Issuu

Nederlandsche Vogelen 1770 â€” 1829

Nozeman & Sepp

woord vooraf Dr. Lily Knibbeler Algemeen directeur Koninklijke Bibliotheek

De Koninklijke Bibliotheek (KB) in Den Haag is de nationale bibliotheek van Nederland. Van oudsher heeft de KB de taak het Nederlands cultureel en wetenschappelijk erfgoed in haar collectie uit te breiden, te beheren en te bewaren en aan iedereen ter beschikking te stellen. Dat heeft ze nu ruim tweehonderd jaar gedaan en in die tijd is een omvangrijke verzameling fysieke documenten uit tien eeuwen bijeengebracht: duizenden handschriften en miljoenen gedrukte boeken, kranten, tijdschriften, prenten, kaarten, pamfletten en atlassen. Sinds de opkomst van digitale media en technieken heeft de KB zich ook daar sterk op gericht. In de laatste decennia zijn grootscheepse digitaliseringsprojecten ondernomen en behoren ook digitale publicaties tot het domein van de KB. Miljoenen digitale publicaties – oorspronkelijk digitaal of gedigitaliseerd – zijn aan de collectie toegevoegd. Met het van kracht worden van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen per 1 januari 2015 heeft de KB ook taken ten aanzien van het openbare bibliotheekwezen op zich genomen. Zo verwacht de KB vanuit haar kernwaarden ‘verbindend, betrouwbaar, vernieuwend en open’ steeds beter haar missie als brede nationale bibliotheek te kunnen vervullen: vanuit de kracht van het geschreven woord dragen wij bij aan een slimmer, vaardiger en creatiever Nederland. Onze gehele collectie staat ten dienste van onderzoekers en geïnteresseerden op zoek naar kennis en cultuurbeleving. Een van de topstukken uit de collectie gedrukte boeken is Nederlandsche vogelen. In dit boek, waaraan werd begonnen in 1770, is voor het eerst een poging gedaan een overzicht samen te stellen van alle inheemse vogels uit Nederland, in woord én beeld. Initiatiefnemer was de vooruitstrevende bioloog Cornelis Nozeman, die in de Amsterdamse uitgever J.C. Sepp een enthousiaste partner vond. Nozeman koos welke vogels opgenomen werden en maakte de beschrijvingen, terwijl de tekeningen gemaakt werden door de vader van de uitgever, Christiaan Sepp. Tot 1829 is aan dit overzichtswerk gewerkt,

door opeenvolgende redacteuren, uitgevers en een flink aantal tekenaars. In die 60 jaar zijn ruim 200 vogelsoorten beschreven en op 250 superbe platen afgebeeld. De platen en beschrijvingen werden eerst los, in afleveringen gepubliceerd, die later tot vijf kloeke delen gebonden konden worden. Daarmee ontstond een monument voor de ornithologie, dat nog steeds tot de verbeelding spreekt vanwege de grondige beschrijvingen van de vogels en de fantastische afbeeldingen. Maar het is meer dan dat. Het is een uitgave die de natuur van ons land in beeld brengt in een tijd dat men zich bewust werd van de eigen, nationale identiteit.

In 2014 maakten de KB en Lannoo een facsimile van het hele werk op ware grootte. Alle beschrijvingen en platen uit de vijf oorspronkelijke delen werden daarvoor in één band samengevoegd, met een inleiding van Marieke van Delft (conservator oude drukken KB, Den Haag), Esther van Gelder (Teylers Museum, Haarlem) en Alexander J.P. Raat (bioloog en cultuurhistoricus). Deze introductie belicht zowel de cultuurhistorische als de wetenschappelijke waarde van de Nederlandsche vogelen. Bovendien is een wetenschappelijke index toegevoegd, waarvoor alle platen en beschrijvingen opnieuw bestudeerd zijn door moderne ornithologen als Ruud Vlek, Alexander J.P. Raat, Jan De Smet en Johan De Meester. En bioloog en schrijver Midas Dekkers leverde een bijdrage over zijn beleving van de Nederlandsche vogelen. Van dit alles maakte Uitgeverij Lannoo een aansprekende publicatie onder leiding van directeur Maarten Van Steenbergen.

Deze prachtuitgave was een eclatant succes. Binnen enkele weken was de gehele oplage uitverkocht. Ook een heruitgave van de facsimile op kleiner formaat vond snel zijn weg naar de kopers. Om aan de blijvende vraag tegemoet te komen is besloten de afbeeldingen van alle vogels opnieuw te publiceren, voorzien van een verkorte inleiding en een persoonlijke herinnering van schrijver en reiziger Alexander Reeuwijk. Ik ben verheugd dat op deze manier de KB samen met Lannoo dit standaardwerk van de vroege ornithologie nogmaals binnen het bereik brengt van velen. Ornithologen, kunsthistorici en historisch geïnteresseerden: ik wens u veel kijkplezier!

inhoud 5 7 13 17 31 33

Woord vooraf Inhoud Papieren vogelliefde Inleiding Verantwoording Meer lezen

deel i

35 Titelprent 36 Titelpagina 37 Garrulus Gaey 38 Pica Aekster Nootenkraeker 39 Caryocatactes 40 Palumbus Bosch- of Ring-Duif 42 Turtur Tortel 43 Oenas, Vinago, Livia Blaeuwduif 44 Milvus Aeruginosus Klem, Koop, Kiekendief 48 Turdus ater Merel 49 Oriolus Goudmerel, Wielewael 50 Turdus, Iliacus Koperwiek 51 Turdus Pilaris minor Kleiner Graeuwe Lyster 52 Sturnus, et Cinclus Spreeuw en Waterspreeuw 53 Alauda Leeurik 54 Tringa, seu Glareola, Pugnax Kemphaen 56 Hirundo, Domestica Huis-Zwaluw 57 Hirundo, Agrestis Boeren-Zwaluw 58 Hirundo, Riparia Aerd- of Oever-Zwaluw 59 Hirundo, Apus Gier-Zwaluw 60 Caprimulgus Geitenmelker of Dagslaep 61 Picus, albo nigroque varius, major Grooter Bont Specht 62 Picus Viridis Groen-Specht 63 Parus Caeruleus Blaeuwe Mees, Pimpel-Mees 64 Parus Palustris Rietmees 65 Parus Caudatus Staert-Mees 66 Haematopus Scholaekster 67 Rusticola Grutto 68 Ardeola Woffer, Houtpitoortje, Woudhopje 71 Fulica Koet, Meyrkoet 74 Strix, Ulula Uil 76 Tringa, Vanellus, Gavia, Vulgaris Kievit 78 Recurvirostra Kluit

80 81 82 84 85 88 89 90 91 92 93 96

Noctua minor Aucuparia Steen-uil Certhia Boomkruipertje Fulica, Chloropus Waterhoentje Chloris Groenling Ardea, Stellaris Roerdomp Fringilla, Domestica, Passer Huismusch Fringilla, Passer Arboreus Boom- of Ring-Musch Fringilla, Schoeniclus Sloot-Musch Motacilla, Phoenicurus Roodstaert, Paepje Parus, Biarmicus Baerdmannetje Pelecanus, Carbo Scholver Motacilla Rubecula; Sylvia, Sylvatica Roodborstje

deel ii

97 Titelprent 98 Titelpagina 99 Turdus, Junco Groote of Dubbele Karrakiet 100 Turdus, Calamoxenus Rietvink 101 Turdus, Junco minor Enkele of Kleine Karrakiet 102 Turdus, Arundinaceus Karrakietje 103 Motacilla, Flava Geele Kwikstaert 104 Larus, Minor Cinereus, Sterna, Hirundo Zee Zwaluw, Vischdiefje, Splitstaert 108 Scolopax, Arquata, Falcator, Numenius Major Graeuwe Wulp 109 Motacilla, Troglodytes, Regulus Winterkoning 110 Parus, Major Kool-Mees 111 Emberiza, Citrinella Geelgerst, Haverkneu 112 Cuculus, Canorus Koekoek 113 Motacilla, Alba Witte Kwikstaert 114 Lanius, excubitor Blaeuwe Klaeuwier 115 Motacilla, Luscinia Nachtegael 116 Lanius, Collyrio Graeuwe Klaeuwier 117 Upupa, Epops Hoppe 118 Sterna, Nigra Zwarte Ikstern 120 Loxia, Pyrrhula Goudvink 121 Fringilla, Spinus, Linaria, Viridis Sys 122 Loxia, Coccothraustes Appelvink 123 Motacilla, (Ruborum) Cinerea Braemsluiper, Brummeldiefje 124 Fringilla, Coelebs Schildvink 125 Tetrao, Coturnix Kwartel, Kwakkel 126 Anas, Crecca Winter-Taling 127 Ardea, Nycticorax Blaeuwe Kwak 132 Emberiza, (an Hortulana ?) Geerst Kneu 133 Fringilla, Cannabina Vlam-Sys 134 Larus Kokmeeuw 138 Phasianus, Colchicus Fasant 142 Tetrao, Tetrix Kor-Berk- of Moer-Hoen

inleiding

dr. Marieke van Delft, dr. Esther van Gelder en dr. Alexander J.P. Raat

Nederlandsche vogelen is een mijlpaal in de geschiedenis van de Nederlandse biologie. Het is het eerste oorspronkelijk Nederlandse geĂŻllustreerde overzicht van de Nederlandse avifauna met meer dan 200 beschreven soorten en 250 handgekleurde kopergravures van hoge kwaliteit. Twee generaties uitgevers, vijf auteurs en een leger aan tekenaars, graveurs en inkleurders werkten eraan mee. Dit resulteerde in een schitterend werk, dat nog steeds gewaardeerd wordt vanwege de hoge kwaliteit van de afbeeldingen en de beschrijvingen van de leefomgeving en het gedrag van de vogels in ons land. Vader en zoon Sepp

maar Sepps aanpak verschilde wel van die van anderen. Terwijl zijn vrienden vooral zeldzame en exotische insecten verzamel-

Rond 1750 ontstond in de Republiek meer aandacht voor de natuur van het eigen land. Lange tijd had men louter belangstelling gehad voor allerlei exotische objecten en opgezette dieren die meekwamen met schepen die voeren op AziĂŤ en Suriname en in rariteitenkabinetten verzameld werden. De Amsterdamse uitgeeffirma J.C. Sepp en zoon vond binnen die nationaal gerichte belangstelling een interessante niche. De oprichter van dit bedrijf was de natuurliefhebber Jan Christiaan Sepp (1739-1811) (afb. 1). Hij was de zoon van Christiaan Sepp (1710-1775), een professionele kaartenmaker en boekillustrator van Duits-lutherse afkomst, die omwille van het relatief tolerante en commercieel en artistiek aantrekkelijke klimaat was verhuisd van Hamburg naar Amsterdam. Vader Christiaan Sepp had grote belangstelling voor de natuur, zoals blijkt uit de veilingcatalogus (1775) van zijn collectie natuurhistorische objecten en kunstvoorwerpen. Hij had veel belangstelling voor insecten, voor vlinders in het bijzonder. Deze fascinatie voor insecten kwam vaker voor, 1

1 Anoniem portret van uitgever-graveur Jan Christiaan Sepp (1739-1811). Leiden, Museum Boerhaave, P00806.

In de inleiding worden de moderne Nederlandse benamingen van de vogels gebruikt. Via de bijschriften onder de illustraties of de index op p. 359 zijn de namen die in de Nederlandsche vogelen voorkomen te vinden, evenals de moderne Latijnse namen.

2 Bewijs voor toetreding tot het boekverkopersgilde voor Jan Christiaan Sepp, d.d. Amsterdam 30 april 1764. Leiden, Museum Boerhaave, A 28.

den, bestudeerden hij en zijn zoon de levende natuur om hen heen. Samen struinden zij de omgeving van Amsterdam af op zoek naar eieren, rupsen, poppen en vlinders. Thuis probeerden ze de dieren in leven te houden in glazen potten op zolder. En ze legden alle fasen van hun gedaanteverwisseling vast in notities en tekeningen. Ze gebruikten vergrootglazen en microscopen, en deden dissecties, om de kleinste onderdelen, zoals de eitjes, te observeren. Aangespoord door vrienden, besloot Christiaan Sepp zijn observaties en tekeningen beschikbaar te maken voor een groter publiek. Hij maakte samen met zijn zoon kopergravures van zijn tekeningen en voegde er beschrijvingen bij, die vanaf 1762 in maandelijkse afleveringen werden verspreid. Deze platen waren aanleiding tot de oprichting van het uitgeversbedrijf J.C. Sepp. Om drukwerk te mogen verspreiden, moest men namelijk zijn ingeschreven bij het boekverkopersgilde. In 1764 werd Jan Christiaan Sepp toegelaten tot het Amsterdamse boekverkopersgilde en mocht hij zelf boeken drukken, uitgeven en distribueren (afb. 2). Het werk over de insecten verscheen onder de lange, typisch achttiende-eeuwse titel: Beschouwing der wonderen Gods in de minstge-

3 Titelpagina van deel 1 van J.C. Sepp, Nederlandsche insecten. Amsterdam 1762. Den Haag, KB, KW 555 E 5 [1].

achte schepzelen, of, Nederlandsche insecten, naar hunne aanmerkelyke huishouding, verwonderlyke gedaantewisseling en andere wetenswaardige byzonderheden, volgens eigen ondervinding beschreeven, naar ’t leven naauwkeurig getekent, in ’t koper gebracht en gekleurd door Jan Christiaan Sepp, kortheidshalve meestal aangeduid als de Nederlandsche insecten (afb. 3).

Natuurhistorische uitgaven

De natuurhistorische belangstelling van vader en zoon Sepp heeft een grote stempel op hun fonds gedrukt. Het boek over de Nederlandse insecten schreven en illustreerden ze zelf. Daarnaast speurden ze naar andere werken waarin een bepaald onderdeel van de natuur werd behandeld. Soms vertaalden ze boeken – zoals Verzameling van uitlandsche en zeldzaame vogelen van George Edwards en Mark Catesby – maar ze initieerden ook zelf

Garrulus - Gaey Garrulus glandarius (Linnaeus, 1758) - Gaai

Pica - Aekster Pica pica (Linnaeus, 1758) - Ekster

Caryocatactes - Nootenkraeker Nucifraga caryocatactes (Linnaeus, 1758) - Notenkraker

Palumbus - Bosch- of Ring-Duif Columba palumbus Linnaeus, 1758 - Houtduif

Turtur - Tortel Streptopelia turtur (Linnaeus, 1758) - Zomertortel

Oenas, Vinago, Livia - Blaeuwduif Columba livia Gmelin, JF, 1789 forma domestica - Rotsduif / Tamme Duif

Milvus Aeruginosus - Klem, Koop, Kiekendief Circus aeruginosus (Linnaeus, 1758) - Bruine Kiekendief

www.kb.nl www.lannoo.com www.nederlandschevogelen.nl Registreer u op www.lannoo.com en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. C. Nozeman en C. Sepp e.a., Nederlandsche vogelen. Amsterdam 1770-1829. Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, KW 1047 B 10-14. tekst inleiding ornithologisch advies met dank aan coverontwerp vormgeving foto’s p. 4, 16 en 358 beelden inleiding beelden vogels

Marieke van Delft, Esther van Gelder en Alexander J.P. Raat Ruud Vlek Jacques van Alphen, Alex Alsemgeest, Lonneke op der Heijde, Johan De Meester, Jan De Smet, Anouk Janssen, Jenny Mateboer, Steven van der Mije, Imke Neels, Henrik de Nie, Theo de Nooij, Alexander Reeuwijk, Bas Savenije, Annemarie Smit, Jos Uljee en Pieter Zuyderduyn. Studio Lannoo Keppie & Keppie Jos Uljee Artisbibliotheek, Amsterdam (afb. 14), Koninklijke Bibliotheek, Den Haag (afb. 3, 4, 5, 7, 8, 9, 13, 15, 17), Museum Boerhave, Leiden (afb. 1, 2); Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam (afb. 11), Naturalis Biodiversity Center, Leiden (afb. 16, 18), Remonstrantse kerk, Rotterdam (afb. 6), Rijksmuseum, Amsterdam (afb. 10, 12). Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.

d/2018/45/208 - isbn 978 94 014 5064 5 - nur 435/680 © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, België en Koninklijke Bibliotheek, Nationale bibliotheek van Nederland, Den Haag, 2018 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.