INHOUD
R DO O N RI KA E AM
nk a si ee die v jk li om g lfstro romin oorde o G e D t eN me s en war naar d Mexico
f o e ot eaan r G Oc it lle
ize Du t oc h e e vi j den n z hou orme v
n ea den f e anw ond no ate erstr rm r in omen e ci b rkel eweging. Samen s, de zeestromen.
2
ra nu chtig e I it de e, sne l Jsz ee Golf v le a stro n omt .
l aa Je d m ele onbe n verk enkt m h l a e i ken end is, sschien dat de aarde or ons zend . i m n d vo dier gebied. aar grote delen zijn derddu enne k n soor In de die pzee leven ho niet ten, w aarvan we de meeste nog
S
De 5 oceanen 3 EUROPA 4 Theems 6 Elbe 8 Wolga, Dnjepr 10 Noordse landen 12 Rijn 14 Donau 16 Schelde, Maas 18 Seine, Loire 20 Po, Tiber 22 Taag 24 NOORD-AMERIKA 26 Yukon 28 Hudson 30 Missouri, Mississippi 32 Colorado 34 ZUID-AMERIKA 36 Amazone 38 Paraná, Uruguay 40 AZIË 42 Tigris, Eufraat 44 Lena 46 Indus 48 Ganges 50 Gele Rivier, Jangtsekiang 52 Mekong 54 AFRIKA 56 Nijl 58 Niger 60 Kongo 62 OCEANIË 64 Fly 66 Murray, Darling 68 Waikato 70 Zuidelijke Oceaan, Antarctica 72
ZUIDER I K A M A
RIVIEREN Overal op aarde vind je rivieren, grote en kleine, met zijarmen die reiken tot alle eindhoeken van de wereld. Door hun rustig meanderende of net krachtig kervende stroom in het landschap bepalen ze de wereld om ons heen. Rivieren zijn wegen voor ontdekkingsreizigers en hindernissen voor legers. We hebben ze nodig als bronnen van drinkwater, om te vissen en onze gewassen te bevloeien. Door de zwaartekracht stromen rivieren altijd naar beneden, waar ze uitmonden in een zee, meer, moeras of andere rivier. We gebruiken de kracht van het stromende water om machines aan te drijven en energie op te wekken. We willen de rivieren onderzoeken en begrijpen. Volgens de Griekse historicus Herodotus was Egypte ‘het geschenk van de Nijl’. Datzelfde kun je ook zeggen over Mesopotamië en de Tigris en de Eufraat, China en de Gele Rivier en vele andere culturen van vroeger en nu. Laten we een reis maken langs zeeën, meren en rivieren.
Tw e Di ema e zw b a Wa aart ew e spr nnee k ing r ti
V
A ZI Ë
V
Eb
PA O R U
d loe
Eb
aarna weer te zakken nen om d oorzaakt door d . a e c o e e t ver van d emd en word loed op de getijden. r e t v n o a n ok i et w tijde ge zon heeft o een lijn staan, ontstaat h t e De zon op tijg n g g s dt ee maan. n en de maan in een rechte hoek a a r d e er g wo an de de ma on en d ar staan, is het doodtij. p l gin t v de, de z ka e ch ar eer e van el a ra de ann icht pz j. W ten o
Noordpoolcirkel
E
n d loe
Noordelij
ee z s J I e k
eaa c O e h c s ti c r of A
of Grote eaan c O e l l Sti
Kreeftskeerkring
A F R I KA che s i d In an a e c O
Atla ntis Ocea ch an e
Evenaar
Steenbokskeerkring
gr ijn s n z e i t. ane ze la p Oce . Een aal p gt, s n t i zeeë nen ind i t con nent e i cont
e D
o ee ter e n V wa n die rek anaf term per dan en de assa op een we plek van waar het een o ceaan.
n e n a e c o 5
zijn. onden b r e v ar ter, t elka ssa zout wa t. e m ma edek aal llem antische ppervlak b a e ig di do en, n een g het aar n a ce me an ijf o en sa 1 % v v zijn rm die 7 Er Ze vo
OCEANIË
f Antarctische Oceaa o n a a e c O e k j n Zuideli
Zuidpoolcirkel 3
p n o en e w eu mm la e zwe n ge en. ss
In he harin t noord g gev en v is a som t. In e n Eur s we en o l tie scho pa w n m ol ord De m iljo har t ythi en in bakk sch vi e ja e n tege van ge nd e p de Z r Fio ijn al nn en m me d t
e e eZ s r Noo
Zw e V Ko eren nin igd krij k Theems
Duitsla nd
lde
as
e Sch elgië B a M
Tsjec hië
Seine
rijk k n Fra
e e Z e s d n a l l Midde
ee Tiber
ig
Z che s i ur
Corsic a
L
At
nië e v o l S atië Kro
Po
Spanje
Taag
enrijk O o st
Zwitserland
Sard inië
je a k Bis n a v Golf
Loire
ti ria Ad
lan t i sche O Portug al ceaa
n
Het Kanaal
Rijn
Straat lvtaanr Gibra
Elbe
Nederland
Tyrreen se
Ita lië
Zee Sici
4
lië
sch e
Bosnië e Herzegovinn a
ee
Denem arke n
Noordzee
Ierse Ze e
rla nd
rak r e g a Sk
K
elt isch eZ
n de
at Katteg
dier dat ooit het grootste s i s i v n i we v fd. Hij kan 27 m De blau rde heeft gelee tong kan zoveel op aa orden en zijn lang w gen als een olifant. we
dde zijn duim tijdens het n a r b ver e duim in zijn mon aill ij stak d s van de were d h ld. H m nni Cu heid. ij alle ke c s ma Wij eeg h r e n kr ee
Ie
Noor weg en
IJsland
Zee
ntsz zee
lf
EU
Finland
Go
Oos tzee o fB
altische Zee
Bot
nis che
Bare
R O PA
Estlan d
Letla nd
land s u R
Litouw en
Rusland
Polen Dn
Slowakije
M
jep r
Oekraïne
ië emen o R
en vië negro
Zee e t r a w Z
ë Georgi
e Zee
Donau
ch spis Ka
avië old
rije Honga Mo Ser nte
Wolga
Ion i
Tur kij e
Macedonië
Griekenland
e he Z Egeïsc
Albanië
Bulgarije
e
he
sc
Zee
Cyprus
Kreta
5
nz leve e In Marlow zwan e zwart
ee r tw en ege vro emd ad n n o e m s . r h ige The vie mm ren so ande ,
dat er goden mensen n e fd e riviergod va eloo ivieren. D Father T n de g r hames r d e ‘Ol e ’. oeg n in d den ze r V de m e f no lee ems e Th
na De ha men ri ar , I si s
e n. ldza me
a tR s oa tu e B ijd an ‘Th dstr n v 9 iwe d e 2 roe xfor in 18 O
em s
e Th
van t om as’, es nt. ke
De n a het K am ‘T wat eltisc heem ‘don he s’ ker ‘Ta k ’b m e te
h or ij Do angr icu bel polit de
aa ke r str s J rol i ategi oh n d sch n B e g e lig urn esch ging s s ‘v ieden peeld loei bare is. Zij w e de Th gesc erd d eem hied enis aarom s een ’ ge noe door md .
V ER 6
ms hee hicum. T e lit n d t neo e
Archeolo veel voorw gen von erpe de nu ni it h
n s va vel en eu rd e e h we on atst. la
De Theem s de Cotsw ontspr old in grote s. Bij gt in stee de d n g br ep
De s t prest ad Ox i gestic gieuze ford i ht e un s w n is ive e du rs sa
oude, haar 1096 d om nd d ron ar oud. ja eke wer db ie zend rel it. D dui ite bijna l
Cherwell
De hij v ijsvoge is e l i de et. D s ee bu a ur t
kent dat t betet liefst in a d r, he voo ont hij water. i c is wo end n p om strom ar an v
ce sen ’ is e C d en vo am e un trad or bri ive itio he dge rsit nele t e . D eite n ers t ge e race van w hou den. erd
I N O K D G I EN
K J I R K N
gep
De T in h t
oor ‘The Wind rgrond v in 1908 e t h c ea ), het lisch n de wilgen lse schrijver l y d Enge di ls i e a e win ek van de d D n o e. die ws’ ( inderb Graham s o h k t m ll ee Wi erde Kenne e e h lic ub
De Theems ontspringt in de heuvels van de Cotswolds. Vanaf daar kronkelt de rivier zich een weg naar beneden, waarna ze in de universiteitsstad Oxford samenvloeit met de Cherwell. De Theems stroomt verder langs Henley, waar de jaarlijkse roeiwedstrijd wordt gehouden, langs de koninklijke residentie in Windsor Castle, de universiteitsstad Eton en ten slotte vloeit de rivier dwars door Londen naar de Noordzee. Van bron tot zee legt het water 338 kilometer af. Vanaf de Teddington-sluis wordt de Theems een getijrivier met eb en vloed en een wisselende stroomsnelheid en richting. In Londen kan de waterhoogte tijdens springtij wel 7 meter stijgen. De Theems is een van de bekendste rivieren ter wereld en de belangrijkste waterweg van Engeland.
S
haven van Londen erg bel was de an d j i t e d aanmeren en handeldr grijk. a s t s n e i d e ijve in Rom midden de de haven steeds verder naar de n. De e m d is af nden verhu aar de goederen met vrachtwage onn n o n a w e k v r, nland worden vervoer s of Al epen eeuw e rivie r het binne d. ch atste van d n naa a ing eine d tr De kluut was ron d ven in Enge 1840 land uit , sinds 1947 opn maar gest de Engelse ieuw ko o vrij e n voor m atu l
orde no . Op wartier, k ne n bin oofd n. ia n h Londe nn h u ta ze stad en oofd h
In het jaar 43 vie le delijke oever van n de R o Londinium. de The mein Late ems en r we b B rd ouw ri dit d de
r-
t
in . ur
B don n Lo
ridge
Fouln e ss
n, e k he t e u ier wer nnen erd be eld, e w pa a ere ld. ldt ijd .
ree Island T o w T
Na d hev e Te ig d ze aa da t
iaa e t d i er aard hel m l nu p de r de is h e e d , ligt sitie o d voo MT rdin h c i j w i o G ö n de r In Green lengtep aardt t tot geco heems o T e f d r d en m en nulpunt om e k de stan fgeko TC o is is arom noe ’. u Isle l a o n-s n. Da l ‘Tideway bepalen. O anTime, door U o f S he o t e n g de we p pe y Greenwich M vervange din getij ook 2 T H 7 9 k u 1 i s r e e n en wat n stu et sse GMT is i s Barri hame rlijk hoogtij. De poerkering is 3 is de e n 1825 . T n e e or 96 erste d D tzonde en av el m la i en in geval van n ten ligg ie Lo tunn 1843 werd de Thames Tunnel gegr e tunn n u n u k o t od o en nde en .D een ng en el ter we reld onder een drukke rivier Nu is he vier onde was o mh op n b i r . orspron d oog de e rdeel l e o kelijk voor koetsen bed n. e van de d n ge b ‘Underground de metro van Lo d ’, d n e e s 1 s 7de en d Tu e ijstijd, werden Frost 19de e jaarmarkten Fairs g euw, op d eho tijd e be ud en vro en ren .
ge n t te de erm van en. sch em word od aid ra
e lein e k aren s d t w s. Da heem T
7
E lb e g
UI TS
K
alb an a
rug
urg enb d g a Ma
D
t me m . s i 5 a d ren t 2,4 urop a e e E o ese z ijdte t l van p o r u e De E lspanw fvog vleuge tste roo de groo
N LA
e en
D ren e El e ot s v be was oostelijk e Gr an de ld het r ijk van Kare (742 -814).
e
No
D
Maarten Luther zo van de kerk in W u in de v wantoestand ittenber roege en i n g ge 16 d matie. Luth s ers d e Kath pijke de ee r hervormen oel , w ol i e d h u w ontstond maar d as om ke K ebb zi at e e e christ en nieu lukt de R rk a n e end we n oo om gr ie : h ot t g et e s pr t o
rt poo e de d op mee gen aar forllin e d Re e ste agd n de erk t n K rva 95 kla go jn Hij o be olieke s daa et Z h . h at . t an -Ka n pla innen I ms ed. ing b me. o m is ro tant tes
ier r riv ate t w er at . at
Een estuar iu monding w m is ee aa n vermengd r zoet bre d e brak wa worde n zo e ter n z u ont od st a
en. euw . ele ken idd wer en. e m n te sted s d e se en sam rope en e Eu er
o
e e z rd
De Hanze was ee Duitse steden z n handels oa ve Later breidde ls Lübeck rbond het ve rbon en Ha van s d zi mb ted ch u urg en it n be tij aa gon d ra n nd
le Saa
De cuü Maa da m g gden t e b von ze ni zogen. urger h e Du Gu t m De alve b en va n e ollen w d itse eri eer buite u o n h Ma cke, e uit elk nluchtdru orden tegen elkaar ge operen bolle o k drukt zo hard op de k agd en w aar k tt un o or O enb urg, etenschap nen. Tijdens een proef in 1654 d van het De p kregen per en de toenm ige burgemeester kaar. al el z roef toont estien paarden de halve bollen niet uit aan hoe sterk de luchtdruk is.
Elbebe ver
uurt van w in de b n en kan ater. n e alen on mm e s w wen da erniveau in hun r e v u at Be e bo het w ten te regelen. Z om rch bu
8
‘De ad e st d. d Lüb Grote n tij va A eck, ienst an zijn d was rend’, het 1 n i v ip Het met zijn le 6de-eeuwse oorlogssch otste schip en. m ngte van bijna 80 m het gro werd scher gebrui e b e t kt om de hand van de Hanze el
Berl ijn
Hav el
De Elbe ontspringt in het Reuzengebergte in Tsjechië nabij de grens met Polen. Vervolgens stroomt ze door het Ertsgebergte naar Saksen en over de Noord-Duitse Laagvlakte. In Hamburg mondt ze uit in de Noordzee, via een brede waaiervormige monding of estuarium. De totale lengte van de Elbe is 1165 kilometer, waarvan er ruwweg een derde door de Tsjechische Republiek stroomt en twee derde door Duitsland. De belangrijkste zijrivieren zijn de Moldau, die door de stad Praag loopt, de Saale en de Havel. De Elbe was in de loop van haar geschiedenis een belangrijke Europese natuurlijk grens. Zo gaf ze de oostelijke grens aan van het rijk van Karel de Grote en was ze na de Tweede Wereldoorlog een deel van de scheiding tussen Oost- en West-Duitsland.
de en ay’, ttroep e D Sovje ereldoorW Elb en s ‘ anse eede d Torgau. a Tw sta de bij de n
25 a dag d pril 19 at 4 elka de Am 5 w a a log on r tijd erik tmo ens et t e
PO LE
N
s og r s n voo d e ni sde zijn oll Dre van het v e bo d w bou dat llieer a n ge a
ter val
Volgens een joods verh de Praagse rabbi Löw aal kn e een mensachtig weze een g edde o n n klei va de oevers , uit lem Moldau van de , . de
te o o ed s b e i rl mb g ve ogse zig aa r b ar wo aro n de d e es t h me we kke ka eropnte rd d rakte r n in oor 194 de 5.
-wa a v a Panc
e ergt b e g De E n de lbe t Reuze in Tsje ontspringt in he de legenden chië, waar volgens st. reus Rübezahl al eeuwen heer
v
TSJECHIË
9