Sociale psychologie
Tweede, herziene editie
Alain Van Hiel en Arne Roets
sociale p s yc h o lo g i e
Inhoud
Woord vooraf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVI Over de auteurs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVII
DEEL 1
Sociale psychologie: Kernthema’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVIII
Hoofdstuk 1
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
De mens is een sociaal dier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Definitie van sociale psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 De kracht van de situatie: een voorbeeld van een sociaalpsychologische studie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Sociale psychologie en verwante disciplines . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Andere psychologische domeinen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Sociale psychologie en mensenkennis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 De geschiedenis van de sociale psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 De beginjaren van de sociale psychologie (1880-1935) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 De jaren van bevestiging (1936-1960) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 Groei en debat (1960-1975) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Methodologisch en inhoudelijk pluralisme (1975-heden) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Sociale psychologie in de 21ste eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Hersenonderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Het internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Sociaal-culturele perspectieven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Open wetenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Hoofdstuk 2
Onderzoeksmethoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
De ontwikkeling van hypothesen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een goed idee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opzoeken van psychologische literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het operationaliseren van sociaalpsychologische variabelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zelfbeschrijvingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gedragsobservatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IdeeĂŤn testen: onderzoeksplannen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Beschrijvend onderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Correlationeel onderzoek: de relatie tussen variabelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Experimenten: manipuleren van de situatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
VI
28 28 28 28 30 31 33 34 35 38
inhoud
Ethiek en waarden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Geïnformeerde toestemming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Debriefing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Waarden en wetenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Hoofdstuk 3
Het sociale zelf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Het sociale zelf – een inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De oorsprong van het zelf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zelfschema’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zelfregulatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het zelfconcept . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Introspectie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zelfperceptie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De invloed van anderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Impact van geslacht, generatie en cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zelfwaardering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De behoefte aan zelfwaardering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mechanismen van zelfverheerlijking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zijn positieve illusies adaptief? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zelfpresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strategische zelfpresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zelfverificatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Individuele verschillen in zelfsturing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Slotwoord: het dynamische zelf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Hoofdstuk 4
41 42 42 42 44 46
51 51 52 54 57 57 59 62 64 66 68 68 72 73 73 75 77 77 78 80
Sociale perceptie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
Het ruwe materiaal van de eerste indruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De waarnemer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het uiterlijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Situaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Attributie: hat afleiden van disposities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Attributietheorieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De theorie van corresponderende gevolgtrekkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kelley’s covariatietheorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Attributievertekeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
84 85 85 88 89 95 95 96 97 99
VII
sociale p s yc h o lo g i e
Integratie: van disposities tot impressies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Enkele basisbevindingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Integratie van kenmerken in een globale impressie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Afwijkingen van het gemiddelde model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Confirmatievertekening: van impressies naar de realiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Persistentie van opvattingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Confirmatorische hypothesetoetsing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 De zelfvervullende voorspelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Slotwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
Hoofdstuk 5
Sociale beïnvloeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
Automatische sociale beïnvloeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Conformiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De klassieke studies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Waarom conformeren we ons? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Meerderheidsinvloed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minderheidsinvloed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Differentiële of unimodale procesmodellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Instemmen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Redenen geven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‘Stel je eens voor’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De wederkerigheidsnorm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tweestappeninstemmingstechnieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Assertiviteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gehoorzaamheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milgrams onderzoek: krachtlijnen van vernietigende gehoorzaamheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milgram in de 21ste eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Verzet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Slotwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DEEL 2
Sociale cognitie en attitudes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
Hoofdstuk 6
Sociale cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
Sociale cognitie, een inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De sociaalcognitieve benadering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De geschiedenis van de sociale cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het schemabegrip . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Effecten van schema’s op informatieverwerking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
VIII
124 125 127 129 131 134 136 137 138 139 139 140 143 144 145 149 150 151 153 155
160 160 162 163 165
inhoud
Automatische processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Geschiedenis van het onderzoek naar automatische processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kenmerken van automatische processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Automaticiteit: affect versus cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Individuele verschillen in impliciete reacties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De feilbare en de onbewuste beslisser . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‘Hot cognition’: affect, motivatie en cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Affect: emoties en stemmingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De invloed van cognitie op affect . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De invloed van affect op cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het voorspellen van toekomstig affect . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De invloed van motivatie op cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Slotwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Hoofdstuk 7
170 170 171 174 177 179 182 182 183 186 189 191 193 194 197
Attitudes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
Attitudes: basisbevindingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 De drie componenten van attitudes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Attitudesterkte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Expliciete en impliciete attitudes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 Het verband tussen attitudes en gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Overreding door communicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Twee wegen voor overreding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 De bron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 De boodschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Het publiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 Overtuigen door het eigen gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Cognitieve dissonantietheorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Toepassingen van de dissonantietheorie op inspanningen en keuzes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 Randcondities van de dissonantietheorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Alternatieve wegen tot zelfovertuiging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 Reclame en voorlichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 Subliminale berichten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 Stereotypen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 Culturele verschillen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Slotwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237
IX
2 24
Hoofdstuk 2
Onderzoeksmethoden In dit hoofdstuk belichten we de methoden en technieken die door sociaalpsychologen gehanteerd worden voor kennisverwerving. Inzicht in onderzoeksmethoden leidt niet alleen tot een beter begrip van sociaalpsychologische bevindingen, maar ook tot een accuratere blik op dagelijkse ervaringen en mediaberichtgeving. Sociaalpsychologen ontwikkelen hypothesen die ze met onderzoek toetsen. Hoe ze tot ideeën komen, vormt het eerste deel van dit hoofdstuk. Daarna belichten we hoe theoretische ideeën kunnen worden omgezet in meetbare variabelen en gaan we in op de onderzoeksplannen die sociaalpsychologen hanteren. We sluiten af met enkele beschouwingen over ethiek en waarden in de sociale psychologie.
Overzicht Woord vooraf De ontwikkeling van hypothesen • Een goed idee • Opzoeken van psychologische literatuur Het operationaliseren van sociaal psychologische variabelen • Zelfbeschrijving • Gedragsobservatie
Ideeën testen: onderzoeksplannen • Beschrijvend onderzoek • Correlationeel onderzoek: de relatie tussen variabelen • Experimenten: manipuleren van de situatie Ethiek en waarden in de sociale psychologie • Geïnformeerde toestemming • Debriefing • Waarden en wetenschap Slotwoord Samenvatting Kernbegrippen
25
sociale p s yc h o lo g i e | D e e l 1 : k e r n t h e m a’ s
We worden dagelijks bestookt met allerlei infor matie. Kennis van onderzoeks methoden helpt om informatie kritischer en nauwkeuriger te verwerken.
Woord vooraf Zes wijze, blinde mannen komen voor het eerst in aanraking met een olifant. Ze betasten ieder een deel van de olifant en proberen aan elkaar te beschrijven wat ze voelen. De eerste blinde betast een poot en besluit: ‘O, ik snap het: een olifant is zoiets als een boom.’ ‘Nee,’ zegt de tweede, die een flank van het dier betast, ‘een olifant is zoals een muur.’ ‘Jullie hebben het mis’, stelt de derde, die aan de slurf hangt. ‘Een olifant lijkt op een slang.’ ‘Echt niet’, meent de vierde, die een oor betast. ‘Een olifant is zoals een waaier.’ ‘Onzin’, vindt de vijfde. Hij voelt aan de slagtand: ‘Een olifant lijkt erg op een speer!’ ‘Hoe komen jullie aan dat soort ideeën?’, vraagt de zesde. Hij heeft de staart vast en constateert: ‘Het is toch duidelijk dat een olifant een soort paard is, met een kwast om mee te schilderen!’ Dit verhaaltje maakt duidelijk dat iedereen een andere kijk heeft op de werkelijkheid. Elk beeld is waar, maar beschrijft niet het geheel. Kennis over de werkelijkheid ligt niet zomaar voor het grijpen. Om inzicht te verwerven over het diepere wezen van de dingen, is er nood aan nauwkeurige observatie, betrouwbare meting en
26
veel communicatie om alle stukjes van de puzzel samen te leggen. Zoals we in het vorige hoofdstuk al aanvoerden, heeft iedereen als ‘sociaal dier’ eigen meningen en intuïties over sociaalpsychologische vraagstukken. Indien de sociale psychologie zich uitsluitend op deze persoonlijke ervaringen, waarnemingen en intuïties zou baseren, zou ze helaas bol staan van contradicties, dubbelzinnigheden en relativeringen. Om dit te vermijden, steunt de sociale psychologie op de wetenschappelijke methode. Is de sociale psychologie een ‘echte’ wetenschap? Astronomie is ongetwijfeld een wetenschap. We kunnen exact voorspellen wat er zal gebeuren wanneer twee hemellichamen elkaar naderen, of hoe sterrenstelsels door de tijd heen zullen evolueren. Hemellichamen, scheikundige elementen, atomen en objecten die ons omringen, gehoorzamen allemaal aan natuurwetten, waardoor we er ‘exacte’ wetenschappen over kunnen ontwikkelen. De mens is echter niet via natuurwetten te vatten. Dit is het gevolg van het feit dat het gedrag van de mens beïnvloed wordt door de vrije wil, of het menselijke vermogen om controle uit te oefenen over eigen handelingen en beslissingen.
hoofdstuk 2 | onderzoeksmethoden
Hoe kan sociaal gedrag dan toch wetenschappelijk worden bestudeerd? In dit hoofdstuk behandelen we de wetenschappelijke methoden om sociaalpsychologische fenomenen te onderzoeken. De wetenschappelijke manier om kennis te verwerven verloopt cyclisch. Op basis van theorieën, observatie, of intuïtie en persoonlijke ervaringen, stelt de onderzoeker een hypothese op. Een hypothese is een expliciete, toetsbare voorspelling over het al dan niet optreden van een gebeurtenis. Het formuleren van een hypothese is een cruciale stap in de richting van de planning en uitvoering van het onderzoek en de feitelijke gegevensverzameling. Indien de voorspelling strookt met de observaties die in het onderzoek werden verricht, leidt dit naar de volgende stap in het onderzoeksproces, het opstellen van een theorie. Een theorie is een georganiseerde set van abstracte principes die het mogelijk maken om geobserveerde fenomenen te verklaren. Theorieën worden gewoonlijk volgens drie criteria beoordeeld: eenvoud, volledigheid en generativiteit. De beste theorieën bevatten een beperkt aantal variabelen maar zijn tegelijkertijd nauwkeurig,
omvatten alle relevante informatie en leiden tot verder onderzoek en een beter inzicht. Hier sluit de onderzoekcyclus zich en kan hij herbeginnen, want een generatieve theorie is een inspiratiebron voor verder onderzoek. Meer in het bijzonder stimuleert een goede theorie het opzetten van systematisch onderzoek over een volgende generatie van hypothesen. Dit leidt dan tot betere kennis. Het lot van alle wetenschappelijke theorieën is dat ze bekritiseerd en uiteindelijk overtroffen worden.
Hypothese Een expliciete, toetsbare voorspelling over het al dan niet optreden van een gebeurtenis.
Theorie Een georganiseerde set van abstracte principes die het mogelijk maken om geobserveerde fenomenen te verklaren.
Op 19 december 2016 werd een aanslag gepleegd op een kerstmarkt in Berlijn. De dader had een vrachtwagen gekaapt, de Poolse chauffeur om het leven gebracht en was nadien ingereden op een drukke menigte van weer loze burgers. Hierbij vielen twaalf doden te betreuren. De aanslag werd de volgende dag door Islamitische Staat opgeëist. De sociale psychologie bestudeert waarom mensen gehoorzamen aan onethische bevelen en waarom ze aansluiten bij terroristische organisaties.
27
sociale p s yc h o lo g i e | D e e l 1 : k e r n t h e m a’ s
De ontwikkeling van hypothesen Een goed idee Een onderzoek begint steeds met een idee. Een idee kan gebaseerd zijn op dagelijkse observaties en persoonlijke ervaringen. Zo vroeg Ringelmann (1880) zich af of vele handen licht werk maken, wat de directe aanleiding was tot de touwtrekkenstudie die we later in dit boek zullen behandelen. Interviews met Duitse Primaire bronnen oorlogsmisdadigers die tijdens de Oorspronkelijk gepu Tweede Wereldoorlog in de concenbliceerd werk over tratiekampen werkten, leidden tot bevindingen, dat vaak de uitdagende en verontrustende in artikelvorm in tijdconclusie dat het ‘doodgewone schriften verschijnt. mensen’ waren (Arendt, 1963). Een van hen – Adolf Eichmann – werd in 1961 door de Israëlische geheime Secundaire bronnen dienst uit Argentinië ontvoerd om Samenvattende bespre kort daarna in Jeruzalem terecht king van onderzoeks te staan. Het proces dat wereldwijd bevindingen uit primaire aandacht kreeg, maakte duidelijk bronnen, vaak in de dat Adolf Eichmann geen doorvorm van theoretische trapte psychopaat of crimineel hoofdstukken of was, maar eerder een boekhouderintroductieboeken. type. Naar aanleiding van dit proces heeft Stanley Milgram (1963) zijn befaamde gehoorzaamheids Operationele variabele experimenten bedacht (zie Hoofd De specifieke manier stuk Sociale beïnvloeding). waarop de conceptuele Ideeën voor onderzoek ontstaan variabele wordt gemani eveneens vanuit de lezing van de puleerd en gemeten. sociaalpsychologische literatuur. Solomon Asch (1946) ontwierp zijn bekende lijnenstudie omdat hij geïnspireerd werd door een onderzoek naar normvorming uitgevoerd door Muzafer Sherif (1936). Asch rapporteerde dat mensen de neiging hebben zich bij de opinie van de groepsmeerderheid aan te sluiten, ook wanneer de groep duidelijk verkeerd oordeelt. De experimenten van Sherif en Asch vormden op hun beurt de basis van al het latere onderzoek naar conformiteit.
Opzoeken van psychologische literatuur Niet alle ideeën en vragen zijn even aantrekkelijk om te onderzoeken. Een mogelijke reden hiervoor is dat er al een sociaalpsychologisch onderzoek verricht werd dat een antwoord op de onderzoeksvraag biedt. Het is dan ook belangrijk
28
dat onderzoekers eerst de literatuur doorzoeken. Inleidende handboeken sociale psychologie en meer gespecialiseerde boeken vormen hiervoor een goed uitgangspunt. Dergelijke bronnen worden secundaire bronnen genoemd, omdat ze samenvattend onderzoeksbevindingen beschrijven, zonder alle informatie te geven die in de oorspronkelijke artikelen vervat is. Het eigenlijke onderzoek wordt meestal in artikelvorm gepubliceerd in tijdschriften, dit zijn de zogenaamde primaire bronnen. Er zijn allerlei handige zoekmachines beschikbaar die het mogelijk maken om primaire bronnen te vinden. Google Scholar is een internetzoekmachine die de samenvatting (‘het abstract’) of de volledige tekst van wetenschappelijke artikelen uit verschillende disciplines publiek beschikbaar maakt. Naast Google zijn er gespecialiseerde elektronische databanken, die een enorme hoeveelheid informatie bevatten en snel en gemakkelijk toegankelijk zijn, maar helaas niet kosteloos. Een veel gehanteerde databank is Web of Science, dat niet enkel psychologische tijdschriften, maar ook tijdschriften van zowat alle andere humane en exacte wetenschappen bevat. Zo goed als alle grote universiteiten hebben Web of Science ter beschikking. Handig bij databanken zoals Web of Science is de stamboomstructuur. Van elk artikel vermelden die databanken de erin gehanteerde referenties, die met een enkele muisklik kunnen worden bereikt. Eveneens wordt aangegeven welke recentere artikelen later naar dit artikel verwijzen. Dit worden citaties genoemd. Het gebruik van deze ‘stamboomtechniek’ verschaft informatie over het netwerk van onderzoek naar een bepaald thema. Door het opzoeken van relevante onderzoeksliteratuur wordt de onderzoeksvraag vaak preciezer en richt die zich op meer specifieke condities.
Het operationaliseren van sociaalpsychologische variabelen Steunend op observatie, ervaring of een theorie kan een hypothese worden geformuleerd. Een hypothese is een specifieke voorspelling, zoals: ‘Mediageweld leidt tot agressie.’ De variabelen waarop de hypothese betrekking heeft, noemen we conceptuele variabelen. Om hypothesen
hoofdstuk 2 | onderzoeksmethoden
daadwerkelijk te toetsen, moeten we de conceptuele variabelen in manipuleerbare of meetbare variabelen omzetten. De specifieke manier waarop de conceptuele variabele wordt gemanipuleerd of gemeten, wordt de operationele variabele genoemd. De toetsbare voorspelling zou als volgt kunnen klinken: ‘Tieners zullen een grotere shockintensiteit hanteren om een andere persoon te straffen nadat ze gedurende een uur een gewelddadig videospel gespeeld hebben in vergelijking met een geweldloos videospel.’ Shockintensiteit is een operationalisering van het concept ‘agressie’, terwijl een uur naar al dan niet gewelddadig videomateriaal kijken, de operationalisering vormt van het concept ‘mediageweld’. Het resultaat van deze vertaalslag is dat een hypothese die in theoretische termen gesteld werd, omgezet wordt in een voorspelling die empirisch kan worden getoetst. Bij sommige variabelen is de vertaling naar het operationele gemakkelijk en vanzelfsprekend. Bijvoorbeeld: de tijd die je nodig hebt om een traject af te leggen, kan het best gemeten worden in seconden, terwijl de lengte van het traject gemakkelijk meetbaar is in meter. Voor sommige variabelen bestaan er dus betrouwbare en algemeen aanvaarde meetmethoden. Andere variabelen zijn moeilijker in concrete manifestaties om te zetten, bijvoorbeeld conformiteit, altruïsme, liefde en groepsdruk. Een onderzoeker kan bijvoorbeeld ‘conformiteit’ operationeel definiëren als het aantal keren dat een deelnemer instemt met de duidelijk verkeerde beoordelingen van een groep handlangers van de onderzoeker. Dit is exact wat Asch in zijn lijnenstudie deed. Vaak kan een conceptuele variabele in talloze operationele variabelen omgezet worden. Onderzoekers spenderen heel wat tijd aan het verfijnen en bijstellen van operationele definities totdat ze de essentie van de conceptuele variabelen optimaal vatten. Operationele variabelen worden geëvalueerd in termen van begripsvaliditeit, of de mate waarin (1) de experimentele manipulaties echt die conceptuele variabelen manipuleren die ze bedoelen te manipuleren en (2) de meetinstrumenten in een onderzoek effectief de conceptuele variabelen meten die ze bedoelen te meten. Helaas is er geen statistische methode die het mogelijk maakt de begripsvaliditeit te bepalen. Vaak groeit er consensus in de gemeenschap van onderzoekers over wat
A B C
Voor sommige theoretische concepten zijn vele operationaliseringen mogelijk. Conformiteit werd door Asch geoperationaliseerd door het aantal keer dat een onderzoeksdeelnemer de onjuiste meerderheid volgt, ook al is deze keuze duidelijk onjuist.
geschikte operationele variabelen zijn en waarom bepaalde manipulaties of metingen minder valide zijn, bijvoorbeeld omdat ze onbedoelde neveneffecten hebben of niet zuiver genoeg zijn. Om terug te komen op ons voorbeeld over de impact van mediageweld op agres(Onderzoeks)deelnemer sie, dienen we ons ervan bewust Een individu dat deel te zijn dat agressie een relatief neemt aan een psycholo ongewoon gedrag is om te meten. gische studie. Uiteraard kunnen we deelnemers elkaar niet te lijf laten gaan en dienen we onze toevlucht te nemen Handlangers tot metingen als het toedienen van Medewerkers van de shocks als onderdeel van een expeonderzoeker die zich riment. Hierbij rijst echter de vraag voordoen als gewone of agressie met die procedure wel onderzoeksdeelnemers. echt gemeten wordt. De meningen hierover zijn verdeeld (Anderson, Lindsay, & Bushman, 1999; Tedeschi Begripsvaliditeit & Quigley, 2000). De mate waarin de Het proces van operationalisering operationele variabelen van sociaalpsychologische variade corresponderende belen leidt meestal tot twee cateconceptuele variabelen gorieën van metingen, namelijk manipuleren of meten. zelfbeschrijving en observatie.
29
sociale p s yc h o lo g i e | D e e l 1 : k e r n t h e m a’ s
Zelfbeschrijving Een methode waarbij de onderzoeksdeelnemer zelf gedachten, gevoelens, verlangens en gedrag beschrijft.
Interne consistentie De mate waarin items van een vragenlijst met elkaar samenhangen of correleren.
Socialewenselijkheidsvertekening De tendens van deel nemers om onnauw keurige zelfbeschrijvingen te rapporteren omdat ze een goed figuur willen slaan bij anderen.
Inwilligingstendens De neiging van deel nemers om akkoord te gaan met bestaande veronderstellingen, waar door ze vaak affirmatief antwoorden op items uit een vragenlijst.
Zelfbeschrijving Zelfbeschrijving is een methode waarbij de onderzoeksdeelnemer zelf gedachten, gevoelens, verlangens en gedrag beschrijft. In de sociale psychologie zal, om bepaalde conceptuele variabelen te meten, gebruikgemaakt worden van een aantal vragen. Bijvoorbeeld: om het concept ‘subjectief welbevinden’ (de mate waarin iemand gelukkig is en tevreden over zijn/haar leven) te meten, is door Diener (1980) een vragenlijst ontwikkeld die vaak in het onderzoek gebruikt wordt. De items van deze vragenlijst vind je in Tabel 2.1. Lijken deze items volgens jou inderdaad te meten wat we onder welbevinden verstaan? De meeste onderzoekers zijn van mening dat een dergelijke vragenlijst een hoge begripsvaliditeit heeft en dus echt het ‘subjectief welbevinden’ meet (Krueger & Schkade, 2007; zie ook Krueger & Stone, 2014). Het hanteren van schalen die uit meerdere items bestaan, is beter dan het bevragen van concepten met een enkele vraag. De verwoording van de vragen heeft altijd een invloed op de antwoorden (Schwarz, 1999). Bovendien kan elke vraag op verschillende manieren geïnterpreteerd worden. Door
Tabel 2.1 De vragenlijst van subjectief welbevinden van Diener (1980). Hoge scores op deze items duiden op een hoger niveau van geluk en levenstevredenheid. Mijn leven benadert op de meeste wijzen mijn ideaal. Mijn levensomstandigheden zijn uitstekend. Ik ben tevreden over mijn leven. Tot nu toe verkreeg ik de belangrijke dingen die ik in mijn leven wou. Als ik mijn leven zou moeten overdoen, zou ik bijna niks veranderen.
30
meerdere vragen te stellen, wordt het risico op dergelijke vertekeningen over alle items heen verdeeld, waardoor de fouten elkaar uitvlakken. Een belangrijk begrip in deze context is de interne con sistentie, of de mate waarin de vragen van een vragenlijst met elkaar samenhangen. Het is uiteraard de bedoeling dat alle vragen sterk samenhangen, aangezien deze items hetzelfde concept behoren te meten. De meest gehanteerde statistiek om deze samenhang te rapporteren, is de Cronbach alfa (α) coëfficiënt. Aan zelfbeschrijvingen zijn er nog andere problematische aspecten verbonden. Zelfbeschrijvingen zijn niet altijd nauwkeurig en kunnen zelfs misleidend zijn. Het verlangen om een goed figuur te slaan, bijvoorbeeld, kan het zelfbeschrijvingsgedrag beïnvloeden. Deze antwoordtendens wordt de socialewenselijkheidsvertekening genoemd. De effecten ervan werden duidelijk door onderzoek met een procedure die de ‘pseudo-informatiebron’ (in het Engels: Bogus pipeline) wordt genoemd. Indien deelnemers denken dat hun antwoorden met een onfeilbare leugendetector worden geverifieerd, dan zullen ze waarachtiger over zichzelf rapporteren. Zo constateerden Tourangeau, Rips en Rasinski (1997) dat proefpersonen vlugger toegeven te veel te drinken, cocaïne te gebruiken, orale seks te hebben enz. wanneer de pseudoleugendetector werd ingeschakeld. Een andere antwoordtendens die vaak wordt geconstateerd, is de inwilligingstendens, of de neiging van deelnemers om akkoord te gaan met bestaande veronderstellingen. Deze tendens wordt ook wel de ‘ja-zeggentendens’ genoemd (Schriesheim, 1981). Naast het probleem van antwoordtendensen kan ook de gehanteerde antwoordschaal voor afwijkingen zorgen. Schwarz, Hippler, Deutsch en Strack (1985) vroegen aan respondenten hoeveel uur per dag ze televisie kijken. Hun antwoorden werden in belangrijke mate bepaald door de antwoordschaal, zoals te zien is in Tabel 2.2. De meest populaire antwoordschaal is wellicht de Likert Schaal, genoemd naar haar uitvinder, Rensis Likert (1932). Deze techniek legt aan een respondent een reeks beweringen of uitspraken voor. Voor elke uitspraak geeft de respondent op een meerpuntenschaal aan in welke mate hij of zij het met de uitspraak eens is. De eindscore van de respondent bestaat uit de som of het gemiddelde van zijn of haar scores op alle items.
hoofdstuk 2 | onderzoeksmethoden
Gedragsobservatie
Tabel 2.2 Hoeveel uur kijken mensen per dag naar televisie?
Naast zelfbeschrijvingen is observatie van gedrag een tweede mogelijkheid om een variabele te operationaliseren. Soms is dit heel eenvoudig, bijvoorbeeld wanneer de onderzoeker noteert welk van twee objecten door de deelnemer gekozen wordt, of hoelang de deelnemer over de taak doet. Observaties kunnen echter ingewikkelder zijn. Stel dat je als onderzoeker moet oordelen of gedrag al dan niet vijandig is, of in welke mate deelnemers toenadering tot elkaar zoeken, dan wordt het al een heel stuk moeilijker. In deze gevallen worden meestal codeerschema’s uitgewerkt om het gedrag in kwestie te beoordelen. Deze schema’s dienen echter eerst getest en gecontroleerd te worden om na te gaan of verschillende beoordelaars gelijke observaties rapporteren. Interbeoordelaarsbetrouwbaarheid is de mate van overeenstemming tussen de beoordelingen van twee of meer waarnemers die hetzelfde gedrag beoordelen. De observatiegegevens zijn alleen betrouwbaar indien de verschillende beoordelaars in belangrijke mate hetzelfde rapporteren. Meestal dient dan ook de nodige aandacht te gaan naar het codeerschema en dienen de verschillende coderingen duidelijk te zijn en goed op het gedrag aan te sluiten. Hoewel observatie van gedrag dikwijls beschouwd wordt als ‘meer objectief’ dan zelfbeschrijvingen, gaan er eveneens allerlei bedreigingen voor de validiteit mee gepaard. Zo hadden we het daarnet over de socialewenselijkheidstendens bij zelfbeschrijvingen. Dergelijke processen treden uiteraard eveneens op bij gedragsobservatie. Indien de deelnemers beseffen dat ze worden geobserveerd, kunnen ze geneigd zijn om een overdreven gunstig beeld van zichzelf te presenteren. Er zijn nog andere effecten die voor vervormingen kunnen zorgen. Een ervan is het volgordeeffect. Dit werd aangetoond in een analyse van prestatiebeoordelingen van de finalisten van een muziekwedstrijd. Er werden 22 finales van de Koningin Elisabethwedstrijd voor viool en piano tussen 1956 en 1999 van naderbij bekeken. Die wedstrijd vindt om de vier jaar plaats en telkens stoten twaalf kandidaten door tot de finale. De volgorde van de optredens in die finale wordt door lottrekking bepaald. Elke avond treden er twee kandidaten op. In Figuur 2.1 worden de gemiddelde beoordelingen weergegeven van de kandidaten
In een opiniepeiling werd aan Duitse volwassenen gevraagd hoelang ze elke dag naar televisie keken. De vorm van de antwoordschaal die werd gebruikt, leidde ertoe dat een eerder kleine groep of een veel grotere groep aangaf meer dan 2,5 uren per dag televisie te kijken. De keuze van antwoord alternatieven kan de zelfbeschrijvingen beïnvloeden. (Uit Schwarz, Hippler, Deutsch & Strack, 1985).
Percentage dat ‘Meer dan 2,5 uur’ aanstipt Met keuze uit antwoordalternatieven gaande van minimaal ‘Tot een 1/2 uur’ tot en met het maximum van ‘Meer dan 2,5 uur’
16,2
Met keuze uit antwoordalternatieven gaande van minimaal ‘Tot 2,5 uur’ tot en met het maximum van ‘Meer dan 4,5 uur’
37,5
die op de eerste, tweede, derde enz. Interbeoordelaarspositie aantraden. Hieruit blijkt dat betrouwbaarheid finalisten met een even volgnumDe mate van overeenstem mer (de tweede, de vierde, de zesde ming tussen de beoorde enz.), die dus op hun finale-avond lingen van twee of meer als laatste optraden, gemiddeld een waarnemers die hetzelfde beter resultaat haalden dan kandigedrag beoordelen. daten met een oneven volgnummer, die dus als eerste optraden. Alleen de twaalfde – en allerlaatste – kandidaat blijkt geen voordeel te hebben gehaald uit zijn even volgnummer. Een andere trend is dat kandidaten die later in het concours optraden (bijvoorbeeld
Observationele methoden vormen een goed alternatief voor zelfbeschrijvingen.
31
sociale p s yc h o lo g i e | D e e l 1 : k e r n t h e m a’ s
Robert Bales ontwikkelde een bekend schema dat gebruikt werd om gedrag in kleine taakgroepen te observeren.
Gedragscategorieën Sociaal-emotioneel gedrag Positieve reacties
Instrumenteel gedrag Antwoorden
Instrumenteel gedrag Vragen
Sociaal-emotioneel gedrag Negatieve reacties
Observatiecategorieën
A
B
C
D
1
Vertoont solidariteit, helpt anderen, beloont
2
Laat de spanning los, grappen, lachen, ziet er tevreden uit
3
Gaat akkoord, toont aanvaarding en begrip, gaat mee met de groep
4
Brengt suggesties aan, geeft richting aan de taak met respect voor de autonomie van andere groepsleden
5
Geeft opinies, evalueert, analyseert
6
Werkt oriënterend, geeft informatie, herhaalt en verduidelijkt
7
Vraagt oriëntatie, zoekt naar informatie en verduidelijking
8
Vraagt opinies, zoekt naar evaluatie en analyse
9
Vraagt suggesties, zoekt richting en mogelijke manieren om de taak te verwerken
10
Gaat niet akkoord, vertoont afwijzing en afstand, gaat niet mee met de groep
11
Vertoont stress, zoekt hulp, trekt zich terug
12
Vertoont gebrek aan solidariteit, verdedigend, gaat voor eigen roem
op de vijfde of zesde dag), ook een hogere waardering kregen. Dit is hoogst opmerkelijk. Omdat de volgorde van de optredens nu eenmaal per toeval wordt vastgelegd, zou een volgorde-effect nooit mogen optreden. Bovendien zijn de juryleden experts, maken ze doordachte beslissingen en worden hun beoordelingen kritisch bekeken door een groot en bekwaam publiek. Het feit dat zelfs in een dergelijke situatie vertekeningen optreden, maakt duidelijk dat we voorzichtig moeten zijn met observaties in de context van sociaalpsychologisch onderzoek. Gedragsobservaties met behulp van codeerschema’s voor betekenisvol gedrag vragen dikwijls veel inspanningen van de onderzoekers en vaak is het moeilijk om consistente oordelen te verkrijgen. Wellicht hierdoor worden uitgebreide codeerschema’s niet zo vaak gebruikt. Meestal ligt de
32
focus daarom op heel concreet gedrag en worden gedragsobservaties geregistreerd door computers, waarmee sociaalpsychologen op de milliseconde kunnen meten hoe snel iemand oordeelt. Wat wordt beslist of gekozen, en of mensen ervoor kiezen om al dan niet verder te gaan met een andere deelnemer voor een bepaalde taak, kan allemaal door computers worden geregistreerd. Naast gedragsregistratie zijn er ook methoden om innerlijke toestanden te meten. Er bestaan verschillende types instrumenten voor het meten van lichamelijke reacties, zoals veranderingen in hartritme, hormonenspiegel en seksuele opwinding. Ook de methoden uit de neurowetenschap laten toe ‘innerlijke processen’ nauwkeurig te registreren, maar hier bestaat de uitdaging er vaak in om de technische gegevens op een betekenisvolle manier te interpreteren.
hoofdstuk 2 | onderzoeksmethoden
Ideeën testen: onderzoeksplannen Nadat we de conceptuele variabelen hebben vertaald in operationele variabelen die meetbaar zijn, dienen we over te gaan tot het toetsen van de onderzoekshypothese. We bekijken eerst kort enkele aspecten van beschrijvend onderzoek, meer bepaald observationeel onderzoek, archiefonderzoek en opiniepeilingen. Deze vorm van onderzoek wordt in de sociale psychologie vooral gehanteerd om interessante hypothesen op het spoor te komen. Om specifieke hypothesen te toetsen, dienen we een beroep te doen op correlationeel en
Figuur 2.1 Volgorde-effecten Volgorde-effecten bij gedragsobservatie komen ook in andere settings voor dan in sociaalpsychologisch onderzoek. In de Koningin Elisabethwedstrijd blijkt dat gemiddeld genomen per avond het laatste optreden beter wordt beoordeeld en is er een trend naar hogere scores later in het concours.
Volgorde-effecten 3 4 Behaalde plaats
Tot besluit kunnen we stellen dat observatiemethoden een goede aanvulling vormen op zelfomschrijvingen. Gedrag zegt meer dan woorden. Zoals het Engelse gezegde stelt: ‘The proof of the pudding is in the eating.’ Met andere woorden, hoewel we denken te weten hoe we in een bepaalde situatie zouden handelen, telt wat we in de feiten doen. Nochtans bestaat er niet zoiets als de perfecte methode om sociaalpsychologische variabelen te meten. Concluderend kunnen we dan ook stellen dat zowel zelfomschrijvingen als gedragsobservatie hun beperkingen kennen, maar dat beide elkaar ook aanvullen.
5 6 7 8 9 10
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Volgorde van optreden van de 12 finalisten
experimenteel onderzoek. Correlationeel onderzoek is typisch gebaseerd op vragenlijstonderzoek, waarbij de verbanden (of correlaties) tussen variabelen worden nagegaan. Experimenteel onderzoek wordt in de sociale psychologie het vaakst
De Tsjech Lukáš Vondráček won in 2016 de 79ste editie van de Koningin Elisabethwedstrijd, die dat jaar gewijd was aan piano. Hij trad op als achtste kandidaat in het concours.
33
sociale p s yc h o lo g i e | D e e l 1 : k e r n t h e m a’ s
• Hoeveel procent van de voorbijgangers helpt een blinde de straat over te steken? • Is muziek in tijden van crisis en conflict melodieuzer? • Hoe groot is het percentage Vlamingen dat zich wil afscheiden van Wallonië?
In veldonderzoek observeren onderzoekers mensen in hun natuurlijke omgeving, bijvoorbeeld kinderen op een speelplaats.
gehanteerd. Het grote voordeel van het experiment is dat we op basis van de resultaten uitspraken kunnen doen over oorzaak-gevolgrelaties. In dit handboek komt vooral de experimentele benadering aan bod. We zullen ook merken dat het perfecte onderzoeksplan niet bestaat. In plaats van correlationele en experiObservationeel mentele studies als opponenten te onderzoek beschouwen, is het beter om hun Systematische observatie complementariteit te benadrukken van individuen, vaak in en beide methodes te hanteren. natuurlijke situaties.
Beschrijvend onderzoek Archiefonderzoek De studie van bestaand materiaal, zoals versla gen, documenten, kran tenartikelen, dagboeken en misdaadstatistieken.
34
De doelstelling van beschrijvend onderzoek in de sociale psychologie is, zoals de term suggereert, het beschrijven van de gedachten, gevoelens en gedragingen van personen. Die methode wordt gehanteerd voor het beantwoorden van vragen zoals:
Deze drie vragen kunnen we respectievelijk beantwoorden door observatie, studie van documentatie en archieven en opiniepeilingen. In observationeel onderzoek worden personen systematisch geobserveerd, vaak in natuurlijke situaties. De vraag naar het hulpgedrag ten aanzien van blinde personen die de straat willen oversteken, maakte deel uit van een onderzoek uitgevoerd door Levine, Norenzayan en Philbrick (2001). Deze onderzoekers voerden in 23 grote steden verspreid over de hele wereld veldstudies uit. In elke stad deden medewerkers zich voor als een blinde die hulp nodig had om de straat over te steken. In welke mate hielpen de toevallige voorbijgangers? De resultaten van dit onderzoek vind je terug in het Hoofdstuk Anderen helpen. We lichten alvast een tip van de sluier op, door je te vertellen dat Rio de Janeiro, Brazilië, de meest hulpvaardige stad was. De tweede vraag betreft archiefonderzoek. In archiefstudies worden meestal bestaande verslagen en documenten bestudeerd, zoals krantenartikelen, dagboeken en gepubliceerde misdaadstatistieken. In dit specifieke onderzoek bekeek Simonton (1975, 1986) niet minder dan 1935 muziekstukken, waarvan sommige gecomponeerd werden in tijden van conflict en andere tijdens rustigere periodes. Uit de resultaten bleek dat er in tijden van revoltes en rebellie melodieuzere stukken werden gemaakt die ‘easy going’ zijn en daardoor gemakkelijk te beluisteren. Experten beoordeelden deze stukken als eerder laag in kwaliteit. De derde vraag kan je beantwoorden door een opiniepeiling. Opiniepeilingen stellen vragen over attitudes, opvattingen en gedragingen. Ze definiëren eerst de populatie waarnaar ze de resultaten zullen veralgemenen en trekken uit die populatie dan een steekproef. Om te garanderen dat de steekproef representatief is voor de gekozen populatie, trekken de onderzoekers uit elke laag van de populatie respondenten. Laten we even teruggrijpen naar de vraag die we hierboven stelden. Volgens de PS-nieuwsbrief was het groot nieuws: een peiling van Le Soir bewijst dat slechts 4 procent van
hoofdstuk 2 | onderzoeksmethoden
Figuur 2.2 Positieve, negatieve en nulcorrelatien Correlaties wijzen op een systematisch verband tussen twee variabelen. Twee variabelen zijn niet gecorreleerd wanneer er geen systematisch verband bestaat.
Positieve correlatie
Negatieve correlatie
warm
weinig
veel
koud
verkoop ijsjes
dagelijkse temperatuur
warm
dagelijkse temperatuur
dagelijkse temperatuur koud
Nul correlatie
warm
weinig
veel verkoop sjaals
de Vlamingen wil dat Vlaanderen onafhankelijk wordt. Een beetje vreemd, die cijfers, want volgens een peiling van TNS-media koos 35 procent van alle Vlamingen voor onafhankelijkheid. De twee peilingen bewijzen vooral dat de formulering van de vraag een grote rol kan spelen. Le Soir vroeg aan 603 Vlamingen: ‘Wenst u dat België verder blijft bestaan?’ TNS-media had gevraagd: ‘Moet Vlaanderen onafhankelijk worden?’
Correlationeel onderzoek: de relatie tussen variabelen Indien je sociaalpsychologische onderzoekshypothesen over de relaties tussen variabelen wilt toetsen, kun je gebruik maken van correlationeel onderzoek. Correlaties weerspiegelen de mate van (of het gebrek aan) overeenkomst tussen twee variabelen. De mate en richting van deze samenhang wordt kwantitatief samengevat door de correlatie coëfficiënt (vaak afgekort door het symbool ‘r’). Correlatiecoëfficiënten variëren tussen -1 en +1. De absolute waarde van dit getal (het getal zonder het teken) duidt aan hoe sterk de twee variabelen samenhangen. Met andere woorden, hoe groter de absolute waarde van het cijfer, hoe sterker de relatie. Het positieve of negatieve teken van de coëfficiënt staat voor de richting van de relatie. Een positieve correlatiecoëfficiënt wijst erop dat hoge scores op de ene variabele gepaard gaan met hoge scores op
koud
weinig
veel verkoop brood
de andere. We kunnen bijvoorbeeld een positieve correlatie verwachten tussen de temperatuur en de verkoop van ijsjes: bij hoge temperaturen is er een verhoogde consumptie van ijsjes, terwijl er bij lage temperaturen minder ijsjes verkocht worden. Een negatieve coëfficiënt wijst op een omgekeerd verband: hoge scores op de ene variabele gaan gepaard met lage scores op Opiniepeiling de andere en omgekeerd. We kunnen Opiniepeilingen stellen bijvoorbeeld een negatieve correlavragen over attitudes, tie verwachten tussen de temperaopvattingen en gedragin tuur en de verkoop van sjaals. Een gen in een steekproef die correlatie dicht bij 0 wijst erop dat representatief is voor de er helemaal geen verband bestaat. bestudeerde populatie. Zo is er bijvoorbeeld wellicht geen relatie tussen de temperatuur en de verkoop van brood. Correlaties die Correlationeel positief, negatief en nul zijn, worden onderzoek in Figuur 2.2 geïllustreerd. Omdat Onderzoek dat het verband weinig variabelen perfect gecorretussen variabelen nagaat. leerd zijn, komen de meeste correlatiecoëfficiënten niet in de buurt van +1 of -1. Zelfs significante corCorrelatiecoëfficiënt relaties hebben eerder gematigde Een statistische indicator waarden, die meestal in het interval die de sterkte en de tussen .10 en .30 liggen (zie Gignac richting van het verband & Szodorai, 2016). Correlaties zoals tussen twee variabelen -.39 of +.57 weerspiegelen dan weer weergeeft. sterke relaties.
35
Uitgeverij Academia Press Prudens Van Duyseplein 8 9000 Gent BelgiĂŤ www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.
ISBN 978 94 014 4512 2 D/2017/45/346 NUR 775 Alain Van Hiel & Arne Roets Sociale psychologie Gent, Academia Press, 2017, 720 p. Eerste druk, 2017 Vormgeving cover en binnenwerk: LetterLust | Stefaan Verboven Š Alain Van Hiel, Arne Roets & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.