Spelen in Reradicaliseren zwarte sneeuw
Ronselen voor een betere wereld Bruno Vanobbergen Stijn Sieckelinck
Spelen in zwarte sneeuw.indd 3 LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 3
15/11/16 11:14 26/09/17 21:32
D/2017/45/80 | ISBN 978 94 014 4269 5 | NUR 740, 840 Vormgeving omslag Ines Cox Vormgeving binnenwerk Stefaan Verboven | LetterLust Š Stijn Sieckelinck & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2017. Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus Erasme Ruelensvest 179 bus 101 3001 Leuven BelgiÍ www.lannoocampus.be
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 4
26/09/17 21:32
Welk misverstand tilde je op als een tornado, waarom uitgerekend naar dit land. Alleen, waarom is nooit zo’n goede vraag tussen verschillende generaties. Ik zou zeggen: omdat wij tuinen vonden waardoorheen rivieren stroomden, op het water lagen duizend boten, toen we ieder scheepsruim hadden volgeladen waren de stromen ingedroogd tot ijdele gesprekken. Wat kan ik zeggen als de ene ziel de andere niet helpen kan? Duisternis zal ons bedekken. Gebaseerd op Soera 19.10 (Heilige Koran), Ingmar Heytze, 2009
Some boys hate themselves Spend their lives resenting their fathers Some girls hate their bodies Stand in the mirror and wait for the feedback Saying God, make me famous If you can’t just make it painless Just make it painless Creature comfort, Arcade Fire, 2017
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 5
26/09/17 21:32
Inhoud
Woord vooraf
10
Initiatie
13
Beelden en angsten Strijders van eigen bodem IdeeĂŤn en idealen Adolescenten en jongerencultuur Botsende culturen De engel en de angel (De-)radicalisering als signaal Lessen leren Hoofden en harten terugwinnen Leeswijzer
20 23 27 29 31 35 38 43 48 50
Lessen
55
Les 1 Verleen Ehbi – Eerste Hulp Bij Identiteitsvragen
57
Voorkomen of genezen? De normaliteitshypothese De wegen naar extremisme Gewichtig, maar ook evenwichtig? Diversiteit is de lucht
59 61 63 68 70
6
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 6
reradicaliseren
26/09/17 21:32
Identiteiten en identificaties Teveel aan diversiteit? Radicalisering en racisme De integratieparadox De ‘softe’ aanpak
72 75 77 80 84
LES 2 Bied bevrijdende praxis
95
In morele nood Sukkelaars? Schurken? ‘Eten of gegeten worden’ Uit de slachtofferrol Forumtheater Reflectie én actie ‘De Banier’ Mobiliseren ter bevrijding Extreem om niks te doen
98 101 102 105 107 110 112 115 117 119
LES 3 Bezint eer ge begint
125
Radicalisering en religie Islamisering van het radicalisme Boze geesten Dubbelrol Islam is vrede? De Waarheid Quick Fix
131 133 136 137 138 140 141
inhoud
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 7
7
26/09/17 21:32
Postseculier Gebrek aan kennis? Wortels Geloofwaardigheid
144 147 150 151
LES 4 Leer vreedzaam vechten
157
Videogame In oorlog? Populisme Tegenstanders in plaats van vijanden Polarisatie Vreedzaam vechten Mimetische begeerte De mens als strijder Weerbaarheid als straatwaarde Verschillende soorten conflicten Onpersoonlijke haat Disciplinering: trainen in conflict Politie voor de klas ‘Sla niet te hard’ Tegen gewelddadige radicalisering
161 163 164 167 169 171 172 174 176 179 181 183 183 186 187
LES 5 Gezocht: moreel gezag
193
Gezagzoekend Romantiek en avontuur Spirit food
198 200 201
8
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 8
reradicaliseren
26/09/17 21:32
Rites op Twitter Het ritueel als reddingsboei Ritueel vs. ceremonie Burka Avenger Litima en reality-tv Autoriteit Noch dwang noch overreding Eigentijdse rituelen Gedeeld gezag Een lichtpuntje Hindernissenbaan
202 204 207 208 211 213 215 216 218 220 222
Reradicaliseren
227
Oplossingen? Veerkracht Wat was er ook alweer mis met deradicalisering? Wat was er nog meer mis met deradicalisering? Reradicaliseren Een fatsoenlijke samenleving De stilte en de storm Een sociale strategie Tussen hoop en vrees
232 235 236 239 242 248 251 255 258
Eindnoten
inhoud
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 9
268
9
26/09/17 21:32
Woord vooraf
Zestien jaar oud ben ik en vastberaden om het laatste lesuur op woensdagochtend naar buiten te glippen om deel te nemen aan een betoging in de binnenstad van Mechelen die gericht is tegen discriminatie. De betoging verloopt rumoerig maar zonder incidenten en ik heb sterk het gevoel dat ik een bijdrage lever tot iets, al weet ik niet precies tot wat, maar dat is wellicht van secundair belang. Na de middag gaat er echter gesport worden met de school en als lid van het sportteam heb ik mij daarvoor opgegeven. Een woord is een woord en eens toegezegd, kun je meestal op mij rekenen. Dus juist op het moment dat de scholieren onder de grote stenen poort door naar buiten lopen, kom ik de school weer binnen, mij werkelijk van geen kwaad bewust. Tot de prefect1 mij bij de kraag grijpt: ‘Awel joh, wat zijt ge van plan?’ ‘Ik kom om mee te gaan sporten, meneer.’ ‘En vanwaar komt ge nu dan?’ ‘Ik was zojuist gaan betogen tegen discriminatie in onze stad, meneer.’ Zijn reactie zou ik niet gauw vergeten: met een gezicht waarvan ik nooit had gedacht dat het zoveel onbegrip en afschuw zou kunnen uitdrukken, krijg ik vervolgens het vernietigende oordeel te horen: ‘Ge zijt ne clown, Sieckelinck!’ Normaal krijgen we na een vergrijp tien bladzijden straf, of je moet nablijven in de strafstudie, waar je twintig velletjes moet volschrijven over het grote niets. Maar niet die woensdagmiddag. 10
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 10
reradicaliseren
26/09/17 21:32
Er is enkel dit naakte oordeel, dat me veel dieper raakt dan eender welke straftaak of taakstraf. Ik ben er namelijk van overtuigd dat ik niet zomaar onwettig vrijaf heb genomen, maar bewust aan iets had gedaan wat we nu burgerschap zouden kunnen noemen. Daar onder de stenen poort die de school van de wereld scheidt, is het onbegonnen werk om ook maar te beginnen dat uit te leggen. Met dit boek doe ik een nieuwe poging. Het zat al langer in mijn hoofd, maar is pas mogelijk geworden dankzij de inspanningen en inspiratie van vele anderen. Ik dank mijn naaste collega’s, vrienden en familie en in het bijzonder Micha de Winter van de Universiteit Utrecht, die als geen ander begreep dat ik hieraan toe was. Daarnaast Barbara de Ru, Kristien Sieckelinck, Paul Verhaeghe, Lex Bohlmeijer, Herwig Ghys, Saskia Tempelman, Naima Azough, David Kenning, Iliass El Hadioui, Femke Kaulingfreks, Laila Al-Zwaini, Elga Sikkens, Marion van San, Bas Levering, Niels Janssens, Maxime Van Steen en Hilde Vanmechelen van LannooCampus. Ik dank ook de respondenten die we doorheen de jaren mochten interviewen en de vele begeesterde professionals binnen het Radicalisation Awareness Network. Dit boek is in de eerste plaats voor jullie. Stijn Mariette Albert Sieckelinck, Ede /Montréal
voorwoord
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 11
11
26/09/17 21:32
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 12
26/09/17 21:32
Initiatie
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 13
26/09/17 21:32
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 14
26/09/17 21:32
De zomer van 2013 staat voor de deur en de heilige vastenmaand Ramadan staat op het punt te beginnen. Enkele vrienden scoren een grote hit op YouTube met hun lied Ramadan. Het is niet meteen het soort lied dat je zou verwachten van een groepje rappende tieners in Nederland. Het is ook voor de groep zelf, die zich TeamLiefde noemt, een stijlbreuk met hun eerdere werk uit 2011, waarin nog teksten zaten als ‘Ik neuk je moeder’. De recentere video is een en al positiviteit en toont een gladjes geproduceerde muziekclip die qua atmosfeer nog het meest doet denken aan het fameuze Koningslied dat eerder in datzelfde jaar het Nederlandse volk had moeten verenigen. De tekst verwijst naar de islam als een open, liefdevolle en liefde brengende religie, waarin mensen met uiteenlopende nationale achtergronden kunnen samenkomen, bidden en vieren. De beelden versterken dit gevoel doordat de jongeren al dansend met de vlaggen van verschillende landen van herkomst staan te zwaaien, maar ook de Nederlandse vlag trots in de lucht steken. De song, die nog steeds te bekijken is, wordt honderdduizenden keren geliket en een underground zomerhit is geboren. Slechts drie maanden verstrijken alvorens twee van de drie artiesten hun dromen van harmonie en onderlinge verstandhouding inpakken, hun zangcarrière vaarwel zeggen, hun ouders misleiden en naar Syrië trekken om zich daar bij het geweld-
initiatie
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 15
15
26/09/17 21:32
dadige jihadistische verzet tegen het Assad-regime aan te sluiten. Vlak voor vertrek staat de volgende tekst te lezen op een van de jongens zijn Facebook-pagina: Zijn we liever in de clubs? dansend als een ballerina? We plegen zoveel zina, maar geven niks om Palestina:( Voor ons uiterlijk staan we uren voor de spiegel te staren. Terwijl ons hart sterft, en ziel wankelt als een schip op het water. Zoveel trots voor de vlag van de Nederlandse, Turkse of Marokkaanse. Maar wie durft er nog de vlag van de Islam te dragen? Zien wij ooit een juwelier met geblindeerde ramen? Of een prachtig product zonder een pakkende reclame? Dus vertel me, waarom zijn we bang de Islam uit te dragen? We moeten ons diep schamen, minder lachen en meer tranen. Behalve deze jongens besluiten duizenden Europese jongeren om deel te nemen aan de gewelddadige strijd in het MiddenOosten.2 Het totale aantal Europese jihadstrijders in SyriĂŤ in 2014 wordt geschat op ongeveer vijfduizend mensen. Nooit eerder in de moderne Europese geschiedenis zijn zoveel Europese moslims in een vreemd land gaan vechten. Velen van hen lijken dit besluit sneller te hebben genomen dan we tot nu toe gewend waren van andere groepen jongeren die besloten de wapens op te nemen uit (deels) ideologische overwegingen. Naast het islamitisch extremisme bestaan er rechts-extremistische en links-extremistische bewegingen die geregeld de aandacht van overheden en publiek op zich weten te vestigen door hun vaak compromisloze acties, bijvoorbeeld naar aanleiding van het openen van opvangcentra voor asielzoekers of bijeenkomsten 16
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 16
reradicaliseren
26/09/17 21:32
van de machtigste landen, de G20. Het proces hoe iemand komt bij dit soort compromisloze acties zijn we radicalisering gaan noemen. Het stelt de publieke opinie, beleidsmakers en de wetenschap voor grote raadsels. Niet alleen de snelheid van de transformatie is in vele gevallen lastig te vatten; ook het feit dat, behalve jongeren met een criminele achtergrond, jonge burgers met een eerder positieve betrokkenheid bij de samenleving zich aansluiten bij een ideologie die vaak een volledig sektarische levensstijl predikt, draagt bij aan het raadsel rond dit thema. Ik doe samen met collega’s onderzoek naar sterke idealen van jongeren, naar de opvoeding in gezinnen waar radicalisering optreedt, naar opvattingen onder leerkrachten en sociale professionals over hun rol in het tegengaan van extremisme, naar voormalig radicalen en hoe zij terugkijken op hun tijd binnen de radicale beweging. Ook bestudeer en ontwerp ik programma’s die gewelddadige radicalisering moeten helpen tegengaan. Voor dit onderzoek lezen we niet alleen berichten over deze mensen, maar voeren we ook lange gesprekken met de betrokkenen zelf. Het gaat daarbij niet alleen om (de omgeving van) jonge mensen met extreem-islamitische idealen, maar ook verdedigers van extreem-rechtse en extreem-linkse idealen. Zeker wanneer je de aanloop naar radicaal lidmaatschap beschouwt, blijken deze meer gemeen te hebben dan men op het eerste gezicht zou vermoeden.3 Ondertussen is een van de twee uitgereisde jongens weer thuis, waar hij de draad van zijn leven probeert op te pakken. Naar de ware beweegredenen van uitreizen en terugkeer blijft het gissen. Hij had volgens de moeder voorafgaand aan vertrek zitten huilen bij het zien van de beelden van kinderen in oorlogsgebied, maar
initiatie
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 17
17
26/09/17 21:32
Veel mensen maken drie associaties bij radicalisering: allochtonen, eenoudergezinnen en achterstandswijken.
nooit echt een mening gegeven over de oorlog in Syrië. Moeder had net als zovelen drie associaties bij radicalisering: allochtonen, eenoudergezinnen, achterstandswijken. ‘Wij zijn totaal het tegenovergestelde! Dus als het mijn kind kan overkomen, die nuchtere die ook absoluut tegen geweld ..., nooit gevochten of wat dan ook, dan kan het dus iedereen overkomen.’4 Volgens een andere bron zou haar zoon uit Syrië teruggekeerd zijn omdat de strijd er te onoverzichtelijk en gevaarlijk is geworden. ‘Hij kwam om te helpen, niet om mensen te doden.’5 Zijn (toenmalige) vriend laat echter via Twitter weten niet meer naar Nederland te zullen terugkeren: ‘Ik weet dat ik dit niet ga overleven. Ik blijf hier tot mijn laatste druppel bloed en totdat elk kind lacht en wat jij doet in je bedje moet je zelf weten.’ Of hij daarmee veel aanhangers heeft weten te ronselen, is niet bekend. Wel weten we dat trouw aan principes respect afdwingt onder jongeren in het algemeen en jongeren die zich in de steek gelaten voelen door hun omgeving in het bijzonder. Onder de YouTube-video van Ramadan schrijven islamitische jongeren tot op de dag van vandaag nog steeds hoe mooi ze het lied vinden en hoe het hen sterkt om de vastentijd door te komen. Dit boek is geboren na de aanslagen op de luchthaven van Zaventem en de Brusselse metro van 22 maart 2016. Ik bevond mij toen voor een congres in de Canadese hoofdstad Ottawa, op uitnodiging van de overheid aldaar. Het was een ruw ontwaken 18
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 18
reradicaliseren
26/09/17 21:32
met een telefoon vol berichten en vervolgens je eigen stad zien door de sensatiebeluste lenzen van FOX News. Ik leerde dat wanneer de oorlog je eigen volk raakt, er zich een heel eigenaardig gevoel in je onderbuik nestelt: een steen in je maag misschien, of een knoop in je darmen. In elk geval een gevoel dat de volledige aandacht opeist, waardoor je niet meer behoorlijk kunt functioneren. Ik leerde daar ook dat het programma van de dag – hoewel on topic – niet alleen volledig aan me voorbijging, maar me ook opstandig maakte. ‘Hoe kunnen we hier een beetje vrijblijvende analyses zitten bespreken, terwijl mijn eigen land in brand staat?’ Die dag zwoer ik mezelf dat ik dit gevoel zou vasthouden, om beter te begrijpen waarom gemediatiseerd gewapend conflict zoveel impact heeft op het doen en laten van onze jeugd, en waarom wellicht van leerlingen die familie hebben in oorlogsgebieden niet zomaar kan worden verwacht dat ze ‘een knop omzetten’ en gewoon de lessen bijwonen, zonder met een woord te reppen over wat hun die steen in de maag bezorgt. Toen ik verder reisde, kon ik door de ogen van de wereld aanschouwen hoeveel medeleven en schoonheid deze weerzinwekkende gebeurtenissen losmaakten in veel mensen. Van torens uitgelicht in de Belgische driekleur en Maple leaf-vlaggen halfstok tot de reactie van de (islamitische) securitymedewerker op de luchthaven: het waren allemaal tekenen van oprechte betrokkenheid. Humaniteit moet blijkbaar soms uit haar schuilplaats worden gelokt. Maar zou dat ook niet op een andere manier moeten kunnen? En waarom waren diezelfde torens niet uitgelicht in de kleuren van al die andere, niet-westerse landen die nog veel meer aanslagen te verduren kregen? Het lijkt de hoogste
initiatie
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 19
19
26/09/17 21:32
tijd om meer werk te maken van ronselen voor een betere wereld. Maar laten we eerst een idee vormen van wat ons bedreigt.
Beelden en angsten De beelden van terreur zijn bij iedereen bekend, zeker na ‘de zomer van de angst’ in 2016. Alleen al op Europese bodem werden Parijs, Kopenhagen, Brussel, Nice, Berlijn, Stockholm, Manchester, Londen en Barcelona getroffen … en weinig wijst erop dat deze terroristische ‘city trip’ bijna ten einde is. Het jihadisme is een van de weinige extremistische bewegingen die bereid is geweld te gebruiken en in staat is globaal te opereren. Haar leden maken bij herhaling misbruik van het vrije verkeer van personen en goederen dat eigen is aan onze moderne, ‘genetwerkte’ wereldorde. Eenmaal getraind, zijn haar ‘soldaten’ tot daden in staat die de daden van eerdere terreurgroepen bijna doen verbleken: het doden van onschuldige, liefst jonge burgers in welvarende landen is haar handelsmerk geworden. Daarbij worden nauwelijks waarschuwingen afgegeven, zoals we bijvoorbeeld gewend waren van linkse extremisten uit de jaren zeventig van de vorige eeuw. Het doel zelf lijkt te zijn om zoveel mogelijk zichtbare slachtoffers onder ‘de ongelovigen’ te maken. Al beoogt deze modus operandi op zijn beurt vooral destabilisering van democratische regimes die grote belangen hebben in de Arabische wereld. De toegenomen dreiging drijft op haar beurt burgers in de armen van nationaal-populistische partijen die zich bevestigd zien in hun gelijk dat immigratie tot ellende leidt. Denk bijvoorbeeld aan de extreem-rechtse slachtpartij op het Noorse eiland Utoya. 20
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 20
reradicaliseren
26/09/17 21:32
Zelfs als radicalisering niet tot terreur leidt, creëert ze problemen, in gezinnen, op scholen en in de wijk.
Daar werd een links-politieke jongerenbijeenkomst herschapen in een bloedbad met als voornaamste motief ‘de redding van de nationale, christelijke identiteit’. In beide gevallen gaat het om een vorm van zuivering waarbij de menselijkheid van de ander wordt opgeheven om vernedering te wreken en met alle beschikbare middelen erkenning af te dwingen. In beide gevallen gaat het ook meestal om jongvolwassenen die hier bij ons in een welvarend Europees land zijn opgegroeid en zijn afgehaakt om zich uiteindelijk tegen de eigen samenleving te keren. Radicalisering is geen gevaar dat van buitenaf komt, maar een triest fenomeen dat in onze eigen samenlevingen wordt geproduceerd: made in the EU. Als ik aan radicalisering denk, dan ziet mijn geestesoog niet alleen deze schokkende beelden die we allemaal maar al te goed uit de media kennen, maar ook de gezichten uit mijn onderzoek: de jongens en meisjes die extremistische opvattingen gaan omarmen op het moment dat ze in het nauw komen en daarmee niet terechtkunnen bij ouders, docenten of hulpverleners, maar wel bij extremisten die eerst hun slachtofferschap voeden en vervolgens een heroïsche toekomst beloven met de mogelijkheid om eervol een einde te maken aan de eigen ellende. Ik zie ook jongerenwerkers Malcolm en Ahmed, die maar liefst twaalf stagiairs hebben lopen – terwijl ze eigenlijk maar twee stageplekken in de aanbieding hebben – om jongeren tegen de stroom in toch perspectieven te kunnen bieden. Ik zie Krista,
initiatie
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 21
21
26/09/17 21:32
die non-stop scholen bezoekt om rond expressie en identiteit te werken via strips en hip-hop rhymes. En ik zie Yassin en Eddy, die zelfs een hele nieuwe schoolidentiteit hebben helpen bouwen waarin elementen uit wetenschap, religie en kunst elkaar in evenwicht houden. Want zelfs als radicalisering niet tot de terreur leidt die we kennen van de beelden, creëert ze op veel plekken problemen, niet in het minst in gezinnen, op scholen en in de jeugdzorg. Problemen waar elke dag vele professionals keihard mee aan de slag gaan zonder dat ze de krantenkoppen halen – tenzij het misgaat, dan staan ze in de spotlights. Terreur, of die nu is ingegeven door jihadistische, links- of rechtsextremistische of dierenrecht-activistische motieven, is gericht op het maken van slachtoffers, maar is vooral effectief wanneer zij de rest van de bevolking bang maakt. Vandaar het belang van media-aandacht en de keuze voor vaak fotogenieke locaties waar het geënsceneerde spektakel het meest tot zijn recht komt. Terreur is ook effectief als het de ruimte en tijd inperkt die we nodig hebben om goed na te denken over wat het probleem is en waar mogelijkheden liggen om er zo goed mogelijk mee om te gaan. Dit roept meteen de vraag op of het uitroepen van een noodtoestand als verdedigingsreflex het extremisme een halt kan toeroepen dan wel verder in de kaart speelt.6 Door het lugubere spektakel dat terreur ons schenkt, hebben we allemaal angstaanjagende beelden van aanslagen in ons hoofd. Dit boek is bedoeld om die terreur niet effectief te laten zijn. Het weigert om toe te geven aan de angst. Het roept op om andere dan door angst ingegeven strategieën te ontplooien. Het doet dat door radicaal te kiezen voor strategische versterking van het sociale veld waarin jongeren opgroeien. De stelling die 22
LC - Reradicaliseren - Drukklaar.indd 22
reradicaliseren
26/09/17 21:32