Alda Berglind Egilsd ´o ttir Wannes Cappelle met illustraties van
Wendy Panders
en andere weetjes over IJsland
fjú
ka
gjó
an
k
la
k ro ur mb
a dv
ri
ur m r sto ur a d r stó vin
an
alu
in
la
fe
l
stu á l b r lu il b y
st
r
ta
am
ldi
ga
nn sti
o gsg
y re
di
r sa ú m
y rb
lur
Het is moeilijk om héél ijsland in één boek te krijgen als er al minstens honderd verSCHiLLeNDe iJSLaNDSe WOOrDeN VOOr WiND beSTaaN. k
r ast
ld ku r u yk r st
ek
g kin
ur
a uld
st
m or
o str
ka
ur
ste
y
g tin
ur
sto
rm
ur
r k fo sne
ra
ro
kst
m or
ur
ra
an
r
b em
in
r gu
9
ge
rr
u ing
r
Wat je niet vindt in dit boek:
di
b
Vanaf 1262 stond IJsland wel onder het gezag van Noorse en later van Deense koningen. Pas in 1944 verklaarde IJsland zich onafhankelijk en werd de republiek (= zonder koning) IJsland gesticht.
Alle veldslagen en oorlogen die ooit hebben plaatsgevonden in IJsland.
Alle IJslandse dorpen en steden. Ze zijn misschien niet allemaal even groot – in de kleinste dorpen wonen slechts vijftig tot honderd mensen, maar het zijn er verassend veel, als je de kaart bekijkt. Te veel om allemaal op te noemen.
Alle bezienswaardigheden in IJsland. Dat zou ook onbegonnen werk zijn. Er is
ál
Alle IJslandse koningen en keizers. Het zijn er namelijk alles bij elkaar opgeteld nul.
Ook hiervan zijn er niet al te veel geweest. Er was de onrustige dertiende eeuw, genoemd naar de familie Sturlungar, waarin verschillende IJslandse leiders vetes met elkaar uitvochten. Er was ook die keer in 1550 toen de katholieke bisschop letterlijk zijn hoofd kwijtraakte omdat IJsland protestants werd, maar verder lieten de IJslanders elkaar en anderen meestal met rust.
namelijk achter elke hoek wel iets moois of indrukwekkends te zien. Alleen al naar de hemel kijken is indrukwekkend, vooral als je het geluk hebt het noorderlicht of de middernachtzon te zien.
vin
Alle diersoorten in IJsland. Al hebben ze veel schattige dieren zoals de vriendelijke IJslandse herdershond, de witte poolvos of het IJslandse paard, dat met zijn schouderhoogte van 130 tot 150 cm vaak met een pony verward wordt. Deze sterke paarden krijgen het met hun dikke, langharige wintervacht niet gauw koud in de harde winters. Ze kunnen op vijf verschillende manieren lopen, terwijl de meeste paarden alleen stap, draf en galop kennen. IJslandse paarden kunnen ook in tölt en telgang lopen. Knappe paarden dus.
súg
Alle modetrends in IJsland. IJsland is namelijk ontzettend modieus. Al zullen buitenlanders misschien vreemd opkijken bij het zien van hippe tieners gekleed in een ‘kraftgalli’, een dikke, donkerblauwe tuinbroek die het midden houdt tussen een overall en een skipak. Een andere niet te stoppen trend is de IJslandse wollen trui of ‘lopapeysa’. Hoewel het IJslandse schaap de eilandbewoners al meer dan duizend jaar warm houdt, kreeg de razend populaire IJslandse trui pas in de jaren vijftig zijn huidige kenmerkende vorm en patroon. De inspiratie voor dit ringvormige schouderpatroon haalden de IJslandse breiers uit Zweden en Groenland.
Alle lekkere gerechten uit IJsland. IJslanders zijn vooral goed in het lekkerder
Alle IJslandse insecten. Behalve een heleboel slechtgehumeurde wespen, die de dag
maken van al bestaande wereldgerechten. Hun hotdog met drie(!) sauzen bijvoorbeeld is niet te versmaden. Een originele IJslandse lekkernij, die even smakelijk is als hij eruitziet, is het ‘laufabrauð’: een rond, zoet bladerdeegbrood dat met Kerstmis wordt gegeten. Families komen samen om prachtige patronen in het deeg te snijden voordat het gefrituurd wordt. Soms zijn ze zo mooi dat je ze haast niet durft op te eten.
vervloeken dat ze op dit koude eiland zijn beland, zijn er maar weinig insecten. In IJsland leven maar 1100 insectensoorten, tegenover een slordige 20.000 in andere Europese landen. De vervelende mug overleeft het zelfs niet in IJsland, dankzij het snel wisselende weer.
br
ey l im
sa
o dg
ur
la
WiL Je WeTeN:
14
Waarom ijsberen
in IJsland niet kunnen overleven? 17
Hoe IJsland
aan zijn naam kwam?
37
Of je lava
kunt blussen? 34 32
Waarom je maar
beter goed kunt nadenken voor je een muts op je hoofd zet?
Waarom IJslandse broers en zussen niet dezelfde achternaam hebben?
39
Hoe de
papegaaiduiker zijn oudoom verloor?
40
43
Hoe Vikinghelmen
Hoe erg IJslanders stinken?
horens kregen?
57
61
Hoe je je moet gedragen bij Vikingen?
58
Waarom je nieuwe kleren moet krijgen met Kerstmis?
Hoe een IJslandse vulkaan mede de Franse Revolutie veroorzaakte?
68 64 63
Hoe IJsland GrootBrittannië op de knieën kreeg?
Wat het
bijzonderste museum is in IJsland?
Waarom IJsland niet Groenland heet?
67
Hoe de elfen het wegennet beïnvloeden?
21
Waar het woord
25
geiser vandaan komt?
23
Hoeveel letters het IJslandse alfabet telt?
Wat
18
Snæfellsjökull te verbergen heeft?
Waar het oudste parlement ter wereld is?
31
28
26
Wat het meest
Waarom
angstaanjagende deel van IJsland is?
Wie gevaarlijker
is: een trol of een spook?
IJslandse snelwegen niet snel zijn?
49 45
46
Hoe men IJslands
Hoe een
mooiste waterval redde?
Wie Amerika écht ontdekt heeft?
meer van afvalwater een zwemparadijs werd?
52
55
Waarom IJslanders
50
Wie Edda is?
Waarom
IJslanders zulke grote lettervreters zijn?
van vies eten houden?
72
70
Hoe Sæmundur
de Wijze zijn schaduw verloor?
Waarom je
niet met oude vrouwen worstelt?
14
Windland ‘IJs-land’ is niet de meest logische naam voor dit eiland, hoewel het vlak bij de Noordpool ligt. Het klimaat is namelijk veel milder dan je zou denken. Daar zorgt de Golfstroom voor, een warme zeestroming die haar oorsprong vindt in de Golf van Mexico en helemaal tot aan IJsland komt. De lauwe lucht die de Golfstroom met zich meevoert, komt vervolgens in contact met de koude poollucht. Dit zorgt ervoor dat het weer in IJsland vaak stormachtig en erg wisselvallig is. Een bekend IJslands grapje is dat wanneer het weer je niet bevalt, je gewoon vijf minuutjes moet wachten. Een andere naam dan IJs-land zou ook eerlijker zijn tegenover de ijsberen. Er ligt om het eiland heen namelijk veel te weinig ijs voor die dieren om te kunnen overleven. Toch komen er af en toe ongewild een paar op bezoek. Die arme beren drijven op een afgebroken ijsklomp van de Noordpool weg en belanden zo in IJsland. De dieren komen uitgehongerd aan wal en zijn dus levensgevaarlijk. Als het niet lukt ze te verdoven en naar hun thuisland terug te brengen, worden ze doodgeschoten.
Sneeuwland, zou dat misschien een betere naam zijn? Er wordt weleens beweerd dat de Inuit wel tweehonderd woorden hebben voor sneeuw, maar dat is een fabeltje. Het zijn er minder, maar toch wel heel wat meer dan bij ons. IJslanders kennen ook veel woorden voor sneeuw. Bovendien heeft IJsland een tiental gletsjers waar sneeuw en ijs het hele jaar door blijven liggen. Sneeuwland dan maar? Tja, dan doen we de 32 actieve vulkanen op het eiland tekort. Dan zouden we misschien beter over Vuurland kunnen spreken? Als de IJslanders vandaag de dag zelf een nieuwe naam zouden mogen kiezen, dan zouden ze het waarschijnlijk eerder ‘Windland’ of ‘Stormland’ noemen. Het waait er namelijk bijna altijd en IJslanders hebben nog meer woorden voor wind dan voor sneeuw. Ze spreken zelfs over de wind alsof het een levend wezen is. Bij felle noordenwind is de wind Kári op oorlogspad en kinderen moeten zich goed aankleden zodat de ijzige wind Kuldaboli (Koude Stier) niet in hun wangen bijt. De lievelingsbijnaam van de IJslanders voor hun thuisland is ‘Rokrassgat’, wat zoveel betekent als ‘Winderig Poepgat’. In de rest van dit boek vertellen we je graag nog veel meer over de Winderige Poepgatenaren en hun eiland.
Reykjavík
IJsland
Sneeuwland
17
Ravenverhalen Krummi krúnkar úti kallar á nafna sinn: ‘ég fann höfuð af hrúti hrygg og gæruskinn’ ‘Komdu nú og kroppaðu með mér, Krummi nafni minn.’
Raafje kraait daarbuiten, roept zijn naamgenoot: ‘Ik vond een ram z’n kop, z’n rug en schapenhuid.’ ‘Kom maar nu en pik met mij, Raafje, naamgenoot.’
(volksliedje)
Dit is maar een van de vele liedjes over de raaf die IJslandse kinderen al vanaf de kleuterschool leren zingen. De raaf (hrafn) heeft ook een bijnaam, Krummi, en er zijn tientallen liedjes, gedichten en verhalen over hem geschreven. De zwarte vogel volgt de IJslanders al van toen ze nog Noren waren. Toen geloofde men in een heleboel goden, die allemaal hun eigen taak hadden. Ze woonden samen in een godenrijk dat Ásgarður heet. De bekendste onder hen is wellicht de dondergod Þór (Thor), maar Óðinn, die een van zijn ogen opofferde in ruil voor alwetendheid, was hun baas. Naast twee wolven had Óðinn ook twee raven: Huginn en Muninn. Die twee reisden de hele wereld over en brachten hem nieuws. Hun namen betekenen in het IJslands zoiets als ‘Geheugen’ en ‘Onthouden’. Dat is niet voor niets, want raven zijn ontzettend slimme vogels. Je kunt ze goed temmen en zelfs woorden of zinnetjes leren zeggen. Er wordt verteld dat Flóki Vilgerðarson, ook wel Hrafna-Flóki (of Raaf-Flóki) genoemd, in de negende eeuw drie van die getemde raven had. Nog voordat de eerste kolonisten zich in IJsland vestigden, had Flóki al gehoord over een eiland ten westen van Noorwegen dat men Snæland (Sneeuwland) noemde of Garðarshólmi (eiland van Garðar), naar de ontdekker van het eiland. Hij wilde er graag naartoe om te zien of het bewoonbaar was en nam drie raven mee. Toen hij de eerste raaf losliet, vloog ze meteen terug naar Noorwegen. De tweede vloog recht omhoog om even later weer op het schip te belanden. De derde raaf loodste Flóki en zijn mannen precies naar de plek die ze zochten. Maar tijdens een harde winter op het eiland stierven al zijn dieren. Flóki raakte verbitterd. Uitkijkend over een dichtgevroren fjord doopte hij het onherbergzame eiland ‘IJsland’ en besloot terug te keren naar Noorwegen. Flóki ging weg, maar de naam bleef. En raven zijn sindsdien een grote rol blijven spelen in de IJslandse volksverhalen. In de zomer bevolken vele duizenden raven de IJslandse bergen. Daar zoeken ze eieren van andere vogels of doen zich tegoed aan gevonden karkassen. In de winter komen ze dichter bij de dorpen op zoek naar kruimels of wat mensen hun toewerpen. Men zegt dat wie een raaf een aalmoes geeft, daarvoor beloond zal worden. Zo is er een verhaal over een raaf die een meisje terugbetaalt door haar te redden van een sneeuwlawine. Toch weet je het maar nooit met raven. Sommigen geloven dat ze tweemaal per jaar, in de lente en in de herfst, allemaal samenkomen en hun eigen parlement ‘hrafna§ing’ houden. Vooral de bijeenkomst in de lente kan gevaarlijk zijn, want daar besluiten de raven of ze dat jaar lief of stout zullen zijn!
Sneeuwland
§ing
18
Bijeenkomst bij allemensenkloof Spuwende vulkanen, kokende geisers en daverende aardbevingen. De eerste mensen die zich in IJsland kwamen vestigen, moeten wel gedacht hebben dat IJsland behekst was. Inmiddels weten we gelukkig dat dat niet zo is. Wetenschappers hebben ontdekt dat onze aardbol eigenlijk een hete, vloeibare bol is met een dikke korst eromheen – een beetje zoals een gigantische bitterbal. Die korst bestaat uit verschillende platen en die platen kunnen uit elkaar schuiven of met elkaar botsen. En wat blijkt? IJsland ligt precies op de plek waar twee van zulke platen traag, maar zeker uit elkaar aan het schuiven zijn: de Noord-Amerikaanse plaat en de Euraziatische plaat. En met traag bedoelen we dan ook heel traag: ze zijn daar al zo’n 150 miljoen jaar mee bezig. Wanneer die platen aan het schuiven slaan, beeft de aarde of ontstaan er scheuren waaruit gloeiendhete lava kan ontsnappen. Er kan ook een diepe kloof ontstaan. In het natuurreservaat §ingvellir (spreek uit Thinkvetlir), op een uurtje rijden van Reykjavík, kun je zo’n kloof met je eigen ogen zien. Midden in een grote groene vlakte loopt een 7,7 kilometer lange kloof, die tussen steile rotswanden tot wel achtentwintig meter diep gaat. Beide kanten van de kloof schuiven in een jaar drie tot vier millimeter uit elkaar. Deze kloof wordt Almannagjá of ‘Allemensenkloof’ genoemd. De plek dankt haar naam aan het feit dat daar vroeger ‘alle mensen’ bijeenkwamen. Het was een prima plek om te schuilen voor de ijzige wind en er was heel veel plaats. Meer dan duizend jaar geleden werd daar, in Þingvellir (letterlijk vertaald: bijeenkomstveld) een van de oudste parlementen ter wereld opgericht. Leiders van het hele eiland kwamen er samen om wetten te maken en om te beslissen over het lot van dieven en moordenaars. Plaatsnamen als Drekkingarhylur (‘verdrinkingsvijver’), Brennugjá (‘verbrandingskloof’), Höggstokkseyri (‘hakbloklandtong’) of Gálgaklettur (‘galgenrots’) doen weinig goeds vermoeden over het lot van deze misdadigers. IJsland heeft niet alleen met het parlement de primeur. Vigdís Finnbogadóttir, lerares Frans, artistiek directeur van een theater en reisgids, werd in 1980 de vierde president van IJsland en was daarmee ‘s werelds eerste vrouwelijke, rechtstreeks door het volk gekozen president. Vigdís was ook de eerste alleenstaande vrouw die een kind mocht adopteren in IJsland. Daardoor werd ze ook meteen de eerste alleenstaande moeder die als staatshoofd werd verkozen. Þingvellir behoort samen met de waterval Gullfoss en Geysir tot de zogenaamde Gouden Cirkel: de drie merkwaardigste bezienswaardigheden die je op één dag vanuit Reykjavík kunt bezoeken.
Þingvellir GULLFOSS Geysir
§ing
Geysir
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen.
Š Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2017 Tekst: Alda Berglind Egilsdóttir en Wannes Cappelle Illustraties: Wendy Panders Vormgeving: Studio Lannoo, Mieke Verloigne D/2017/45/420 NUR 232/212 978 94 01 44282 4 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.