische context maakt het mogelijk het belang en het gebruik in de huidige samenleving beter in te schatten. In 2008 publiceerden Simon Singh en Edzard Ernst Trick or Treatment: the undeniable facts about alternative medicine. Ernst is geneesheer en ’s werelds eerste professor in de alternatieve geneeswijzen. Singh is een succesrijke Engelse wetenschappelijke journalist. Beide auteurs nemen een uitgesproken kritische houding aan tegenover alternatieve geneeswijzen en illustreren hun stellingen aan de hand van vele voorbeelden. De twee auteurs zijn ook bekend van het ‘Ernst-Singh Homeopathic Challenge’, waarbij ze 10.000 pond aanbieden aan de beoefenaar(s) van een alternatieve geneeswijze die erin slaagt te bewijzen dat een behandeling die in hun boek als waardeloos wordt bestempeld, toch effect heeft. Een Nederlandse vertaling van dit boek verscheen in 2010 onder de titel Bekocht of behandeld. In 2010 en 2011 publiceerde het Federaal Kenniscentrum (KCE) op vraag van Laurette Onkelinx, de toenmalige minister van Volksgezondheid, drie documenten over homeopathie, acupunctuur, chiropraxie en osteopathie. Naast de conclusies over het gebruik en de werkzaamheid van de geneeswijzen levert het KCE een grondig overzicht van het huidige gebruik binnen onze maatschappij. De website van het KCE is vrij toegankelijk. Wat de klassieke fysiologie en geneeskunde betreft, heb ik doelbewust gekozen om de informatiebronnen beperkt te houden tot een aantal standaardwerken: Human Physiology van Vander, Sherman en Luciano (1990) en het handboek Pathophysiology of Disease van McPhee en Ganong (2006). De geïnteresseerde lezer kan ongetwijfeld meer informatie vinden via de normale wetenschappelijke kanalen. Voor aspecten van de farmacologie is een beroep gedaan op het handboek van Rang en Dale (2012). Verder consulteerde ik meerdere andere handboeken occasioneel, waaronder het bekende medische woordenboekje van Coëlho. In de tekst verwijs ik regelmatig naar Cochranestudies, waarvan de systematic reviews de belangrijkste zijn. Het Cochranesysteem is een manier om bestaande literatuur op een coherente en systematische manier samen te brengen, te selecteren, te analyseren en een conclusie te formuleren. De procedure om die overzichten neer te schrijven, is in detail beschreven in een handleiding die op het web is gepubliceerd. Niet alleen moet de gebruikte literatuur voldoen aan de strenge selectiecriteria, het samenbrengen van de verschillende gegevens verloopt ook volgens een strikte methodiek. De eindproducten verschijnen op het net en zijn vrij toegankelijk voor het publiek. Gezien het systematische en rigoureuze karakter, gaat heel veel aandacht naar de Cochranepublicaties. Het symbool van de groep is alge-
14
Kritische reflecties over alternatieve geneeswijzen
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 14
24-08-18 16:44
meen bekend. In de tekst staat alleen de referentie naar het Cochranedocument als de naam van de auteur in de context van belang is. In andere gevallen kan de geĂŻnteresseerde lezer via de website en met trefwoorden alle informatie terugvinden.
Inleiding  
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 15
15
24-08-18 16:44
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 16
24-08-18 16:44
deel I
Inleidende begrippen
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 17
24-08-18 16:44
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 18
24-08-18 16:44
1 Plaats in de moderne patiëntenzorg
Er zijn in de wetenschappelijke literatuur tal van gegevens die een idee geven van de populariteit van alternatieve geneeswijzen. Hieronder enkele voorbeelden. Barnes e.a. (2004, 2008) beschreven dat 36 % van de patiëntenbevolking in de VS hun toevlucht had gezocht tot een alternatieve therapie. Toen ze gebedsgenezing in hun overzicht opnamen, liep dit zelfs op tot 62 %. In een ouder artikel stelden Astin e.a. (1998) een soortgelijk getal van 40 % voorop dat later bevestigd is (Frass e.a., 2012). In de VK vonden Ernst en White (2000) dat 20 % van de bevolking regelmatig een alternatief genezer consulteert. Naast die momentopnamen bracht longitudinaal onderzoek een stijgend gebruik van alternatieve geneeswijzen aan het licht. Zo veroorzaakten Eisenberg en collega’s (Eisenberg e. a., 1993, 1998, Tindle e. a., 2005) heel wat ophef in de VS met de cijfers tussen 1990 en 2002 onder de bevolking die een alternatieve genezer bezoekt en stelden een stijging vast van 33,8 tot 42,1 %. Dezelfde groep onderzoekers interpreteren deze cijfers en voorspellen een constante stijging van het aantal gebruikers van CAM (Jonas e.a., 2013). Het Centre for Disease Control publiceerde een overzicht van het gebruik van alternatieve geneeswijzen tussen 2002 en 2012 in de VS. Yoga, tai chi en qi gong spannen daarin de kroon. Het Amerikaanse National Center for Complementary and Integrative Health publiceerde in 2017 de onderstaande figuur, waaruit blijkt dat ongeveer 38 % van de volwassenen gebruikmaakt van alternatieve geneeswijzen.
Plaats in de moderne patiëntenzorg
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 19
19
24-08-18 16:44
CAM Use by U.S. Adults and Children 38.3% 36.0%
11.8%
Adults (2002)
Adults (2007)
Children (2007)
Voor België zijn ook enige cijfers voorhanden. In 2001 bleek op basis van de traditionele nationale Gezondheidsenquête onder leiding van de Wetenschappelijke Directie epidemiologie en volksgezondheid dat 11 % van de bevolking een beroep deed op alternatieve geneeswijzen, terwijl dit in 1997 maar 8 % bedroeg. 1,5 % was met acupunctuur behandeld, 3,8 % met osteopathie, 1,7 % met chiropraxie en 5,8 % met homeopathie. Er zijn nogal wat regionale verschillen. Zo is er meer interesse in chiropraxie in Vlaanderen dan in Brussel en Wallonië, terwijl voor osteopathie de verhoudingen net andersom zijn. In de gezondheidsenquête van 2008 worden zeer analoge cijfers bekomen (zie de website van het Wetenschappelijk Instituut voor Volksgezondheid). Het KCE publiceerde voor België in 2010 en 2011 ook cijfers in de grootteorde van 10-15 % (zie verder). De jaarlijkse Gezondheidsenquête (nu onder Sciensano) van 2013 toont analoge cijfers: 12 % van de bevolking maakte gebruik van een alternatieve behandeling. De cijfers van organisaties van alternatieve therapeuten zijn hiermee in overeenstemming. Zo publiceerde de Nederlandse Orde van Alternatieve Genezers (NOAG) dat er jaarlijks 2 miljoen Nederlanders gebruik maken van alternatieve geneeswijzen, wat overeenkomt met ongeveer 15 tot 20 % van de bevolking of 15 miljoen afspraken met een totale marktwaarde van 300 miljoen euro. Het Nederlandse Centraal Bureau voor de Statistiek concludeerde in 2014 dat in de periode 2010-2012 tussen de 6 en 7 % van de bevolking gebruikmaakte van alternatieve geneeswijzen.
20
Inleidende begrippen
AP_Kritische reflecties LUC5.indd 20
24-08-18 16:44