DE RENOVATIE BIJBEL
VOORWOORD Mooi en comfortabel wonen is een van de belangrijkste en vanzelfsprekendste levensdoelstellingen voor de meeste Belgen. Steeds vaker wordt die wens werkelijkheid door een bestaande woning grondig aan te pakken. De eigen woning krijgt een upgrade, een woning uit een erfenis wordt aangepast aan de hedendaagse woonnoden, we kopen liever een woning die we gaandeweg verbouwen dan dat we op zoek blijven gaan naar geschikte en betaalbare bouwgrond. Aan de slag gaan met ons huidige woningenbestand is voor velen een noodzaak. Bouwen is door de steeds strengere normen flink wat duurder geworden en de relatieve schaarste aan bouwgronden houdt de prijzen hoog. Anderen geven er de voorkeur aan om een woning te kopen dicht bij hun werkplek, want onze dichtslibbende wegen kosten ons waardevolle qualitytime. Wonen in de stad kan je zelfs helemaal onafhankelijk maken van de auto. Een nieuw samengesteld gezin brengt meestal ook nieuwe eisen met zich mee op het vlak van wonen. Een nieuwe relatie betekent dan ook dikwijls dat er ‘huiswerk’ aan de winkel is. Ook de overheid duwt ons in de richting van het bestaande patrimonium. Een voordelig btw-tarief, renovatiepremies, en in Vlaanderen zelfs een betonstop tegen 2040. Onze vrije ruimte moet gevrijwaard worden en er dienen klimaatdoelstellingen gehaald te worden. Wie een oude woning hergebruikt en energiezuiniger maakt, draagt daartoe bij en wordt daarvoor beloond. Bovendien hebben we het ook steeds sneller gehad met wat we hebben. Waar een keuken vroeger bij wijze van spreken levenslang dienstdeed – de vervanging van een toestel niet te na gesproken – zijn we nu na tien of vijftien jaar wel toe aan een nieuwe. Dat de oude ver van versleten is, doet niet ter zake. We hebben gewoon meer zin in iets nieuws.
De Renovatiebijbel richt zich tot iedereen die een woning bezit of gaat kopen en deze wil aanpassen aan de hedendaagse normen wat betreft wooncomfort, luxe, energie, afwerking en technische uitrusting. Het boek is een unieke bundeling van alle verbouwaspecten. Na een algemene situering pakken we eerst de ruimte aan (dak en gevel, uitbreiding, indeling), gevolgd door hoe je daglicht in die ruimte kunt binnenbrengen en hoe je ze energiezuiniger maakt. Comfort (gezondheid en uitrusting), afwerking van vloeren en wanden en een nieuwe keuken en badkamer maken je project af. Wat dit boek nog unieker maakt zijn de talloze illustraties, concrete voorbeelden van echte realisaties, meestal van de hand van Belgische (interieur)architecten. Dromen en ideeën kun je ook opdoen zonder het Gardameer, de Dolomieten of de Egeïsche Zee op de achtergrond. De Renovatiebijbel wil je met woord en beeld motiveren om werk te maken van je persoonlijke project. Hij wil de gids zijn op je weg naar een betere woon- en leefkwaliteit voor jezelf en je gezinsleden, een weg die ook en vooral naast de platgetreden paden loopt. De samenstellers Grégory Mees Frank Berckmans
inhoud 8 SITUERING
58
Waarom BENOveren?
10
Nieuwbouw of renovatie?
62
BENOveren: het stappenplan
14
Renovatie in cijfers
66
Een logische volgorde van de werken
18
Renoveren voor meer wooncomfort
70
Energieaudit en epc
22
Renoveren loont financieel
74
Analyse van je woning: water
26
Hypothecaire of renovatielening?
78 Vochtproblemen
30
Renovatie- en verbeteringspremie
82 RUIMTE
34
Andere premies en voordelen
84
Dakrenovatie, vaak het eerste werk
38
Omgevingsvergunning of niet?
88
Je zolder: goedkope extra woonruimte
42
Verbouwen met een architect
92
Bijbouwen en wooncomfort
46
Werken met een interieurarchitect
96
Bijbouwen: de energienormen
50 Sleutel-op-de-deurrenovatie
100
Keramische dak- en gevelbekleding
54
104
Zink: duurzaam voor dak en gevel
De grijze zone: wie mag wat doen?
108
Je gevel: de looks van baksteen
158
De vide: een aangename leegte
112
Blauwe steen: kracht en elegantie
162
De patio: binnen genieten van buiten
116
Je oude gevel reinigen of renoveren?
166
Daglichtinval door het dak
120
Kaleien
170
RenovActive: een duurzame renovatie
124
Gevelafwerking: pleisters en platen
174
Wapen je huis tegen oververhitting
128
Gevels met de looks van hout
178 ENERGIE
132
Ruimtes herindelen met gipskarton
180
Je verwarmingsketel vervangen
136
Je trap: vervangen of renoveren?
184
Verwarmen op aardgas
140
Deuren: bepalend voor de circulatie
186
Propaangas: tijdelijk of definitief?
144
Trends voor binnendeuren
190
De warmtepomp: de juiste keuze
148 LICHT
194
Wat met radiatoren en convectoren?
150
De doorzonkamer
198
Vloerverwarming bij een verbouwing
154
De achtergevel openwerken
202
Zonneboiler of warmtepompboiler
inhoud 206
256
Opbergen: weg met rommel
210 Zonnepanelen
260
Waarom je woning ventileren?
214
264
Hoe ventileren?
218 Dakisolatie
268
Een stofvrije woonomgeving
222
Sarkingdak of sandwichpanelen
272
Akoestisch comfort
226
Na-isoleren van spouwmuren
276
Je elektrische installatie verzwaren
230
Gevelisolatie aan de binnenkant
280
Elektriciteit waar je wilt
234
Gevelisolatie aan de buitenkant
284
Slim renoveren met Niko
238
Oude ramen en enkel glas vervangen
288 VLOEREN EN WANDEN
Haarden en kachels: gezellige warmte
Waarom isoleren
242 Glas
290
246
Aluminium ramen en deuren
294 Gietvloeren
250
Garagepoort en voordeur
298
Stuc Deco vloeren
302
Houten vloeren, de natuur in huis
254 COMFORT
Zachte vloeren: klikken of lijmen?
306
Keramische tegels
356 GENIETEN VAN WATER
310
Harde vloeren: natuursteen kiezen
358
De badkamer: op een goede afloop
314
Blauwe steen uit Henegouwen
362
Baden in nieuwe dimensies
318
Je muren verven
366
Douchen: de nieuwe ervaring
322
Behangpapier en textiel
370
Wastafel en tablet: prettig ontwaken
326
Decoratieve wandtechnieken
374
Opbergen in de badkamer
330
Raamdecoratie: voor jezelf en je buren
378 FOTOVERANTWOORDING
334 KOOKCOMFORT 336
Keukenopstelling: vermijd loopwerk
340
Vermijd bukken, strekken en zoeken
344
De afwerking van keukenkasten
348
Werkbladen: keuze te over
352
Spoelbak en kraan: trends en techniek
SITUERING
10
Heb je nog geen eigen woning? Dan steekt de gedachte aan een woning bouwen of kopen ongetwijfeld regelmatig de kop op. Eigendom is nog altijd de beste verzekering voor de oude dag ...
Nieuwbouw of renovatie?
... en op lange termijn is het zeker voordeliger dan huren. Cijfers bewijzen dat investeren in een eigen woning wel degelijk verstandig is. Sinds 1975 vertienvoudigde de gemiddelde verkoopprijs van een woning, terwijl andere producten gemiddeld drie keer minder in prijs stegen. Bovendien zit een eigen woning in onze Vlaamse aard ingebakken: ongeveer twee derde van de Vlamingen heeft een huis, een op tien bezit een appartement. Weinig Europese landen doen beter.
hoog zijn dan bij een nieuwbouw. Je kunt misschien de woning al betrekken waardoor je elders geen huur betaalt, je bent onder dak, je kunt dus bepaalde werken uitstellen, op sommige vlakken mag het misschien eventjes wat minder luxueus zijn …
Een eigen huis bouwen is voor de meesten een droom, maar helaas blijft het daar steeds vaker bij. De oorzaak van die evolutie moeten we niet ver zoeken: het wordt steeds moeilijker om het financiële plaatje rond te krijgen, zeker voor jonge mensen. Schaarse en duurdere gronden, vaak in het bezit van bouwpromotoren, meer normen en verplichte investeringen in het kader van een strengere EPB-wetgeving, minder tijd om zelf de handen uit de mouwen te steken … Zelfs de historisch lage rente op hypothecaire leningen kon de dalende trend in nieuwbouwwoningen niet omkeren. Die lage rente geldt natuurlijk ook bij de aankoop van een woning en is voor velen een stimulans om op zoek te trekken naar een bestaand huis. Is kopen en renoveren dan zoveel goedkoper dan nieuwbouw? Zeker niet, en wil je hetzelfde comfort, afwerkingsgraad, energiepeil, persoonlijke toets … als bij een nieuwbouw, dan is het wellicht op lange termijn duurder. Kopen is voor vele gezinnen echter vaak de enige optie omdat de investeringen op korte termijn vaak minder
11
SITUERING
Een huis kopen betekent dat je basiscomfort hebt, en in fases kunt investeren. Het feit dat je voor een deel je eigen investeringsritme kunt spreiden en aanpassen, betekent vaak dat het bedrag dat je in een keer dient te ontlenen lager is. Op de keper beschouwd herhaalt de geschiedenis zich: nieuwbouwwoningen waren zelfs tot in de jaren tachtig na de eerste bouwfase allesbehalve volledig en luxueus afgewerkt.
Meer en meer architecten, aannemers en zelfs bouwbedrijven specialiseren zich in renovatie.
Maar ook op het vlak van verbouwingen is de nieuwe economische realiteit voelbaar. Minder leningen worden goedgekeurd, duurdere villa’s staan vaak erg lang te koop, grondige verbouwingen vragen ook meer en meer verplichte investeringen.
tiele voorbeelden van geslaagde projecten vinden hun weg naar de media. Meer zelfs: de media spelen actief in op de renovatietrend, getuige de vele tv-programma’s rond dit thema.
En toch zeggen wij: go for it! Bij het kopen van een woning begint vaak een boeiend woonverhaal. Meer en meer architecten, aannemers en zelfs bouwbedrijven specialiseren zich in renovatie, producenten ontwikkelen producten en diensten specifiek voor verbouwingen, en zowel spectaculaire als sub-
Woningen worden op korte termijn wellicht niet veel goedkoper, en leningen al helemaal niet. Ons advies: niet getreurd als een nieuwbouw niet kan, en aan de slag met wat er al staat!
SITUERING
12
Om alle bestaande Belgische woningen te vervangen door nieuwe woningen, hebben we in het huidige tempo 110 jaar nodig.
13
SITUERING
LICHT
154
De relatie met de tuin was lang geen prioriteit in het ontwerp van woningen. Dat ligt nu helemaal anders.
De achtergevel openwerken
Logisch gezien de trends van cocooning en outdoor living: we trekken ons nu eenmaal graag terug op ons eigen terrein. Oudere woningen met slechts een raam en een deur aan de tuinzijde voldoen niet langer aan deze nieuwe woonbehoefte en het spreekt voor zich dat het openwerken van de achter- of zijgevel een van de meest uitgevoerde verbouwwerken is. Een opengewerkte gevel verbetert niet enkel de relatie met buiten, ook de inval van daglicht wordt geoptimaliseerd, waardoor de woonkwaliteit verhoogt. Een eerste keuze is die tussen een kamerbreed raam en het behoud van een (smal) deel van de oorspronkelijke muur. Architecturaal geeft de eerste het mooiste resultaat en de rijkelijkste lichtinval. Om praktische redenen wordt echter vaak voor de tweede oplossing gekozen, je moet tenslotte ergens heen met die radiator, en om volop van het ruimtelijke effect van een kamerbreed raam te genieten dien je toch een paar meter van de zijmuren vrij te laten. Een kamerbreed raam combineer je dan ook het best met een grondige aanpak van de ruimte: voorzie vloerverwarming of een smalle putconvector, verhuis opbergen naar de andere kant van de ruimte, en plan je nieuwe keuken niet enkel op grond van bestaande water- en elektriciteitsleidingen, maar oriĂŤnteer ze in de eerste plaats naar buiten.
155
Een opengewerkte gevel verbetert niet enkel de relatie met buiten, ook de inval van daglicht wordt geoptimaliseerd, waardoor de woonkwaliteit verhoogt.
LICHT
Een opengewerkte achtergevel krijgt op een enkele uitzondering na een schuifraam. Dit, gecombineerd met de grootte van het raam, vraagt om sterke profielen. Hout en met staal versterkte pvc-profielen kunnen grote overspanningen aan, maar meestal valt de keuze op aluminium omwille van zijn grote draagkracht en slankere uitvoering. Ook staal is een optie, zeker bij uitzonderlijke breedtes of hoogtes. Hou er rekening mee dat grote raamoppervlakken dikker glas vragen vanwege de stevigheid en dat driedubbel glas dan vaak geen optie meer is. Een breed schuifraam draagt een enorm gewicht en moet dus goed ‘lopen’. Naast het traditionele monorailsysteem, bestaan er nu ook duorail- en zelfs 3-railsystemen om het steeds grotere gewicht van schuiframen op te vangen.
De keuze tussen een profiel dat aan de buitenkant van het vaste deel schuift of aan de binnenkant, is ook eerder esthetisch. Een raam dat aan de buitenkant schuift, laat je toe je vloer tot tegen de profielen te leggen, maar de rail moet je wel vaker proper maken omdat die helemaal aan de buitenkant ligt. Hou ten slotte ook op voorhand rekening met ongewenste gasten: vraag inbraakveilige profielen, voorzie horren en lees zeker verder over het risico op oververhitting door de zon!
Een andere trend op het vlak van schuiframen is het volledig laten verzinken van het profiel in de vloer. Esthetisch mooi en zonder opstap waarover je kunt struikelen. Het is een wat duurdere uitvoering, maar zeker het overwegen waard als je binnen en buiten dezelfde vloerbedekking plant. Vraag zeker aan je vakman hoe het zit met de waterafvoer en of bij glasbreuk het glas makkelijk vervangen kan worden: een goede bereikbaarheid van alle glaslatten is nodig om zonder al te veel schade een glasplaat van een paar honderd kilo op haar plaats te krijgen.
Naast het traditionele monorailsysteem, bestaan er nu ook duorail- en zelfs 3-railsystemen om het steeds grotere gewicht van schuiframen op te vangen.
LICHT
156
Met een vouwraam creĂŤer je een nog grotere openheid naar buiten dan met een schuifraam.
157
LICHT
VLOEREN EN WANDEN
318
Verven is dĂŠ doe-het-zelfklus bij uitstek, en het resultaat ervan bepaalt in zeer grote mate de sfeer en de uitstraling van je woning.
Je muren verven
Net in het sprekende gemak waarmee je eraan begint, schuilt de grootste en meest voorkomende fout. De meesten beginnen er gewoonweg te vroeg aan, zonder rekening te houden met droogtijden, met werken die nog moeten worden uitgevoerd, met een veranderende daglichtinval, de kleur van de nog te kiezen meubels ... Voor elk tegenvallend resultaat is er wel een reden te bedenken. Door vocht, loskomend pleisterwerk, een onvoldoende behandelde ondergrond of stof moet je misschien wel helemaal opnieuw beginnen. Een gouden raad: stel net als bij een nieuwbouw dit werk zo lang mogelijk uit en ga dan dubbel doordacht te werk, op maat van je nieuwe woonsituatie. Luister nooit naar het stemmetje dat zegt: 'Laten we er al maar aan beginnen voordat ze met de rest starten.' De belangrijkste keuze is de kleur, maar ook verschillende soorten verf en verftechnieken beĂŻnvloeden het resultaat. Hedendaagse architecten zweren vaak bij wit, zowel voor muren, plafonds, keuken en zelfs vloeren. Niet onlogisch; wit is rustgevend, laat een ruimte optimaal tot zijn recht komen en geeft je de gelegenheid om je eigen warmte- en kleuraccenten te leggen, die dan mooi contrasteren. Het is geen toeval dat makelaars mensen die hun woning willen verkopen aanraden de muren zo veel mogelijk wit te schilderen. Ook al zie je het initieel niet zo zitten, wit is absoluut een aanrader om als basis te nemen, al is het maar omdat je een witte muur nog een andere kleur kunt geven, andersom wordt moeilijker. Een uitzondering op die regel: een badkamer met sowieso veel wit kun je een klasse-uitstraling geven met een donkere muur.
319
Wit is rustgevend, laat een ruimte optimaal tot zijn recht komen en geeft je de gelegenheid om je eigen warmte- en kleuraccenten te leggen.
VLOEREN EN WANDEN
Kies je voor kleuren, tracht dan in een ruimte zo weinig mogelijk te variëren. Een tot twee kleuren maximaal per kamer. Liever verschillende kamers in verschillende kleuren, dan veel kleuren in één kamer. Dat zorgt voor een onrustig en enerverend effect, dat ook meubels en andere decoratie niet tot zijn recht laat komen. Ook de afwerking tussen verschillende kleurvlakken is vaak een pijnpunt. Kleinere kamers krijgen altijd lichte kleuren om ze groter te laten lijken. De meeste soorten verven zijn watergedragen en bevatten nauwelijks nog schadelijke stoffen. Kwalitatieve acrylverf is zeer kleurvast en droogt niet te snel, waardoor je vegen van je borstel minder ziet. Ze is vochtbestendig en je kunt ze afwassen. Latexverf is ademend en bevat een middel dat schimmels en bacteriën weert. Je kunt ze wel niet afwassen. Vinylverven zijn dan weer beter voor vochtige ruimtes. Kalkverven en natuurverven zijn zeker bij oudere huizen zeer geschikt, omdat ze ademen en dus de natuurlijke vochthuishouding van je woning intact laten. Ze vragen wel een goede voorbereiding van de ondergrond en felle kleuren zijn niet mogelijk, maar die raden we toch af. Ze hebben een charmante en rustgevende uitstraling die je eerder in rustiek ingerichte woningen vindt. Welke kleur of verf je ook kiest, je gaat enkel aan de slag op droge en stofvrije ondergronden zonder oneffenheden. Hou voor een tweede laag rekening met de droogtijd van de eerste. Een korte droogtijd is niet noodzakelijk beter, want die beperkt de noodzakelijke openwerktijd. Een grondlaag is bijna altijd nodig: ze voorkomt dat je afwerkingslaag in rechtstreeks contact komt met je zuigende muur, ook dekt ze kleine stofdeeltjes af en voorkomt ze dat kleurverschillen ‘doorslaan’.
VLOEREN EN WANDEN
Kalkverven en natuurverven zijn zeker bij oudere huizen zeer geschikt, omdat ze ademen en dus de natuurlijke vochthuishouding van je woning intact laten.
320
Verfresten blijven langer bruikbaar voor retouches als je de pot ondersteboven stockeert. De verf sluit het deksel hermetisch af en verhindert dat er lucht binnendringt.
321
VLOEREN EN WANDEN
www.athomepublishers.be - www.entrr.be www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Concept en realisatie: At Home Publishers Coverontwerp: At Home Publishers Samenstelling: Grégory Mees en Frank Berckmans Fotografen: At Home Publishers – Yannick Milpas – Bieke Claessens Layout: Michel Suykerbuyk Commerciële regie: At Home Publishers
Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact nemen met onze redactie: info@athomepublishers.be - redactielifestyle@lannoo.com © At Home Publishers en Uitgeverij Lannoo nv, 2017 D/2017/45/678 – NUR 454/648 ISBN 978 94 014 4693 8
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
384