GEDRAGSPROBLEMEN IN DE KLAS IN HET BASISONDERWIJS Werkboek Anton Horeweg
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 3
12-07-17 16:30
D/2017/45/45 – 978 94 014 4152 0 – nur 840/848 Vormgeving cover: StudioLannoo, Tielt Vormgeving binnenwerk: StudioLannoo, Tielt Foto omslag: © Shutterstock.com © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2017 Dit boek is een uitgave van Uitgeverij LannooCampus (Houten). LannooCampus maakt deel uit van Uitgeverij Lannoo nv. Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk bij de wet bepaalde uitzonderingen mag niets van deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus p/a Papiermolen 14-24 3994 DK Houten (Nederland) Postbus 97 3990 DB Houten (Nederland) www.lannoocampus.nl
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 4
12-07-17 16:30
Inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 Waarom dit werkboek? 11 Wie werkten mee aan dit werkboek? 13 Hoofdstuk 1 – Gedragsproblemen in de klas 1.1A Onderwerpen 1.2A Doelen 1.3A Videosuggesties 1.4A Opdrachten ter voorbereiding op het eerste college 1.5A Opdracht in de les 1.6A Stageopdrachten Tweede college 1.1B Onderwerpen 1.2B Doelen 1.3B Videosuggesties 1.4B Opdracht ter voorbereiding op het tweede college 1.5B Opdrachten in de les 1.6B Stageopdrachten 1.7 Verrijkingsopdracht 1.8 Hulpmiddelen 1.9 Literatuursuggesties
15 15 15 16 17 18 18 18 18 19 19 19 19 21 22 23 23
Hoofdstuk 2 – ADHD 25 2.1 Onderwerpen 25 2.2 Doelen 25 2.3 Videosuggesties 26 2.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 27 2.5 Opdrachten in de les 28 2.6 Stageopdrachten 28 2.7 Verrijkingsopdrachten 29 2.8 Literatuursuggesties 29 Hoofdstuk 3 –ADD: aandachtstekort zonder hyperactiviteit (ADHD-presentatie overwegend onoplettend) 33 3.1 Onderwerpen 33 3.2 Doelen 33 3.3 Videosuggesties 34 3.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 34 3.5 Opdrachten in de les 35 3.6 Stageopdracht 35 3.7 Verrijkingsopdrachten 35 3.8 Literatuursuggesties 36 Inhoudsopgave 5
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 5
12-07-17 16:30
Hoofdstuk 4 –Autismespectrumstoornis (ASS) 4.1 Onderwerpen 4.2 Doelen 4.3 Videosuggesties 4.4 Opdracht ter voorbereiding op het college 4.5 Opdrachten in de les 4.6 Stageopdracht 4.7 Literatuursuggesties
39 39 39 40 41 41 42 43
Hoofdstuk 5 –Disruptieve stoornissen 5.1 Onderwerpen 5.2 Doelen 5.3 Videosuggesties 5.4 Opdracht ter voorbereiding op het college 5.5 Opdracht in de les 5.6 Stageopdrachten 5.7 Literatuursuggesties
45 45 45 46 46 47 48 49
Hoofdstuk 6 –Hechtingsproblemen 51 6.1 Onderwerpen 51 6.2 Doelen 51 6.3 Videosuggesties 52 6.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 52 6.5 Opdrachten in de les 53 6.6 Stageopdrachten 53 6.7 Verrijkingsopdrachten 54 6.8 Literatuursuggesties 54
6
Hoofdstuk 7 –Probleemgedrag met een speciale oorzaak 7.1 Onderwerpen 7.2 Doelen 7.3 Videosuggesties 7.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 7.5 Opdrachten in de les 7.6 Stageopdrachten 7.7 Verrijkingsopdracht 7.8 Literatuursuggesties
57 57 57 58 59 60 62 62 63
Hoofdstuk 8 –Angststoornissen en depressie bij kinderen 8.1 Onderwerpen 8.2 Doelen 8.3 Videosuggesties 8.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 8.5 Opdrachten in de les 8.6 Stageopdrachten 8.7 Verrijkingsopdracht 8.8 Literatuursuggesties
65 65 65 66 67 67 69 70 70
Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs – Werkboek
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 6
12-07-17 16:30
Hoofdstuk 9 –Faalangst 73 9.1 Onderwerpen 73 9.2 Doelen 73 9.3 Videosuggestie 74 9.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 74 9.5 Opdrachten in de les 75 9.6 Stageopdracht 75 9.7 Literatuursuggesties 75 Hoofdstuk 10 –Syndroom van Gilles de la Tourette 77 10.1 Onderwerpen 77 10.2 Doelen 77 10.3 Videosuggesties 78 10.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 78 10.5 Opdrachten in de les 79 10.6 Stageopdracht 79 10.7 Literatuursuggesties 79 Hoofdstuk 11 –DCD 81 11.1 Onderwerpen 81 11.2 Doelen 81 11.3 Videosuggesties 82 11.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 83 11.5 Opdrachten in de les 83 11.6 Stageopdracht 84 11.7 Verrijkingsopdrachten 84 11.8 Hulpmiddelen 84 11.9 Literatuursuggesties 84 Hoofdstuk 12 –NLD (Non-verbal Learning Disorder) 12.1 Onderwerpen 12.2 Doelen 12.3 Videosuggesties 12.4 Opdracht ter voorbereiding op het college 12.5 Opdracht in de les 12.6 Stageopdrachten 12.7 Verrijkingsopdrachten 12.8 Literatuursuggesties
87 87 87 88 88 88 89 89 90
Hoofdstuk 13 –Hoogbegaafdheid en probleemgedrag 13.1 Onderwerpen 13.2 Doelen 13.3 Videosuggesties 13.4 Opdracht ter voorbereiding op het college 13.5 Opdrachten in de les 13.6 Stageopdrachten 13.7 Literatuursuggesties
93 93 93 94 94 94 95 96
Inhoudsopgave 7
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 7
12-07-17 16:30
Hoofdstuk 14 –Agressie 99 14.1 Onderwerpen 99 14.2 Doelen 99 14.3 Videosuggesties 100 14.4 Opdracht ter voorbereiding op het college 101 14.5 Opdracht in de les 102 14.6 Stageopdracht 103 14.7 Verrijkingsopdracht 103 14.8 Literatuursuggesties 103 Hoofdstuk 15 –Pestgedrag 105 15.1 Onderwerpen 105 15.2 Doelen 105 15.3 Videosuggesties 106 15.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 107 15.5 Opdrachten in de les 109 15.6 Stagopdrachten 110 15.7 Verrijkingsopdrachten 111 15.8 Literatuursuggesties 111 Hoofdstuk 16 –Executieve functies 16.1 Onderwerpen 16.2 Doelen 16.3 Videosuggesties 16.4 Opdrachten ter voorbereiding op het college 16.5 Opdracht in de les 16.6 Stageopdracht 16.7 Literatuursuggesties Eindopdrachten
113 113 113 114 115 116 117 117 118
Bijlagen 121 Bijlage 1 ABC-analyse 121 Bijlage 2 GGGG-model 122 Bijlage 3 Ernst van probleemgedrag (criteria van Rutter, bewerkt) 123 Bijlage 4 Ref lectiemodel van Korthagen 126 Bijlage 5 Formulier voor probleemverkenning 128 Bijlage 6 Tijdsteekproef 132 Bijlage 7 Kwadrant®model 135 Bijlage 8 Herkaderen 136 Bijlage 9 Bumpy moments: samen leren van de praktijk 137 Bijlage 10 Hoogbegaafdheidskaartjes 139 Bijlage 11 Beoordelingsformulier leerkrachten 142 Bijlage 12 Onderwijsbehoeften bepalen: Deze leerling heeft… 144
8
Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs – Werkboek
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 8
12-07-17 16:30
Voorwoord Aan de studenten van de pabo’s en alpo’s in Nederland en Vlaanderen. Voor je ligt een werkboek waar ik met een groot aantal opleiders van pabo’s en alpo’s in Nederland aan heb gewerkt. Wij allen zijn ervan overtuigd dat dit werkboek zal bijdragen aan de kennis en vaardigheden die jullie als toekomstige leraren nodig zullen hebben om passend onderwijs vorm te geven. Het wordt immers jullie taak om te zorgen dat alle kinderen gebruik kunnen maken van hun recht op onderwijs. Passend onderwijs begint namelijk bij elke (toekomstige) leerkracht in zijn of haar eigen klas. Dit werkboek sluit naadloos aan op het studieboek Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs. Ik hoop dat de opdrachten jullie zullen inspireren om je klas toegankelijk te maken voor alle kinderen. Anton Horeweg
Voorwoord 9
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 9
12-07-17 16:30
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 10
12-07-17 16:30
Inleiding
Waarom dit werkboek?
Werken aan gedrag is altijd maatwerk, standaard oplossingen bestaan niet. Werken aan gedrag vraagt kennis, vaak een lange adem, relativeringsvermogen en bovenal zelfinzicht. Want geloof het of niet: het is vaak de leraar die zijn gedrag moet veranderen. Het vormgeven van passend onderwijs moet beginnen bij de basis. Bij de studenten op de pabo’s en alpo’s dus. Toekomstige leraren moeten meer weten over (ernstige) gedragsproblemen en de preventie en aanpak ervan. Ook moeten zij een behoorlijke basiskennis hebben van de meest voorkomende gedragsen ontwikkelingsstoornissen. Kennis alleen is echter niet genoeg. Jullie moeten die kennis kunnen toepassen, verwoorden, overdenken en delen met (toekomstige) collega’s. Daarnaast moeten jullie altijd kritisch kijken naar je eigen aandeel in de onderwijsleersituatie. Daarvoor is oefening nodig. Die oefeningen moeten sterk gericht zijn op de praktijk. Daar kun je leren omgaan met leerlingen, waarvan een flink aantal meer steun nodig heeft. Je moet die ondersteuningsbehoefte leren zien en hem leren vervullen. Wanneer de (toekomstige) leraar over een beter inzicht en een passend handelingsrepertoire beschikt, zullen de negatieve gevoelens ten opzichte van leerlingen met ‘gedragsproblemen’ afnemen en interacties met leerlingen positiever verlopen. In haar advies geeft de Onderwijsraad (2010) aan dat gedragsproblemen altijd in hun context bestudeerd en behandeld moeten worden. Gedrag heeft immers meer dan één oorzaak. In Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs kwam dit al naar voren. Dit werkboek biedt een praktische basis om te leren reflecteren op de redenen voor het probleemgedrag. Het biedt ook oefeningen om te leren observeren en planmatig te werken aan gedrag en draagt op die manier bij aan de preventie van gedragsproblemen en aanpak van gedragsvraagstukken. Het hoeft geen betoog dat dit veelal ook je eigen leerkrachtgedrag is en niet slechts het gedrag van de leerling.
Inleiding | Waarom dit werkboek? 11
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 11
12-07-17 16:30
Het werkboek biedt kennis, interventies en tools om: –– Je eigen mindset te ontdekken en waar nodig te veranderen. –– Je kennis en handelingsbekwaamheid te vergroten met betrekking tot de preventie en aanpak van gedragsproblemen. –– Je te helpen gedragsen ontwikkelingsstoornissen en hun gevolgen voor het functioneren van de leerling op school beter te begrijpen. –– Je te helpen je kennis en expertise te ontwikkelen, die te leren inzetten in het schoolteam, zodat leren van en met elkaar (studenten, team, ouders) gemeengoed wordt.
12
Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs – Werkboek
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 12
12-07-17 16:30
Wie werkten mee aan dit werkboek? Marike Jansen, Faculteit Educatie, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen; Natascha Koene, Hogeschool van Amsterdam; Ieke Egas Reparaz, Hogeschool van Amsterdam; Femke Timmermans, Kenniscentrum Kwaliteit van Leren, Faculteit Educatie, Dolf van Veen, Hogeschool Windesheim, hoofd NCOJ; Else-Marike Visser, Thomas More Hogeschool; Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Anton Horeweg Leerkracht, gedragsspecialist (M SEN) gedragsproblemenindeklas@gmail.com www.gedragsproblemenindeklas.nl
Inleiding | Wie werkten mee aan dit werkboek? 13
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 13
12-07-17 16:30
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 14
12-07-17 16:30
Hoofdstuk 1
Gedragsproblemen in de klas
Lees ter voorbereiding Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs, hoofdstuk 1. Deze les beslaat twee colleges. Onderwerpen, doelen en videosuggesties gelden voor beide colleges.
1.1A Onderwerpen Preventie van probleemgedrag –– Probleemgedrag, wat is dat eigenlijk? –– Jouw pedagogische relatie met de kinderen –– Manieren van kijken naar probleemgedrag –– Observatie-instrumenten –– Een gezamenlijke visie: waarom is dat nodig? –– Wanneer spreek je van gedragsproblemen en wanneer van stoornissen? –– ADHD, ADD, ASS, ODD en comorbiditeit in vogelvlucht
1.2A Doelen –– Je hebt een visie op het tot stand komen van pedagogisch contact met je leerlingen. –– Je bent je ervan bewust dat een goed contact met de leerlingen bijdraagt aan een positief klassenklimaat én de pedagogische relatie tussen de student en de leerling. –– Je bent in staat om te beargumenteren waarom je de leerlingen op een bepaalde manier begroet en binnenlaat. –– Je kunt uitleggen waarom een gezamenlijke visie op gedrag(sproblemen) belangrijk is. –– Je kunt beredeneren waarom afspraken binnen het team nodig zijn in het kader van preventie. –– Je kunt aangeven wanneer je gedrag ‘probleemgedrag’ vindt en je bent je bewust van je eigen rol in het voorkomen (en soms in stand houden) van probleemgedrag.
Hoofdstuk 1 | Gedragsproblemen in de klas 15
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 15
12-07-17 16:30
1.3A Videosuggesties Orde houden: kleine problemen meteen aanpakken (5 min. 28 sec.): https://www.leraar24.nl/schooltalk-over-orde-houden/
Kritisch reflexief gesprek (5 min. 48 sec.): https://www.leraar24.nl/kritisch-reflexief-gesprek/
ABC-analyse, wat heb je eraan? (3 min. 55 sec.): https://youtu.be/ckFEZZoq2HM
Awareness test: Who cheated? (2 min. 18 sec.): https://youtu.be/7X5WwhNj4yI
Classdojo (6 min. 11 sec.): https://www.leraar24.nl/classdojo/
Herstelrecht in het po (4 min. 53 sec.): https://www.youtube.com/watch?v=SfNawerHlnI
Hoe maak ik een goede groep deel 1 (7 min. 20 sec.): https://youtu.be/uzzuy9paZXA
Hoe maak ik een goede groep deel 2 (5 min. 40 sec.): https://youtu.be/3lgS1ZhUSWA
16
Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs – Werkboek
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 16
12-07-17 16:30
1.4A Opdrachten ter voorbereiding op het eerste college Casus 1.1 De kinderen van groep 6 komen het lokaal binnen. De leerkracht is bezig dingen op het bord te schrijven. Ze zijn druk en roepen naar elkaar. Er vliegt een petje door de lucht. Sommige leerlingen lopen naar anderen toe en gaan daar staan praten. De leerkracht schrijft verder op het bord. Daarna draait zij zich om en roept dat het stil moet zijn. Nog niet alle leerlingen hebben hun spullen op tafel. Twee kinderen hebben hun petje op. De leerkracht zegt een beetje kribbig dat ze hun petje af moeten zetten. Dat is immers de afspraak en dat weten ze best.Daarna pakt ze haar boek en zegt dat de les gaat beginnen.
1 Wat vind jij van deze binnenkomst? Denk aan wat je in hoofdstuk 1 gelezen hebt over het bouwen aan een goed klassenklimaat. Beargumenteer je antwoord. 2 Wat vind jij? Moeten kinderen hun petje af in jouw klas? Waarom vind je dat? Is het goed dat de leerkracht (die vindt dat petjes af moeten) hier opmerkingen over maakt? 3 Valt je iets op aan het begin van deze les? Denk daarbij wederom aan ‘Hoe maak je een goede groep?’. 4 Stel dat je bij deze leerkracht een les bekijkt. Wat zou de leerkracht in haar gedrag en houding anders kunnen doen? Welk effect zou dat op het klimaat van de groep en het gedrag van de leerlingen kunnen hebben?
Casus 1.2 Groep 8 komt de klas binnen. De leerkracht staat bij de deur. Ze begroet elke leerling met een hand. Sommige leerlingen kijken haar aan en zeggen gedag, anderen schudden zonder te kijken haar hand en lopen door terwijl ze iets onverstaanbaars mompelen. Bij sommige leerlingen zegt ze niet alleen gedag, maar maakt ze ook een kort praatje. Als een van de jongens met zijn petje op naar binnen wil lopen, pakt ze speels het petje af en zegt: ‘O jee, je vergeet je petje. Gelukkig zag ik het op tijd’. Lachend pakt de jongen het petje aan en brengt het naar de kapstok. Als iedereen zit, verwelkomt de leerkracht nog een keer alle leerlingen met: ‘Goedemorgen jongens en meisjes, fijn dat jullie er allemaal zijn’.
Hoofdstuk 1 | Gedragsproblemen in de klas 17
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 17
12-07-17 16:30
5 Vergelijk deze aanpak met de leerkracht uit casus 1.1. Welke aanpak past het beste bij jou en waarom? 6 Een collega vindt de aanpak van de groep 8 overdreven. Iedereen een hand geven elke dag. Wat een onzin. Alleen goedemorgen wensen als je de dag begint is voldoende. Bedenk argumenten voor én tegen het handelen van de leerkracht uit casus 1.2. Geef vervolgens aan wat het beste bij jou past.
1.5A Opdracht in de les Inventariseer wat medestudenten hebben ingevuld bij bovenstaande opdrachten. Beargumenteer je standpunt naar anderen toe.
1.6A Stageopdrachten 1 Bekijk bij minimaal twee leerkrachten hoe hun klassen binnenkomen. Observatie vanaf de gang geeft een goed beeld. Welk overeenkomsten en verschillen zie je tussen de verschillende observaties? Wat sluit aan bij jouw eigen opvatting? Is je opvatting gewijzigd na de observaties, de discussie met medestudenten en de observatie op je stageschool? Waarom wel/niet? 2 Omschrijf jouw (nieuwe?) visie op het onderwerp ‘Start van de schooldag: de leerlingen komen binnen’. Geef een concrete beschrijving van jouw aanpak en koppel dit aan duidelijke pedagogische argumenten. Gebruik maximaal één A4’tje. 3 Vraag aan drie leerkrachten (uit onderbouw, middenbouw en bovenbouw) wat zij verstaan onder probleemgedrag. Vraag ook waarom zij juist dit gedrag noemen. Vind jij het gedrag dat ze noemen ook probleemgedrag? Waarom? Welk gedrag vind je het ‘ergst’? Vergelijk met de bevindingen van een medestudent. Probeer erachter te komen waardoor er verschillen ontstaan. Maak een verslag van maximaal twee kantjes A4.
Tweede college 1.1B Onderwerpen Zie begin van dit hoofdstuk.
18
Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs – Werkboek
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 18
12-07-17 16:30
1.2B Doelen –– –– –– –– –– –– –– –– –– ––
Je hebt kennis van minstens 3 instrumenten voor observatie. Je kunt beredeneerd kiezen voor een observatiemethode. Je bent in staat te werken met een gedragsfunctieanalyse (GFA, bijlage 3). Je leert dat goed analyseren een belangrijke stap is naar een werkend hande lingsplan en dus een oplossing. Je onderkent het nut van werken aan groepsvorming en bouwen aan de relatie met kinderen Je kent de ABC-analyse en kunt aangeven wat de zin ervan is. Je kunt een ABC-analyse in de praktijk uitvoeren. Je kunt uitleggen waarom het systematisch bekijken van gedrag zinvol is. Je hebt een standpunt bepaald in het omgaan met leerlingen die net niet doen wat jij graag wilt zien. Je hebt geleerd om van tevoren te bepalen hoe je op regelovertredend gedrag reageert, zodat straffen vanuit emotie minder voorkomt.
1.3B Videosuggesties Zie het begin van dit hoofdstuk.
1.4B Opdracht ter voorbereiding op het tweede college Bekijk de video’s (zie Videosuggesties). Tijdens het college komen ze ter sprake. Lees ter voorbereiding Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs, paragraaf 1.3.4 p. 31-32 en paragraaf 1.4, p. 32-43. Bekijk ook de video ABC-analyse, wat heb je eraan? (zie Videosuggesties).
1.5B Opdrachten in de les Casus 1.3 Groep 5A blijkt een lastige klas voor een van de twee (parttime) leerkrachten. Ze zijn luidruchtig en weinig gemotiveerd om te werken. De intern begeleider besluit dat er maatregelen genomen moeten worden. Het is de vierde week van het schooljaar en zij wil voorkomen dat deze klas het hele jaar problemen blijft geven. Zij belegt een vergadering met de twee leerkrachten en de gedragsspecialist.
Hoofdstuk 1 | Gedragsproblemen in de klas 19
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 19
12-07-17 16:30
1 Bedenk samen wat er eventueel aan maatregelen genomen kan worden. Bedenk dat deze maatregelen niet repressief en curatief moeten zijn, maar vooral preventief. Beargumenteer waarom jullie deze keuze maken. 2 De andere leerkracht van de klas zegt dat zij geen last heeft van de problemen die hier boven in casus 1.3 geschetst worden. Zij vindt dan ook dat zij niet op deze bijeenkomst hoeft te verschijnen. Ze heeft het druk genoeg. Wat is jullie mening hierover?
Casus 1.4 Groep 8 zit klaar om de les te beginnen. De leerkracht kijkt de klas rond en ziet dat Marco zijn petje op heeft. Dat is niet toegestaan volgens de schoolregels. De leerkracht eist dan ook op gebiedende toon dat Marco zijn pet af doet: ‘Marco, doe je petje eens af. Je weet dat je dat petje niet op mag houden in school’. Marco roept terug dat er nergens staat dat je hier geen pet op mag. Hij heeft hem net en wil hem ophouden. De leerkracht houdt vast aan zijn eis, Marco houdt vast aan zijn verzet. Het eind van het liedje is, dat Marco de klas uitgestuurd wordt en er veel andere kinderen zijn die zich ermee bemoeien. Van een rustig begin van de dag is geen sprake meer. 3 De leerkracht heeft gelijk. Regels die afgesproken zijn moet je handhaven. Consequent zijn is een van de belangrijkste zaken als je voor de klas staat. Of: de leerling heeft gelijk. Niemand heeft last van een petje. Wat is jouw mening hierover? 4 Waarom gaat Marco in verzet en blijft hij zo hardnekkig volhouden in dat verzet, denk je? 5 Probeer een oplossing te verzinnen die de volgende keer gebruikt zou kunnen worden. Daarbij moet je van tevoren een aantal zaken in je overweging betrekken: status in de groep, gezag van de leerkracht, preventie of curatie. 6 Streng straffen dan maar? Of liever belonen? Bekijk de video van Classdojo op Leraar24 (zie Videosuggesties). Classdojo gaat uit van een positieve manier van stimuleren. Er zijn ook andere opvattingen: Boon (2009)1 wil juist de manier van straffen meer centraal stellen. Zij ontdekte dat er op scholen eigenlijk geen logische manieren van straffen zijn. Soms worden leerlingen eruit gestuurd voor het gooien van een gum en soms omdat ze iemand slaan. Zij onderscheidt vier categorieën van ‘verkeerd’ gedrag: 1 Onprettig gedrag (voor de leerkracht): een leerling vergeet zijn boeken of praat door je uitleg heen.
1 Boon, A. (2009). Straf / Regels. Praktijkverhalen uit de school. Amsterdam: Uitgeverij Augustus.
20
Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs – Werkboek
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 20
12-07-17 16:30
2 Onbehoorlijk gedrag: al het gedrag dat door de leerkracht als onprettig wordt ervaren, maar dan vaker voorkomend. Daarbij kun je nog zaken toevoegen als propjes gooien, iets slopen, voortdurend met je in discussie willen. 3 Onacceptabel gedrag: alles wat onbehoorlijk is, maar dan vaker voorkomend. Daaraan kun je nog zaken toevoegen als schelden en bedreigen. 4 Onwettig gedrag: stelen of geweld gebruiken. Het blijkt dat er vaak pas sancties volgen als gedrag de categorie ‘onacceptabel’ heeft bereikt. Voor die tijd wordt er vooral gepraat met leerlingen, wat bijna even vaak niets oplevert. Boon et al. pleiten voor een schoolbreed scala aan straffen. Oplopend van mild naar zwaar, onderschreven door alle leerkrachten en ook zo uitgevoerd. Zo zouden er minder leerlingen bij leidinggevenden terechtkomen, waar ze geschorst of verwijderd worden. Lees het artikel: http:// tinyurl.com/lq9aqx3 De auteur van Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs heeft een andere mening (zie paragraaf 1.4.8, p. 38-39). Het is handig als je als (toekomstige) leerkracht van tevoren nadenkt over deze zaken. Vergelijk de aanpak van Classdojo, Astrid Boon en de auteur van dit boek. Welke overeenkomsten en verschillen zie je? Wat is jouw mening in deze?
1.6B Stageopdrachten 1 Maak een GFA (Gedragsfunctieanalyse, bijlage 3) van een leerling uit je (stage)klas die ‘probleemgedrag’ lijkt te vertonen. Vraag aan de mentor of je de leerling en ook het handelen van de mentor mag observeren. 2 Maak allereerst een observatie van wat we preventieniveau 1 noemen, het algemene handelen van de leerkracht/het klassenmanagement. Is dat naar jouw idee in orde? Zoek een kijkwijzer om de klassenorganisatie/ het leerkrachthandelen te bekijken. 3 Maak daarna tenminste 2 observaties bij twee verschillende vakken (dus bijvoorbeeld twee observaties bij rekenen, twee bij handvaardigheid, o.i.d.). Kies een observatiemethode die je zinvol acht. Denk aan de ABC-analyse (bijlage 1), turflijst (bijlage 6) of turflijst of baseline observatie (bijlage 6), tijdsteekproef (bijlage 6) of een observatie naar keuze. Wat wil je eigenlijk gaan meten? Verantwoord waarom je deze vorm van observeren gebruikt. Het doel is om zo objectief mogelijk te bepalen wat er aan de hand is. 4 Stel een hypothese op. Waardoor wordt het door jou onderzochte gedrag waarschijnlijk veroorzaakt?
Hoofdstuk 1 | Gedragsproblemen in de klas 21
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 21
12-07-17 16:30
5 Kies een gedrag uit dat je wilt veranderen. Is het gedrag op te splitsen in deelgedragingen? Zo ja, kies dan een gedraging uit die verbeterd/veranderd moet worden. 6 Maak een plan(netje). Benoem het doel, de methode en de tijd die je gaat gebruiken om het gedrag te veranderen. Wat ga je aanpakken? Hoe doe je dat? Hoeveel weken trek je hiervoor uit? Hoe meet je de vooruitgang? 7 Laat jezelf eens beoordelen. Gebruik het leerkracht-beoordelingsformulier (bijlage 11) aan het eind van je stageperiode. Wat vonden de leerlingen van je? Misschien staan er opmerkingen en tips op de beoordelingsformulieren waar je wat mee kunt in je volgende stageperiode of in je carrière. Bekijken waarom een leerling bepaald gedrag vertoont is lastig. Vaak zie je dingen niet, als je niet weet wat je zoekt. Bekijk voor je aan je stageopdrachten begint de video’s ABC-analyse, wat heb je eraan? en Awareness test: Who cheated? Zie Videosuggesties. 8 Je hebt het videofragment Awareness test: Who cheated? ( 2 min. 18 sec.) (zie Videosuggesties) bekeken. Koppel dit eens terug naar je klas. Welke zaken zie je waarschijnlijk niet? Betrek bij je observaties eens deze stelling: Wat je ziet ben je zelf (met andere woorden, jouw achtergrond, overtuigingen, enzovoort bepalen wat je waarneemt). Bedenk dat je vaak ziet wat je verwacht te zien. 9 Maak in je stageschool een ABC-analyse (bijlage 1) van een kind dat vrij veel praat tijdens de les. Probeer te ontdekken wat er aan het gepraat voorafgaat en wat erop volgt. Maak eventueel een opname (toestemming vragen!) om op een rustig moment beter te kunnen kijken. 10 Gebruik ook de ‘Gedragsfunctieanalyse’ uit Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs, paragraaf 1.4.1, p. 33-34. Neem de uitkomsten mee naar de volgende bijeenkomst.
1.7 Verrijkingsopdracht Gebruik met vier medestudenten het formulier Bumpy moments (bijlage 9). Volg de aanwijzingen aldaar. Op deze manier leer je gezamenlijk problemen te bespreken waar je in de praktijk tegenaan loopt. In deze werkwijze vormen bumpy moments (mini-dilemma’s) in de dagelijkse interacties met leerlingen de aanleiding voor een diepgaand gesprek. Hierbij staat het waarom van het handelen centraal.
22
Gedragsproblemen in de klas in het basisonderwijs – Werkboek
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 22
12-07-17 16:30
1.8 Hulpmiddelen Gebruikt kunnen worden: –– Het GFA met de criteria van Rutter: zie bijlage 3. –– Observatielijsten ABC-analyse, tijdsteekproef en turflijst: zie bijlage 1 en 6. Ook zijn ze te downloaden vanaf: http://gedragsproblemenindeklas.nl/downloads
1.9 Literatuursuggesties Mol, P. (2016). Passend onderwijzen. Pedagogisch vakmanschap in de klas. Houten: LannooCampus. Wolf, K. van der, en Beukering, T. van (2009). Gedragsproblemen in scholen. Leuven: Acco.
Hoofdstuk 1 | Gedragsproblemen in de klas 23
werkboek-bw-Gedragsproblemen in de klas-basisonderwijs_2.indd 23
12-07-17 16:30