Paul de Moor Met illustraties van
Mattias De Leeuw
buitengewone
ONTDEKKINGS REIZIGERS – Van Columbus tot Armstrong –
INLEIDING 7 DEEL 1
DEEL 2
DEEL 3
DEEL 4
NAAR INDIË, CHINA EN EUROPA
Harchoef om mirre voor de farao .................................................................................... 10 Alexander de Grote naar het einde van de wereld ............................................. 12 Zhang Qian bromde op de Zijderoute ............................................................................ 14 Marco Polo een Venetiaan in China .............................................................................. 16 Ibn Battuta geleid door een vogel .................................................................................. 20 Gil Eannes vlotjes voorbij de Kreeftskeerkring ......................................................... 22 Bartolomeu Diaz rondde Afrika .................................................................................... 28 Vasco da Gama ingescheept naar Indië ......................................................................... 30
NAAR NOORD-AMERIKA
Brandaan d e gestrafte monnik ........................................................................................... 34 Erik de Rode e en moordenaar op IJsland .................................................................... 36 Columbus w ilde Amerika niet ontdekken .................................................................... 38 John Cabot o ntdekte Newfoundland opnieuw ......................................................... 44 Amerigo Vespucci n aamgever, oplichter en genie ................................................. 46 Jacques Cartier d e Saint Lawrencerivier op ........................................................... 48
NAAR ZUID-AMERIKA EN DE PACIFIC
Fernão de Magalhães o og in oog met de Stille Oceaan ................................. 52 Roeland van Brugge e en neus voor de Stille Oceaan ........................................ 56 Francisco Pizarro b ezeten door goudkoorts ......................................................... 58 Francisco de Orellana d e Amazone bedwongen ............................................. 62 Francis Drake d ief en held, edelman en piraat ........................................................ 64 Jeanne Barret d e eerste vrouw om de wereld ......................................................... 67
NAAR DE NOORDPOOL EN SIBERIË
Jermak Timofejevitsj v eroveraar van Siberië ........................................................ 72 Willem Barentsz o verwinteren op Nova Zembla ................................................ 75 Samuel de Champlain C anada in en uit ................................................................... 78
Vitus Bering e en Deen met een straat .......................................................................... 82 Fridtjof Nansen v aren op een ijswoestijn ................................................................. 85 Salomon August Andrée i n de lucht over de Noordpool ............................... 88 DEEL 5
DEEL 6
DEEL 7
NAAR DE ZUIDPOOL EN AUSTRALIË
Willem Janszoon o ntdekker van Australië ............................................................... 92 Abel Janszoon Tasman d e man van Tasmanië ....................................................... 95 Jacob Roggeveen p er toeval op Paaseiland ............................................................... 98 Adrien de Gerlache n aar het hart van de poolnacht ......................................... 100 Roald Amundsen e en Noor op de Zuidpool ............................................................ 104
NAAR DE ONBEKENDE NATUUR
James Cook i n naam van de wetenschap ....................................................................... 110 Alexander von Humboldt n aar de draken uit zijn kinderboeken ............ 114 Charles Darwin o ntdekken maakte hem dol van vreugde ............................... 117 Nikolai Przjevalski d e man van het Mongoolse paard ................................... 120 Marianne North m et de schildersezel door de jungle ........................................ 122 Henry Morton Stanley o p zoek naar Livingstone ............................................ 126 Edouard-Alfred Martel d e eerste grottenman ................................................. 129 Sven Hedin d oor de meest onherbergzame zandvlaktes ....................................... 132 Gertrude Bell d e koningin van de woestijn ............................................................. 134 Alexandra David-NÉEL d e eeuwige reiziger ........................................................... 136
NAAR DE RUIMTE EN DE DIEPTE
Joeri Gagarin de Russische kleine prins ..................................................................... 142 Jacques-Yves Cousteau duiken naar de zeesterren ............................................ 144 Neil Armstrong het mannetje op de maan ............................................................... 146 New Horizons onbemand naar Pluto ............................................................................ 148
PERSONENREGISTER 150
MARCO POLO EEN VENETIAAN IN CHINA
1271 Marco Polo was zestien of zeventien jaar toen hij de wijde wereld in liep. Hij
ontdekte China en doorkruiste Perzië en Indië. Hij vertrok met gammele scheepjes, maar de grootste afstanden legde hij te voet af, of op de rug van paarden, muilezels, dromedarissen of kamelen. De schepen van de Chinezen boezemden hem weinig vertrouwen in: ‘Ze slaan er niet eens ijzeren spijkers in. Nee, ze gebruiken houten pinnen en ze naaien hun schepen dicht met touw gewonnen uit de schors van kokosbomen. Alsof de stormen op de Indische zeeën stormen in een glas water zijn.’ Hij zag dat de bergen van de Pamir zo hoog waren dat de vogels er niet overheen konden vliegen en hij kwam op plaatsen waar de lucht zo ijl was dat zijn kampvuur doofde. Hij hoorde in de woestijnen van Iran geesten zingen en op trommels slaan. Hij struinde door Peking, bivakkeerde op de Tibetaanse hoogvlakte en in de verlaten Gobiwoestijn. Hij zette voet op plekken waar geen westerling ooit eerder gezien was en zag dat de oosterlingen stoffen blauw kleurden met indigo en dat ze textiel met pigmenten in rode, groene, gele en tal van andere kleuren verfden. Hij verzette bakens richting de tropen en ervoer dat de Griekse filosoof Aristoteles ongelijk had: menselijk leven in de bakoven van de tropen was wel degelijk mogelijk. Hij ontdekte Sumatra en was de eerste Europeaan die zo ver weg zeilde dat hij de Poolster niet langer kon zien aan het firmament. Toen hij uiteindelijk terugkeerde naar Venetië werd hij er behandeld als een vreemdeling. Vijfentwintig jaren waren verstreken, en niemand herkende de jongeling die intussen oud geworden was. Pas toen hij de voering van zijn jas losscheurde en de juwelen eruit liet stromen, wisten vriend en vijand wie voor hen stond.
De brandende stenen van Marco Polo
Marco Polo was ontdekkingsreiziger en handelaar. Hij zag de Chinezen handeldrijven met papiergeld en ontdekte er de voordelen en noodzakelijkheid van verfijnde landkaarten. Over een zwarte steensoort die kon branden raakte hij maar niet uitgepraat: ‘Je zet de steen ’s avonds in vlam en je warmt je er ’s morgens nog aan.’ Hij had het over steenkool. Hij ontdekte Japan en tal van specerijeneilanden waar hij kaneel, gember, kamfer, sandelhout en vele andere kruiden verzamelde. Kostbaarheden als peper, zijde, geurstoffen of edelstenen ontsnapten evenmin aan zijn aandacht. Op Sumatra zag hij ‘mensen met staarten’. Het waren orang-oetans.
16
INDIË, CHINA EN EUROPA
De Zijderoute, een weefsel
Marco Polo en de Zijderoute zijn tot in de eeuwigheid met elkaar verbonden. Hij zorgde voor de beslissende opening. De Zijderoute was niet één weg waarlangs je heen en weer kon reizen, maar bestond uit een weefsel van paden en zeeroutes die west en oost met elkaar verbonden. De route splitste zich op over het noorden en het zuiden, als de aders en bloedbanen in een menselijk lichaam. De Zijderoute omvatte alles wat kostbaar en geliefd was en per karavaan toestroomde: satijn, nootmuskaat, diamant, parels, porselein, papier, specerijen, kruiden… Ook rabarber en perzik kwamen mee. En niet te vergeten: buskruit.
Naam Leefde Nationaliteit Beroep Vervoermiddel Drijfveer Ontdekte Duur reis Impact Weetje
Marco Polo Van 1254 tot 1324 Venetiaan Handelaar en ontdekkingsreiziger Te voet, met paard en per schip Handeldrijven, rijkdom verwerven China Verbleef 17 jaar in China. Geen enkele ontdekkingsreiziger voor Marco Polo leverde zoveel aardrijkskundige kennis. Was een ongelooflijke verhalenverteller waardoor zijn getuigenissen wel eens in twijfel worden getrokken. Sprak Perzisch en Mongools, maar geen Chinees.
INDIË, CHINA EN EUROPA
17
COLUMBUS WILDE AMERIKA NIET ONTDEKKEN
1492 Christoffel Columbus alias Christoforo Colombo alias Cristobal Colon alias
Christophorus Columbus ving bot waar hij ook kwam. Koningen stuurden hem weg en invloedrijke hovelingen scheepten hem af. Maar meer nog dan een ontdekkingsreiziger in de maak was Columbus een doordouwer. Met hem, de zoon van een Genuese wolwever, zou het tijdperk van de grote ontdekkingen beginnen, een tijdperk dat samenviel met het begin van de vroegmoderne tijd. Dankzij Columbus zou een nieuwe wereld opengaan. Hij had stapels boeken gelezen en ze dubbel zo dik gemaakt met zijn opmerkingen, overpeinzingen en notities. Op een dag wist hij het zeker, zijn berekeningen maakten alles duidelijk: de route langs Afrika was een omweg, Indië was sneller te bereiken over de Atlantische Oceaan. Zo overreedde Columbus na acht jaar onderhandelen het Spaanse hof, zo verwierf hij fondsen om vier reizen naar het westen te maken en zo ontdekte hij Amerika. Op zijn eerste tocht voer hij uit met drie schepen, de Santa Maria, de Pinta en de Niña. Negentig bemanningsleden scheepten in. Op zijn tweede reis had hij zeventien schepen en 1500 man mee. Hij slachtte in koelen bloede 50.000 inboorlingen af, werd zelf in de boeien geslagen, ontsnapte en liep met zijn schip averij op. Hij zag er ook geen been in om elke zweem van muiterij hardhandig te onderdrukken, maar moest machteloos toezien hoe paalwormen zijn schepen opvraten. Columbus hoorde stemmen uit de hemel en zei naar hun bevelen te handelen. In 1506 stak hij op zijn sterfbed de grens tussen leven en dood over, in de stellige overtuiging dat hij Azië in het westen gevonden had, langs de westelijke route. ‘Ik, Amerika ontdekt? Hoepel toch op!’ zou hij met zijn laatste krachten gepreveld hebben.
38
NOORD-AMERIKA
Vier keer op een rij
Lepelen naar het zuiden
Indiërs waren indianen
Wie wist waar het zuiden was, wist ook waar het westen, oosten en noorden lag. De zeevaarders hoefden dus geen vogels meer mee te nemen aan boord. Die hadden hun nut wel bewezen, want ze vlogen instinctief naar land. Als het niet te ver was tenminste.
Durvers hebben vaak het geluk aan hun kant. Op zijn eerste reis gidste de wind Columbus in 33 dagen naar de Bahama’s. Hij zei dat het kleine eilanden om het grote Japan waren. Hij voer door naar Cuba, Haïti en de Dominicaanse Republiek en maakte er de inboorlingen gewetenloos gouden neusstaven en armbanden afhandig. Tijdens zijn tweede reis stevende hij af op de Maagdeneilanden, Guadeloupe, Puerto Rico en Jamaica. Voor een derde vaart bedankten de zeelui. Hij dwong hen, viste boeven uit de nor en richtte het roer op Venezuela en de monding van de rivier Orinoco. Op zijn vierde reis meerde hij af in Panama, Honduras en Costa Rica. Waar Columbus ook kwam, het was voor hem allemaal Indië, en waar hij ook zocht, de bergen goud ontsnapten hem overal.
Columbus twijfelde er niet aan dat hij het oosten van Indië in het westen had ontdekt. De inwoners noemde hij indianen of indios.
Het kompas is uitgevonden in China, en zonder dat hulpmiddel was Columbus nergens geweest. Het diende in China echter niet om te varen, maar om een overledene in de gunstigste windrichting, met het hoofd naar het zuiden, te begraven. Zo werd hem of haar na de dood nog een comfortabel voortbestaan gegund. Je was immers langer dood dan je leefde. De Chinezen gebruikten een lepel met in de punt magnetiet (een soort ijzererts) en legden hem op een speciaal bord.
NOORD-AMERIKA
39
Naam Leefde Nationaliteit Beroep
Christoffel Columbus Van 1451 tot 1506 Genuees Ontdekkingsreiziger, admiraal, onderkoning van Hispaniola Vervoermiddel Schepen Drijfveer De westelijke route naar Indië vinden Ontdekte Amerika Duur Ondernam meer dan één reis. Impact Met de plundering van (Zuid-) Amerika begon de heerschappij van Europa over de wereld. Alsook het begin van de wereldhandel. Weetje Niet Columbus zette voor het eerst voet aan wal in Amerika. De prehistorische mens was hem 20.000 jaar voor. Ook de Vikingen gingen Columbus vooraf. Omdat hij dacht dat hij in Indië was noemde hij de inwoners indianen.
Nieuwe en Oude Werelden
Columbus ontdekte een onbekend continent. Dat werelddeel werd Amerika, de Nieuwe Wereld. De Oude Wereld bestond uit Europa, Azië en Afrika.
40
NOORD-AMERIKA
Columbus had een ei
Iemand zei: ‘Als jij Indië niet in het westen had gevonden, had iemand anders het wel ontdekt.’ Columbus pakte een ei. Of iemand het rechtop kon laten staan? Nee dus. Columbus tikte de onderkant van het ei plat op tafel. Het ei bleef staan. Zo legde Columbus zijn rechtopstaande ei en dat deed niemand hem voor. Zo wilde hij zeggen: ‘Alleen ik kon Amerika ontdekken.’
Van Olmen geveld door pech
Bijna was de Belg Fernand van Olmen Columbus voor. Hij verbleef op de Azoren en zag er drijfhout op de eilanden aanspoelen. Er moest dus land zijn in het westen, bedacht hij. Was dat eiland in het westen het spookeiland Antillia? Gesticht door een bisschop en bespikkeld met zeven sprookjesachtige steden? Van Olmen vertrok in 1487, waarschijnlijk in de zomer maar stellig in het verkeerde seizoen. Door de westenwinden raakte hij van zijn koers af en dus gaf Antillia haar geheim niet prijs aan hem. Later kreeg Antillia de verzamelnaam Antillen.
De wereld in tweeën
Met het Verdrag van Tordesillas (1494) verdeelden Portugal en Spanje de wereld onder elkaar. De grens liep tussen Kaapverdië en Cuba. Het westen was Spaans, het oosten Portugees. Maar de scheidslijn tussen de wereld van Portugal en de wereld van Spanje was op willekeurige grond getrokken. De Spanjaarden hadden het westen opgeëist omdat er milde temperaturen zouden heersen. Er zou geen verschil tussen zomer en winter zijn, er zou geen ongedierte voorkomen en de zee zou er vol voedzaam zeewier zitten. De Spanjaarden dachten hun slag geslagen te hebben. De Portugezen zouden het met veel minder lekkers moeten rooien. Dat hadden de Spanjaarden netjes afgeleid uit de verslagen van Columbus, en die kon het toch weten? De Portugezen toonden zich echter gewiekste onderhandelaars, want ze haalden ook nog eens het rijke Brazilië binnen. De verdeling van de wereld onder Spanjaarden en Portugezen zou de Nederlanden, Frankrijk en Engeland trouwens worst wezen. Die eisten hun deel van de koek op, was het niet met overleg, dan te vuur en te zwaard.
NOORD-AMERIKA
41
ROELAND VAN BRUGGE EEN NEUS VOOR DE STILLE OCEAAN
1520 Roeland was zijn naam. Roeland van Brugge, of Roldán de Argote voor de Spanjaarden. Hij diende onder
Magalhães als kanonnier en voer in een sloep op verkenning uit terwijl Magalhães met zijn schip in een visrijke rivier achterbleef. Roeland en zijn makkers peddelden drie dagen voordat ze aan land konden gaan. Ze beklommen een heuvel en wachtten en wachtten. Tot een koele bries achteloos aan de mistsluiers plukte. Tot het prachtigste vergezicht zich aan de blik van de lelijkste man ter wereld ontvouwde. Roeland sprong overeind, als door een wesp gestoken. Voor zijn neus lag een wijde zee. Roeland van Brugge was de eerste Zuid-Nederlander die de Stille Oceaan in ogenschouw nam. Het schijnt dat hij om bier schreeuwde. Het schijnt dat hij riep: ‘Zoiets moois zag ik thuis in Brugge nooit!’
De valse Vredige
Ongeveer alles zat tegen op de eerste tocht ooit over de Stille Oceaan, op de wind na. Die blies de schepen van Magalhães twaalfduizend zeemijl over rustig kabbelende golfjes. Zelfs geen klein onooglijk stormpje overviel de vloot waarop Roeland van Brugge kanon en musket hanteerde. Op het
56
ZUID-AMERIKA EN DE PACIFIC
verkeerde spoor gebracht door de kalmte van de zee spraken de opvarenden, net zoals Magalhães, over El Pacifico. De Vredige. De Stille. Hadden de zeevaarders de andere kant van de Stille leren kennen, dan had de Oceaan had waarschijnlijk de Woeste geheten.
De eerste Belg om de wereld
Roeland van Brugge zou al lang vergeten zijn als er niet die heuvel was, die heuvel die hij strompelend beklom, uitgeteerd door de honger en verteerd door de dorst. Die heuvel vanaf waar hij de Stille Oceaan zag. Die heuvel die zijn naam kreeg: de Monte Campana de Roldan, net geen driehonderd meter hoog. Voor Roeland was het geen heuvel, maar een berg. Roeland kwam uit de zware klei van de Vlaamse polders. Hij was op. Hij was de eerste Zuid-Nederlander die om de aarde voer.
Opnieuw op reis
Roeland van Brugge kreeg maar niet genoeg van avonturen. Hij scheepte voor een tweede keer in, opnieuw voor een reis naar de Molukken. In een gevecht met inboorlingen liep hij zware verwondingen op. Hij kwam nooit meer terug.
Over de verdwenen dag
De geleerde die het logboek op het laatste schip van Magalhães’ vloot bijhield, was de kluts kwijt. Volgens zijn aantekeningen was het vrijdag 7 september 1522. Maar bij aankomst in Sevilla was het 8 september. Dat was onmogelijk! Waar was die dag naartoe? En stel je voor: wat als er een dag verloren ging en er een katholieke feestdag was overgeslagen? Dat was om de godsvloek vragen! Later kwam het uit: wie met de zon om de aarde vaart verliest een dag, wie tegen de zon in vaart wint een dag.
Een wolk om Magalhães
De meest kronkelige, nauwe, gevaarlijke zeestraat kreeg de naam van zijn ontdekker: de Straat van Magalhães. Er werden ook een sterrenstelsel naar hem genoemd, de Magelhaense Wolk, die uit een Grote en een Kleine Wolk bestaat. De Magelhaense Wolk is het op twee na dichtst bij de Melkweg gelegen sterrenstelsel. De Grote Wolk is vanaf het zuidelijk halfrond te zien tussen sterrenbeelden Goudvis en Tafelberg.
Naam
Roldán de Argote (Spaans), ook Roeland van Herregot Leefde Van circa 1498 tot circa 1529 (of 1538?) Nationaliteit Zuid-Nederlander Beroep Kanonnier Vervoermiddel Schip Drijfveer Avontuur, geluk, geld Ontdekte Kwam als bemanningslid de doorsteek van de Atlantische naar de Stille Oceaan op het spoor. Duur 3 jaar Impact Voer als eerste ZuidNederlander om de aarde. Weetje Liep op zijn laatste reis een schotwond op die zijn mond en kaaksbeen verbrijzelde. Werd prompt verheven tot ‘de lelijkste mens op aarde’.
ZUID-AMERIKA EN DE PACIFIC
57
ABEL JANSZOON TASMAN DE MAN VAN TASMANIË
1642 Abel Janszoon Tasman werd eropuit
gestuurd om een ontbrekend deel van de wereld in het zuidelijk halfrond te vinden, een land genaamd Zuidland – toen nog ‘de Suyderlanden’. Men wilde dat belangrijke land echt vinden, er hing namelijk een wetenschappelijke veronderstelling aan vast: als er zoveel land in het noorden was, moest er ook zoveel land in het zuiden zijn. Bovendien leefde het idee – weliswaar hoofdzakelijk in de verbeelding en in Spaanse legendes – dat de Suyderlanden een schat aan goud bevatten. (De naam leek op ‘suikerlanden’ en deed daarom watertanden.) Was al het goud van de wereld niet op deze plek te vinden? En was die plek al gevonden? Nee toch? Bestond ze? Willem Janszoon had dit zaakje eigenlijk al een paar jaar eerder moeten uitklaren, maar die was onverrichter zake teruggekeerd. Tasman vertrok met het fluitschip De Zeehaen, een jacht en 110 man vanuit Batavia, een handelsstad in Nederlands-Indië die de ene keer als Koningin van het Oosten gold en de andere keer als het Kerkhof van de Europeanen omschreven werd. De ervaren zeeman navigeerde onder West-Australië door, zwenkte de Grote Australische Bocht in en nam na 9000 kilometer varen onbekend land waar. Hij landde er op 24 november 1642 en noemde het land Anthoonij Van Diemensland, naar zijn opdrachtgever. Die naam bleef bestaan tot 1865, toen het land omgedoopt werd tot Tasmanië. Hij ontdekte ook Nieuw-Zeeland, Driekoningeneilanden, Pijlstaarteiland, de Fiji-archipel en kwam aan in Amsterdam (een eiland dat vandaag Tongatapu heet) en Rotterdam (vandaag Namoeka). Hij ruilde er een eindje koperdraad voor een varken. Tasman eindigde als koeienboer op Indonesië. Goudland ontdekte hij niet.
DE ZUIDPOOL EN AUSTRALIË
95
Eeuwige roem
Abel Tasman is stellig de belangrijkste Nederlandse ontdekkingsreiziger. Hij wordt beschouwd als de eerste echte ontdekker van Australië en was de eerste Europeaan die om het vijfde continent heen zeilde. Er waren hem veel geld en onsterfelijke roem beloofd, maar in de ogen van de VOC ging hij de mist in. Hij had namelijk geen goud of zilver gevonden, en dat was uiteindelijk de bedoeling geweest. Tasman kon zijn royale beloning en eeuwigdurende roem dus vergeten. Erkenning kwam pas later, veel later.
Trompetten als oorlogsverklaring
Abel Tasman had het moeilijk op zijn reis. Sneeuw, hagel en gruwelijke koude vielen hem ten deel. Scheurbuik trof zijn bemanning. Een gebrek aan water deed hem terugkeren naar Batavia, dat nu Jakarta heet. Toen hij de Maori zag, liet hij als teken van hartelijke begroeting de trompetten schallen. De Maori hadden er geen oren naar. Trompetten klonken in hun oren als een oorlogsverklaring. In een baai joegen ze vier van Tasmans mannen over de kling.
96
DE ZUIDPOOL EN AUSTRALIË
Onbekend zuidelijk land
Toen Abel Tasman om Australië zeilde, was Australië nog niet Australië. Hij gaf het nieuw ontdekte land de naam Nieuw-Holland en die naam bleef behouden tot 1817. De naam ‘Australië’ gaat terug op terra australis incognita, dat wil zeggen: ‘onbekend zuidelijk land’. Het is het kleinste van de zes continenten (Eurazië, Afrika, Noord-Amerika, Zuid-Amerika, Antarctica en Australië), maar het is het grootste eiland en ook een van de laagst gelegen eilanden ter wereld. Nieuw-Zeeland behoort niet tot het continent, het is het uit de kluiten gewassen topje van het verzonken continent Zeelandië.
Van Diemen en de VOC
Antonio Van Diemen beheerde alle bezittingen van de VOC buiten de Nederlanden. Onder zijn bewind vertrok het grootste aantal ontdekkingsreizigers. Van Diemen zag geen horizon, geen grenzen. Met Tasman stuurde hij zijn meest geliefde zeeman uit, maar hij stelde hem nauwelijks zeewaardige schepen ter beschikking.
Gebeten door de kou Poolreizigers verslikten zich eeuwenlang in de kou. Ze beschikten niet over aangepast schoeisel, aangepaste kleding of aangepast materiaal. Ze konden zich de kou van een veilige afstand niet eens voorstellen. De Romeinen beweerden dat de zee in het noorden langzaam en onbeweeglijk was. Als de zon eruit opsteeg, zou ze een zuigend geluid maken. In de middeleeuwen was het duidelijk dat er op Groenland monsters waren. Er vertoefde ook een man die veel weghad van een ijspegel en geen voeten had. Niemand wist of zijn onderlichaam in een vin eindigde of in een punt. Missionarissen vertelden de Inuit over de hitte in de hel en over de laaiende vlammen die de zondaren zouden verslinden. De Inuit wilden er meteen heen, die hel leek hun een heel geschikte plek om te wonen. De missionarissen hieven hun armen ten hemel, pasten hun verhaal aan en vertelden dat de hel kouder was dan de koudste plek op aarde. De Inuit bleven.
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2018 Tekst: Paul de Moor Illustraties: Mattias De Leeuw Vormgeving: Studio Lannoo (Mieke Verloigne en Aurélie Matthys) Revisie: Jeroen Bert en Annemiek Seeuws We hebben ons uiterste best gedaan om alle informatie te verifiëren. Als u – ondanks onze inspanningen – foutieve informatie zou ontdekken, mag u altijd een mailtje sturen naar kinderboek@lannoo.be. D/2018/45/444 – NUR 258/320 – isbn 978 94 014 5019 5 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.