RUBENSGIDS Irene Smets
ANTWERPEN
Wegwijs in deze gids De Rubensgids Antwerpen is een ideale metgezel om de schilder te gaan ontdekken in zijn geliefde stad. Behalve een praktische gids, die je feilloos naar de vele meesterwerken van Rubens in Antwerpen leidt, is dit boek ook een kennismaking met de mens Rubens en de boeiende tijd van de barok.
Chronologisch overzicht van de belangrijkste data uit het leven Rubens
Maak kennis met het leven en het veelzijdige werk van de geniale meester van de barok
4
Wegwijs in deze gids
De wandeling brengt je naar de verschillende plekken in Antwerpen waar werk van Rubens te zien is — Informatie over de Rubensbezienswaardigheden
BORDEAUXSTRAAT
DINANTSTRAAT
OOSTKAAI
NASSAUSTRAAT
LONDENSTRAAT
NAPOLEONKAAI
VAN SCHOONBEKEPLEIN
HESSENSTRAATJE VENU SSTR AAT
AT
GRATI EKAPEL STRAAT
AMBTMANSTRAAT
SINT STRJACOB AAT S-
B OR ZESTR AAT GRAMA PRU Y YESTRA N AT STRAAENT MA RKG RAVE STRA AT P
AT
E
rubenianum
5
12
SCHUTTERSHO FST
AAT
P
JODENSTRAAT
TRAAT
AAT EVERDIJSTR
HUIDEVET TERS-
GROEN DALSTR AAT
Wegwijs in deze gids
1
UW
A
LA R
KO KLA RTE STRARENAT
TR NS
LANGE K
SINT-KAT ELIJNE-VEST
LANGE NIE
MEIR
STRAAT
AT STR A
WIE G
RUG
AT
TWAAL FMAAND EN-
STRA
KIPDOR P
STRAAT
R.
ANS T
ERM
SUD
ME IRB
GST RA
DRIES HU IKS T
COPPENOL STRAAT
SCHO E STRANMAKERAT
KEIZER STRAAT
IETEN
P
PRIN
KON IN
S
LANGE KOEPOORTST RAA T
STOE LSTRAA T
AT
HOF ST R A
AT STR A
ALE
NAT ION
RID K DE ORT RS E STR AA T
P
7
WAPPER
STR AAT
T
ISRAEL
RAAT
AAT
6
RUG
M KOP
A AI
ARK
BEDDENSTRAAT
AA T
HO OG ST RA AT
PE LG RIM ST R LEEU W STR.EN
OENMA RKT
LOMBA RDENV EST P
5
WST RA A T
THUI RTE GAS RAAT KO
DER SS TRA AT
HOORNSTRAAT
AT NOSEST RA
CH T GRACHT RSSTRAA T
UR
O UWE
JST R.
VLE ES H
DER I
BRA
KA A
T S STRAA
CKK A AI GR PIE OTE TER POT STR AAT
DIJ
EST VAN
ERN
ZAND
ELD EKE N
DR IE
I
OR TEL IUS KA A
GO ST RTE RA RAT
AS NOO RD
ELT E RR
AI
WA ND
JOR DA EN SKA
Sch eld e VE R
NIE U
RKERSST
OE
WIJNG AARDB
SCHRIJNWE
SCH
BRILST
RD
WA ND ELT ERR AS ZU ID
LANGE
BLIND ESTR
AA DD GO
AI
E OT GR
T
I
RD
TIN KA
A DA OD
U SR ER
P
LOMBARDENSTRAAT
PLA N
AAT STR ARD TSA MU
ED RO
2 SCH
STADSWAAG
PAARDENMARK
B ER
RM
GROENPLAATS
AAG IJZERENW THEODOOR VAN NE NS TR RIJSWIJCKPLAATS AAT SLEUTELSTRAAT
KOR TE
EIE
R ST EN MM KA
ST.A
I AT FALCONRU BOTERHAMSTRA UG BR RP AS PDO A L K T GE LANDSTRAA R LANSSTR. NO O
H. CONS CIENCE PLEIN JEZUIET ENRUI
T
Sint-Andrieskerk
AU GU ST IJ
WOLST RAAT WIJNGAARDSTR.
VLEMINC KSTRAA T
AT
ST.M ICH ST IELS
P
-
RK MELKMA
3
ZWALUWSTRAAT
AT
GIERSTR. VRIJD AG MARKT STEE NHO UWERSVEST
MU NT ST RA AT
LEB OOG STR .
ENS TR.
ER SS TR A
ENS TRA
VLAA NDE R
NHO EK
E EL
YN D
ENPAPAATJE STR
KAMM
KRO MM
4 MSTRAAT JAN BLO
RIJK E
VL A
RE
ST.J ANS VLIE T
GROTE MARKT
SEN AIK ANG G
nel
VLA SMA RKT
EU RS
T RK MA
tun
P
OU DE B
N OR KO
ers
OU
KA
AT RA
JERUZALEM STRAAT
KAASRUI
H STRAAR AA PIEKLEIN T STTRER PE AAT OT
AT
SR UI KO M ST ME RA KE AT NS -
KT
ZIRK STR AAT
DE
HA STRVAERAT
ang
RR UI
VER VER
IT
ND MI
SU IKE
9
LE GU
KORTE BRILSTRAAT
KEIS TRA
R. KORTE KOEPOORTST
LEI N
T AA
G INE
STE ENP
R ST
E KL
P
P
Voe tg
B
AN M
T AA TR SS LU AU T-P SIN
Met uitgestippelde wandeling langs de Rubensbezienswaardigheden op een handige uitneembare kaart
VE EM AR
FALCON PL
REN KA AI ME TE VAN
DE OU
OUDE LEEUWENRUI
EIN HESSENPL
AT
SER IET T T-P LIE S IN V
P
SCHIPPERSSTRAAT
GENERAAL BELLIARDSTRAAT
RA ST EN IEK KR
BLAUWBROEKSTRAAT
SPANJAARDSTEEG
EIN
GIST STRAAT
BROUWERSVLIET
P
ZEEVAART STRAAT
Waaslandtunnel
GODEFRIDUSKAAI
HANZESTEDENPLAATS
SINT-ALDEGONDISKAAI
ADRIAANBROUWERSTRAAT
HESSEN BRUG
OOSTENDEKAAI
TAVERNIERKAAI
Bespreking van de werken van Rubens die je in Antwerpen kunt bewonderen
GODEFRIDUSKAAI
SINT LAUREISKAAI
RAAT
Inhoud
9
Met Rubens door Antwerpen
10
Chronologisch overzicht van Rubens’ leven
12
Rubens en zijn tijd
14 17 22 26 34 40 47 52 60
Jeugdjaren Artistieke vorming en verblijf in ItaliĂŤ Een toekomst in Antwerpen De ontplooiing van een groot talent Protagonist van de barok Spectaculaire productiviteit met hulp van het atelier Omvangrijke opdrachten en internationale roem Nevenactiviteiten in de Europese politiek De lyrische periode
72
Rubens ontdekken in Antwerpen
75 89 91 97 110 113 119 123 125 127 135 137 141
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen Groenplaats Museum Plantin-Moretus Onze-Lieve-Vrouwekathedraal Grote Markt Sint-Carolus-Borromeuskerk Snijders&Rockoxhuis Keizerskapel Sint-Willibrorduskerk Sint-Pauluskerk Sint-Antonius van Paduakerk Sint-Jacobskerk Rubenshuis Inhoud
7
8
Met Rubens door Antwerpen
Met Rubens door Antwerpen Peter Paul Rubens was een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de kunst van zijn tijd, de barok. Meer nog, hij behoort tot de productiefste en geniaalste kunstenaars die ooit hebben geleefd. Hij was bijzonder veelzijdig, schilderde naast vele godsdienstige en mythologische taferelen ook portretten en landschappen, en maakte ontwerpen voor boekillustraties, wandtapijten, architectuur en beeldhouwkunst. Hij was een rasecht ‘colorist’, die het virtuoze gebruik van een rijk kleurenpalet tot een belangrijk expressiemiddel verhief. Ook verstond hij de kunst om dramatische taferelen bezield en verbeeldingsvol weer te geven. Om die reden noemde de Franse romantische schilder Eugène Delacroix hem de ‘Homeros van de schilderkunst’. Hij vond het ideale evenwicht tussen een ongebreidelde verbeeldingskracht en een harmonisch geordende compositie. Je treft werken van hem aan in zowat alle belangrijke musea ter wereld, maar er is slechts één stad die men zijn echte ‘biotoop’ zou kunnen noemen: Antwerpen. Je kunt er zijn huis bezoeken met het atelier waar bijna al die meesterwerken bedacht werden en tot stand kwamen, en ook de woningen van zijn vrienden Balthasar Moretus en Nicolaas Rockox, en je kunt schilderijen van hem gaan bewonderen in de historische kerken, in de ruimten en op de plekken dus waarvoor ze werden gemaakt. Aan die aanwezigheid van Rubens in Antwerpen is dit boek gewijd. Het belicht Rubens’ leven en de evolutie van zijn kunst en bespreekt diepgaander de belangrijke werken die je in de Scheldestad kunt gaan bekijken. Het boek is dan ook een gids om de grote meester in zijn eigen omgeving te leren kennen. Irene Smets
Met Rubens door Antwerpen
9
Chronologisch overzicht van Rubens’ leven Pieter Paul Rubens 1577 — 1640
10
28 juni 1577
op de naamdag van de apostelen Petrus en Paulus wordt P.P. Rubens geboren in Siegen, Westfalen. Zijn ouders, de Antwerpse rechtsgeleerde Jan Rubens en Maria Pypelinckx, waren vanwege het oorlogsgeweld de Nederlanden ontvlucht
1578
het gezin vestigt zich in Keulen
1589
na de dood van haar man keert Maria Pypelinckx met haar kinderen naar Antwerpen terug
ca
Peter Paul is achtereenvolgens leerling bij de schilders Tobias Verhaecht, Adam van Noort en Otto van Veen
1591–1598
1598
opname in het Sint-Lucasgilde als meester-schilder
1600–1608
verblijf in Italië als hofschilder van hertog Vincenzo Gonzaga; contact met de Italiaanse renaissance; in 1603 deelname aan een diplomatieke missie bij het hof van Spanje
1608
terugkeer naar Antwerpen
1609
hofschilder van de aartshertogen Albrecht en Isabella, met toestemming om in de Scheldestad te blijven wonen en er voor eigen rekening te werken; huwelijk met Isabella Brant
vanaf
belangrijke opdrachten, waaronder veel religieuze kunst om de kerken opnieuw te stofferen, na de godsdienstoorlog; bevestiging van zijn artistieke visie als barokkunstenaar
1609
Chronologisch overzicht van Rubens’ leven
ca
1615
1617–1620
vanaf
1621
bouw van een prachtige stadsresidentie aan de Wapper, met een groot atelier samenwerking met Antoon van Dyck, o.a. voor de decoratie van de Antwerpse jezuïetenkerk na de dood van aartshertog Albrecht, politiek raadsman van de Infante Isabella, tot haar dood in 1633; hij ontvangt als diplomaat en als kunstenaar in binnen- en buitenland eerbewijzen en adellijke onderscheidingen
1622–1625
opdracht van Maria de Medici: decoratie van twee galerijen in het Palais du Luxembourg in Parijs
1626
overlijden van Isabella Brant
1628–1630
diplomatieke reizen naar Spanje en Londen
1629–1635
opdracht van Karel I van Engeland: plafonddecoratie voor Whitehall in Londen
1630
huwelijk met Helena Fourment
1633
deken van het Sint-Lucasgilde
1635
aankoop van landgoed het Steen nabij Elewijt, waar hij verscheidene zomers zal doorbrengen
1636–1638
opdracht van Filips IV van Spanje: decoratie van het jachtslot Torre de la Parada
30 mei 1640
overlijden van P.P. Rubens in Antwerpen
Chronologisch overzicht van Rubens’ leven
11
RUBENS
EN ZIJN TIJD
Jeugdjaren
Ik heb uw broer gekend in zijn kinderjaren, op school, en ik hield van die jongen met zijn bovenste beste en heel lieve karakter. Balthasar I Moretus aan Filips Rubens, november 1600
Jacob Claesz. Van Utrecht, Bartholomeus Rubens en Barbara Arents, genaamd Spierinck, 1529–1530. Paneel, elk 56 x 36,5 cm. Antwerpen, Rubenshuis — De pendantportretten stellen Rubens’ grootouders van vaderskant voor ca. 1529, het jaar van hun huwelijk. Bartholomeus was handelaar in specerijen en apotheker in Antwerpen. Barbara kwam uit een familie van de lage adel. Hun zoon Jan, de vader van Peter Paul, werd in 1530 geboren.
14
Rubens en zijn tijd
Zoon van politieke vluchtelingen Peter Paul Rubens werd op 28 juni, de naamdag van de apostelen Petrus en Paulus, van het jaar 1577 geboren in Siegen, een kleine stad in Westfalen. Zijn ouders, de Antwerpse rechtsgeleerde Jan Rubens en Maria Pypelinckx, waren in 1568 de Scheldestad ontvlucht. Jan Rubens, die schepen was in Antwerpen, werd namelijk van protestantse sympathieën verdacht en dat was erg gevaarlijk in die tijd, toen in de Nederlanden een bloedige godsdienstoorlog tussen de protestanten en de Spaanse overheerser woedde. Het gezin week uit naar Keulen, waar Jan Rubens juridisch adviseur werd van Anna van Saksen, de echtgenote van prins Willem van Oranje ‘de Jeugdjaren
Abel Grimmer en Hendrik van Balen, Antwerpen met een gedeelte van het Vlaams Hoofd, 1600. Paneel, 37 x 44 cm. Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten
Zwijger’, die een van de leiders van het verzet tegen Spanje was. Na een aantal moeilijkheden, waarbij Jan zelfs voor enkele jaren in de gevangenis belandde, vestigde het gezin zich in Siegen, maar kort na de geboorte van Peter Paul konden ze naar Keulen terugkeren. Het was in deze stad dat Rubens zijn vroegste jeugdjaren doorbracht, tot hij bijna twaalf jaar was. Het gezin telde meerdere kinderen. Peter Paul was zeer gehecht aan zijn drie jaar oudere broer Filips.
Terugkeer naar Antwerpen In 1587 overleed Jan Rubens en niet veel later verhuisde Maria Pypelinckx met haar kinderen naar Antwerpen. De politieke omstandigheden waren daar inmiddels veranderd, want de veldheer Alexander Farnese had die stad in 1585 voor de Spaanse koning en het katholieke geloof herwonnen. Tegelijk was de scheiding tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden een onomkeerbaar feit geworden. Het Noorden organiseerde zich als de ‘Republiek der Verenigde Provincies’ met aan het hoofd een Raad van State en een ‘stadhouder’. Het Zuiden stond onder Spaans gezag en werd door een landvoogd Jeugdjaren
Rubens en zijn tijd
15
WANDELING Een mooie plek om je Rubenswandeling door Antwerpen te beginnen, is bij het standbeeld van de meester op de Groenplaats, in het centrum van de stad.
88
Rubens in Antwerpen
Groenplaats
2
Groenplaats
In Rubens’ tijd was dit grote plein een begraafplaats: het Groot Kerkhof of Groen Kerkhof bij de kathedraal. Het plein werd pas aangelegd rond 1800. Het kreeg eerst de naam Place de l’Egalité, in de geest van de Franse Revolutie, want de Zuidelijke Nederlanden waren toen door Frankrijk geannexeerd. Wat later, nadat generaal Napoleon Bonaparte ten tonele was verschenen, werd het: Place Bonaparte. Nog later, toen de Zuidelijke Nederlanden deel uitmaakten van het Koninkrijk der Nederlanden, veranderde de naam van het plein definitief in Groenplaats.
Willem Geefs, in 1843 in brons gegoten door J.G. Buckens
Standbeeld van Peter Paul Rubens 1840 Het beeld van Rubens werd in 1840 gemaakt ter gelegenheid van de tweehonderdste verjaardag van het overlijden van de schilder. Het is een werk van de Belgische beeldhouwer Willem Geefs (1805–1883). Eerst was het een gipsen beeld. En het stond niet op de Groenplaats maar bij de Schelde. In 1843 werd het in brons gegoten. Het kreeg toen zijn mooie plek midden op de Groenplaats, precies waar ooit het grote centrale kruisbeeld op het kerkhof had gestaan.
Groenplaats
Rubens in Antwerpen
89
WANDELING Vanaf de Groenplaats ben je meteen bij de kathedraal. De sierlijke torenspitsen, en wie weet ook de klanken van de beiaard, wenken je daarheen. Toch gaat de Rubenswandeling eerst een andere kant uit, namelijk door de (gelukkig heel korte want lelijke) Groenkerkhofstraat, via de Reyndersstraat en de Leeuwenstraat naar de eveneens nabijgelegen Vrijdagmarkt, waar je een uniek historisch museum vindt.
Antwerpen, Officina Plantiniana van Balthasar I Moretus, Kopergravures van o.a. Theodoor Galle, deels naar eigen ontwerp, deels naar ontwerp van P.P. Rubens. Blad met de aanbidding der wijzen, kopergravure van Theodoor Galle naar een ontwerp van P.P. Rubens
De binnenplaats van het Museum Plantin-Moretus werd in 1992 aangelegd als een tuin uit de 16de en vroege 17de eeuw. De strakke symmetrische vorm met wandelpaden tussen perken is kenmerkend voor de tuinaanleg in Rubens’ tijd. Er staan ook talrijke planten die toen populair waren. Op deze rustplek, in perfecte harmonie met de renaissancegevels en galerijen, is het heerlijk zitten en wegdromen.
90
Rubens in Antwerpen
Museum Plantin-Moretus
3
Museum Plantin-Moretus Vrijdagmarkt 22-23 +32 (0)3 221 14 50 www.museumplantinmoretus.be di-zo 10.00-17.00 u, gesl. 1 jan, 1 mei, Hemelvaartsdag, 1 nov, 25 dec
In huis ‘De Gulden Passer’, nu het Museum Plantin-Moretus en Prentenkabinet, was vanaf 1555 een beroemde drukkerij gevestigd. Ze was opgericht door Christoffel Plantin en werd in de tijd van Rubens geleid door de kleinzonen van de stichter, Jan II en Balthasar I Moretus. De familie Plantin-Moretus woonde hier ook, in een prachtig stadspaleis met een binnenplaats en tuin. Rubens werkte geregeld voor de drukkerij en was bevriend met Balthasar I Moretus. Het gebouwenensemble van drukkerij en woonhuis uit de 16de en 17de eeuw is perfect bewaard gebleven en staat als enig museum ter wereld tweemaal op de lijst van Unescowerelderfgoed. Tot de rijke kunstcollectie behoren onder meer schilderijen, tekeningen en gravureontwerpen van Rubens.
Missale Romanum 1613 (heruitgave 1616 en 1618) Drukker Balthasar I Moretus deed heel vaak een beroep op zijn jeugdvriend Rubens voor het ontwerpen van boekillustraties en titelpagina’s. De tekeningen van Rubens werden in koper gegraveerd door uitmuntende vaklui als Theodoor Galle (1571–1633) en zijn broer Cornelis. Onder impuls van Balthasar bereikte het uiterst verzorgde en rijk geïllustreerde barokboek een ongeëvenaard hoogtepunt. De eerste uitgave (1613) van het Missale Romanum, een boek met de liturgie van het hele kerkelijke jaar, bevat twee gravures naar ontwerpen van Rubens: de aanbidding der wijzen en de hemelvaart van Christus. In de heruitgaven van dit missaal en andere liturgische en godsdienstige boeken zoals brevieren verving Balthasar systematisch de oudere illustraties door nieuwe ontwerpen van Rubens.
Museum Plantin-Moretus
Rubens in Antwerpen
91
Portret van Christoffel Plantin, tussen 1612 en 1616, paneel, 65,9 x 50,7 cm
92
Rubens in Antwerpen
Museum Plantin-Moretus
Fotoverantwoording Belfius Art Collection: blz. 68 b., 68 o. Imageselect: blz. 18 b., 19, 24, 25 l., 25 r., 27, 30, 31, 34, 41, 46, 47, 48, 55, 59, 61, 63, 62, 64, 66, 69, 75 KIK-IRPA, Brussel: blz. 120, 121, 134, 139 Lukas - Art in Flanders VZW: blz. 15, 17, 20, 23, 26, 32, 36, 37 b., 42, 50 l., 53, 54, 65, 67, 76, 79, 80, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 101, 103, 107, 109, 128, 130, 132 Museum Plantin-Moretus, Antwerpen - UNESCO Werelderfgoed, Collectie Stad Antwerpen: blz. 28 r., 51, 57 l., 91, 95, 16, 58, 92, 93 l. ; Michel Wuyts: blz. 29, 35, 56, 57 r., 93 b., 93 r.; Michel Wuyts en Louis De Peuter: blz. 94 Rubenshuis Antwerpen; Collectie Stad Antwerpen: blz. 18 o., 21, 52, 148; Ans Brys: blz. 12-13, 140; Joris Luyten: blz. 37.o; Louis De Peuter: blz. 43; Michel Wuyts: blz. 38; Michel Wuyts en Louis De Peuter: blz. 22, 28 l. ,33, 44, 45, 46, 142, 145, 149, 151, 153; Langdurig bruikleen van Rijksmuseum, Amsterdam: blz. 154; Langdurig bruikleen Londen: blz. 50 r.; Langdurig bruikleen, verzameling Schoeppler, Duitsland, foto: Peter Maes: blz. 144; Foto KIK-IRPA, Brussel: 155, omslag Shutterstock.com blz. 39, 96 Jesse Willems: blz 2-3, 73-74 Juan Wyns: blz. 88, 90, 97, 98, 99, 104, 110, 112, 113, 115, 116, 117, 118, 119, 122, 123, 124, 126, 127, 133, 136, 137, 138, 141, 148-149, 150, 156-157, 159
Teksten Vormgeving Coördinatie Fotografie
Irene Smets Mirror Mirror: Evi Peeters Uitgeverij Lannoo: Anne Haegeman Juan Wyns
© Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2018 Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. www.lannoo.com ISBN 978 94 014 5204 5 D/2018/45/436 — NUR 511/502