Duitsland Noord
Nemo1963/iStock
Het eiland Rügen
Berlijn, Hamburg, Keulen, Dresden
De regio’s van deze gids: (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Berlijn en Brandenburg ∑ Saksen ± Midden-Duitsland ∏ Noordrijn-Westfalen ∫ Bremen en Nedersaksen æ Hamburg en het noorden
blz. 107 blz. 185 blz. 245 blz. 315 blz. 395 blz. 463
INHOUD MET HET GEZIN mije_shots/iStock
NIET TE MISSEN Een keuze uit de mooiste plekjes....6
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN De mooiste reisherinneringen........10
REISPLANNER Een keuze uit de mooiste routes....18
Bezienswaardigheden en activiteiten...................................44 MEMO
Evenementen........................................46 Leestips....................................................48
MEER WETEN OVER DUITSLAND Economische reus................................52 Ongelijkheid..........................................53 Nieuwe uitdaging................................55 GESCHIEDENIS
DE REIS VOORBEREIDEN NAAR DUITSLAND
Met het vliegtuig..................................28 Met de trein............................................28 Over de weg...........................................28 VOOR HET VERTREK
Profiel van Duitsland..........................30 Klimaat.....................................................30 Informatie...............................................30 Formaliteiten.........................................32 Geldzaken...............................................33 Telefoneren............................................33 Overnachten .........................................33 Uit eten....................................................35 DUITSLAND VAN A TOT Z
Rubrieken in alfabetische volgorde...............37
Van de prehistorie tot het Frankische Germanië.....................58 Duitsland in de middeleeuwen......59 Dynastie van de Habsburgers......... 61 Naar Duitse eenheid...........................65 Van het Duitse Rijk tot Weimar.......66 Hitler en het Derde Rijk......................68 Duitsland na 1945................................69 KUNST EN ARCHITECTUUR
Architectuur...........................................73 ABC van de architectuur....................80 Schilder- en beeldhouwkunst..........83 CULTUUR
Literatuur en filosofie.........................89 Muziek......................................................93 Film............................................................97 LANDSCHAPPEN EN STREKEN
Twee grote regio’s.............................100 Uitgestrekte natuurgebieden.......103
5
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n BERLIJN EN BRANDENBURG Berlijn......................................................108 Potsdam.................................................162 Rheinsberg en het noordoosten van Brandenburg.......................... 174 Spreewald en het zuidoosten van Brandenburg..........................179
∑ SAKSEN Dresden.................................................186 Meißen.................................................. 206 Bautzen..................................................210 Muskauer Park.....................................214 Görlitz.....................................................216 Sächsische Schweiz...........................221 Annaberg-Buchholz......................... 225 Leipzig................................................... 229
± MIDDEN-DUITSLAND Maagdenburg.................................... 246 Dessau....................................................252 Wörlitzer Park..................................... 256 Wittenberg.......................................... 258 Halle........................................................261 Naumburg........................................... 266 Jena.........................................................270 Weimar...................................................275 Erfurt...................................................... 286 Eisenach.................................................292 Kassel..................................................... 298 Fulda...................................................... 306 Marburg................................................ 308
∏ HET WESTEN:
NOORDRIJN-WESTFALEN
Keulen....................................................318 Bonn....................................................... 344 Aken........................................................350 Düsseldorf............................................359 Ruhrgebied...........................................370 Sauerland............................................. 382 Münster................................................. 386 Lemgo....................................................392
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y ∫ BREMEN EN NEDERSAKSEN Hannover.............................................. 398 Hameln.................................................. 404 Hildesheim.......................................... 408 Einbeck................................................... 411 Göttingen..............................................414 Goslar......................................................418 De Harz..................................................424 Wolfenbüttel........................................429 Celle........................................................ 434 Bremen...................................................438 Ostfriesland .........................................450 Helgoland............................................ 454 Lüneburg.............................................. 456
æ HAMBURG EN HET NOORDEN Hamburg.............................................. 466 Husum................................................... 489 Noord-Friese Waddeneilanden....492 Sleeswijk............................................... 499 Kiel.......................................................... 503 Lübeck................................................... 508 Wismar...................................................519 Rostock..................................................523 Stralsund...............................................529 Insel Rügen...........................................533 Greifswald.............................................537 Insel Usedom.......................................539 Neubrandenburg...............................542 Mecklenburgische Seenplatte..... 546 Schwerin............................................... 549 Register................................................554 Kaarten en plattegronden......... 565
NIET TE MISSEN aaa De reis waard
aa Een omweg waard
a Interessant
aaa
G. Schulz/age fotostock
Hamburg
aaa
Lübeck
E. Grund/age fotostock
Maritiem en kosmopolitisch. De op één na grootste stad van Duitsland is fascinerend vanwege zijn enorme haven, de pakhuizen van rode baksteen en het splinternieuwe pronkjuweel: de Elbphilharmonie. Zie blz. 466.
Deze pittoreske, geheel uit rode baksteen opgetrokken stad vol kleine straatjes en steegjes wordt ook wel de ‘koningin van de Hanze’ genoemd en staat op de Werelderfgoedlijst van Unesco. Zie blz. 508.
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE PLEKJES
7
aaa
Berlijn Welkom in een van de o pwindendste hoofdsteden van Europa! Berlijn wemelt van de musea en opera’s, maar er zijn ook talloze alternatieve uitgaansgelegenheden en hippe clubs. Zie blz. 108.
aaa
J.-P. Lescourret/Getty Images
Dresden Het ‘Florence aan de Elbe’, op twee uur van Berlijn, herbergt een schat aan barokke gebouwen en door de Saksische vorsten uit alle hoeken van Europa verzamelde kunstwerken. Zie blz. 186.
westend 61/hemis.fr
aaa
Sächsische Schweiz
G. Kirsch/age fotostock
Wonderlijke rotsformaties en diepe kloven: langs de oevers van de meanderende Elbe ligt een van de meest spectaculaire en romantische natuurgebieden van Saksen. Zie blz. 221.
weinig inspanning genieten van de adembenemende uitzichten doet u bij voorkeur op een relatief vlak eiland. Zoals het ten noorden van Wismar gelegen Poel. De zeelucht schijnt er geneeskrachtig te zijn! Zie blz. 521.
Movementway/imageBROKER/age fotostock
Baltische eilanden. Met
Boottochtje in het Spreewald
ÜÜ Fiets over een van de
Hans P Szyszka/Novarc Images/age fotostock
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN
Inselsberg, uitzicht op Seebach, Thüringen
12
ÜÜ Vaar door de kanalen
van het Spreewald. De Kahnfahrt – een trage tocht in een platbodem – is de specialiteit van het ‘Groene Venetië’. Moeiteloos glijdt u door dit doolhof: laat u maar meevoeren. De schipper doet het werk! Zie blz. 179.
DE MOOISTE REISHERINNERINGEN
TOP 5 Mooiste meren 1. Müritzsee (blz. 547) 2. Großer Müggelsee (blz. 150) 3. Großer Plöner See (blz. 505) 4. Wannsee (blz. 150) 5. Schweriner See (blz. 547)
ÜÜ Luister naar
Großer Plöner See J. Stumpe/LOOK-foto/Getty Images
Brahms of Wagner in de Elbphilharmonie. De
splinternieuwe concertzaal van het symfonieorkest van Hamburg wordt overdekt door een oceaan van glas. Zowel de fascinerende architectuur als de fantastische akoestiek maken een bezoek meer dan de moeite waard. Zie blz. 475.
ÜÜ Kom op adem in het
Thüringer Wald. Strek de benen en open de longen voor een verfrissende duik in deze zee van groen. De Rennsteig en de Großer Inselsberg zijn de absolute hoogtepunten. Hoewel, op het Baumkronenpfad stijgt u boven de boomtoppen uit. Zie blz. 296.
ÜÜ Word weer kind op
de kerstmarkt. De 200 chalets van de kerstmarkt van Erfurt, in Thüringen, staan op het domplein en bieden een betoverende aanblik. Op die van Kassel, in Hessen, waant u zich in een sprookje van de gebroeders Grimm. Zie blz. 286 en 298.
ÜÜ Overzie de stad. Beklim
voor een panorama van Berlijn de 368 m hoge Fernsehturm of de futuristische koepel van de Reichstag. Beide bieden rondom uitzicht. ’s Avonds is het uitzicht nog magischer! Zie blz. 108.
Elbphilharmonie, van de architecten Pierre de Meuron en Jacques Herzog ThomasFluegge/iStock
13
REISPLANNER
Berlijn, Potsdam en Saksen 10 dagen Bran den burg Po le n
Elb
Postdam Wörlitzer Spr ee Park Lübbenau wald Dessau Cottbus Wittenberg Muskauer Park e
Leipzig
Meissen Saksen Dresden
Görlitz Königstein Ts j e chië
<Geen kruisende koppeling>
Berlijn
An h al t
<Geen Hubertus kruisende Blume/age koppeling> fotostock <Geen kruisende koppeling>
S aksen -
Route: kunststadjes, kastelen, fraaie En brefen : xxxxx. parken uitgestrekte vlakten tussen Brandenburg en Saksen.
Berlijn (zie hiervoor).
åå Dag 4 Potsdam Schloss Sanssouci (blz. 162) en het centrum met het Holländisches Viertel en de Neuer Markt (blz. 167).
åå Dag 5 Dessau Ga ’s ochtends op verkenning in Wittenberg (blz. 258). Lunch in Dessau en bekijk daar het
Bauhauserfgoed (blz. 252). Breng de middag door in het Wörlitzer Park (blz. 256). Overnacht in Leipzig (blz. 229).
åå Dag 6 Leipzig Wandel ’s ochtends door het historische centrum van Leipzig en bezoek het Museum der Bildenden Künste (blz. 230); ga ’s middags naar Meißen (blz. 206) voor het uitzicht vanaf de Burgberg. Overnacht in Dresden (blz. 186).
F. Monheim/Bildarchiv Monheim/age fotostock
åå Dag 1 tot 3 Berlijn
Potsdam, Holländisches Viertel
20
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES
åå Dag 7 Dresden Breng in het prachtige Dresden een bezoek aan de Gemäldegalerie Alte Meister (blz. 187), de Dom en het Residenzschloss (blz. 191). Overnacht in Dresden.
grens. Verken dan het zuidoosten van Brandenburg met het Muskauer Park (blz. 214) en/of Schloss Branitz (blz. 182). Overnacht in Lübbenau (blz. 180).
åå Dag 10 Spreewald
åå Dag 8 Sächsische Schweiz
Verken het Spreewald met de fiets, te voet of in een bootje (blz. 179). Terug naar Berlijn.
Maak een tocht door de Sächsische Schweiz en langs Festung Königstein (blz. 222), of bezoek Görlitz (blz. 216), aan de Poolse grens. Terug naar Berlijn.
Tip: als u geen auto wilt rijden, neem dan de trein. Er rijden regelmatig treinen naar Wittenberg (40 min.), Dessau (40 min. vanuit Wittenberg), Leipzig (40 min. vanuit Dessau, 1 uur vanuit Berlijn) en Dresden (1 uur vanuit Leipzig, 2 uur vanuit Berlijn).
åå Dag 9 Görlitz en Branitz Breng ’s ochtends een bezoek aan Görlitz (blz. 216), vlak bij de Poolse
Dresden, de Frauenkirche J. Fuste Raga/Premium/age fotostock
21
394
LE NORD-OUEST
395
Bremen en Nedersaksen ∫ Michelinkaart 541 en 543 – Nedersaksen, Bremen
Ñ HANNOVERa 398 Ñ HAMELNa 404 Ñ HILDESHEIMa 408 Ñ EINBECKa 411 Ñ GÖTTINGEN EN RONDRIT
414
Ñ GOSLARaaa 418 Ñ DE HARZaa 424 Ñ WOLFENBÜTTELaa 429 Ñ CELLEaa 434 Ñ BREMENaa 438 Ñ OSTFRIESLANDa 450 Ñ HELGOLANDaa 454 Ñ LÜNEBURGaa 456
De stad Hameln westend 61/hemis.fr
396
BREMEN EN NEDERSAKSEN ATTENTION VERSION ANGLAISE
GV ALLEMAGNE DU NORD_Région 5_Le Nord-Ouest - Basse Sa
Helgoland
NOORDZEE
Borkum
Spiekeroog Langeoog
Baltrum
M
rie rd-F Norderney Juist
Noo
Cuxhaven
den
ilan
ene
add se W
Wadden Harlesiel
des
er
Wangerooge
Neuharlingersiel Bensersiel
Neßmersiel
Norddeich
210
Wilhelmshaven
Bremerhaven A 27
OSTFRIESLAND A3
A 29
Emden 1
A 28
Worpswede
Leer
A7
A 28
NEDERLAND
WES
ER
1
Wildeshauser Geest
3 21
69
A 37
Bremen
A
Cloppenburg A 31
A 28
A 29
HEERENVEEN
Oldenburg
N E D E RS A K S E N
402
4
s
Em
ZWOLLE
21
Lingen Teutoburger A 30
Wald
Osnabrück
0
A3
APELDOORN
A
1
A1
66
A 31
54
BREMEN EN NEDERSAKSEN 43
4
Een omweg waard
Lipp
A
GOSLAR A
3
Lüneburg
RH Hameln IN
A
Oldenburg
57
De reis waard
NO O R D RI J N W E S T FA LE N
e
Interessant A2
A4
A 44 55
Andere plaats Plaats van vertrek Bovendal van de Weser
A2
33
64
30 km
A
0
STEDEN IN HET RUHRGEBIED
7
397
LAISE EXISTANTE
sse Saxe_102 + 102 x 172_DEU31654FRA01-02 ÅRHUS
ESBJERG
ROSTOCK
105
A
6
HAMBURG
M E C KL E NB URG VO O R - P O M M E R E N
A 25 5
73
A7
9
e
Lüneburger Heide
BERLIN
50
3
A
5
Lauenburg Kloster ELB Lüne E
A2 1
Eld
74
104
A 14
73
A 20
1
4 10
A7
23
A
A2 Lüneburg 4
Undeloh
4
20
Wilseder Berg
Ebstorf
Suhlendorf
Heide-Park
ER
Walsrode
A2
Südheide
7
S A KS E N A NH ALT
4
Gedenkteken Bergen-Belsen 214
3
A7
N
Celle
Alle
r
Wienhausen
6
Gifhorn
4 A3 9
Leine
A 83
Hameln Hämelschenburg
1
Höxter
Wolfenbüttel
GOSLAR
Rammelsberg De Harz
Einbeck
Harz
Halberstadt
6
Wernigerode Brocken 1141
3
Fürstenberg
Schierke A7
Hann. Münden
BAD HERSFELD
Gernrode
Bodetal
Göttingen 27 A 38
TH Ü R I NG E N
LEIPZIG
7
6n
3
83
Gewissenruh Dal van de Weser
Quedlinburg
24
WahlsburgBad Karlshafen Lippoldsberg
Dal van de Bode Rübeland
HALLE
64
Hildesheim
Bad Gandersheim
A 395
Fischbeck
A 44
A2
217
2
Braunschweig
66
3
MAGDEBURG
Hannover
Autostadt
A 39
21 A2
398
BREMEN EN NEDERSAKSEN
Hannover a 532.200 inwoners – Nedersaksen De hoofdstad van Nedersaksen is een van de grootste economische centra van Noord-Duitsland. Er worden veel grote, internationaal befaamde beurzen gehouden en op nationaal niveau speelt de stad een belangrijke politieke rol. Als groene stad, na 1945 grotendeels herbouwd aan de o evers van de Leine en het Mittellandkanal, biedt Hannover talrijke mogelijkheden voor wandelingen, bijvoorbeeld langs de Maschsee, door het stadsbos of door de beroemde Herrenhäuser Gärten.
y ADRESBOEKJE: BLZ. 402
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau – Ernst-AugustPlatz 8 - t 0511 12345 111 www.hannover-tourism.de - 9.0018.00, za 10.00-15.00 (april-okt.: za 10.00-17.00, zo 10.00-15.00 u).
sen de Oostzee en de Noordzee, 129 km ten zuidoosten van Bremen, op het kruispunt van de autosnelwegen A2 en A7, 159 km van Hamburg en 292 km van Berlijn.
Ñ LIGGING Regiokaart C2 (blz. 396-397). Hannover ligt halverwege tus-
w AANRADER Een wandeling door de Herrenhäuser Gärten.
Wandelen Plattegrond (blz. 400) Om geen enkele van Hannovers belangrijkste bezienswaardigheden te missen, is er een heel simpele oplossing: ‘Der Rote Faden’, de ‘rode draad’ die vanaf het Rathaus (boeiend uitzicht vanaf de koepel) over een afstand van 4,2 km door de stad loopt en eindigt bij de Herrenhäuser Gärten.
Marktkirche A1 Deze gotische kerk van baksteen is herkenbaar aan de klokkentoren met vier puntgevels en daarboven een scherpe spits (14de eeuw). Binnen bevinden zich fraaie 14de-eeuwse glas-in-loodramen, 15de-eeuwse bronzen doopvonten en een schitterend gebeeldhouwd altaarstuk (15de eeuw) met een voorstelling van het lijden van Christus. De maker is onbekend, maar bepaalde delen lijken te zijn geïnspireerd op het Lijden van Christus van Martin Schongauer in Colmar.
a Historisches Museum A1 Pferdestraße 6 - ‘ 3, 7 of 9, halte Markthalle/Landtag - t 0511 1684 3052 - www. hannover-museum.de - dag. beh. ma 10.00-17.00 u (di 19.00, za, zo 18.00 u) - € 5. Stap hier binnen voor een uitstekende introductie op de geschiedenis van Hannover. Op de eerste verdieping tonen maquettes de fortificaties van de stad in 1683, de pracht van het paleis van de hertogen van Brunswijk-Lüneburg (Leineschloss) en het marktplein in de 18de eeuw. Hier staat bovendien een Hanomag, een eenvoudig autootje dat tot 1928 werd geproduceerd tegen een betaalbare prijs (2300 Reichsmark). De tweede verdieping is gewijd aan
399
HANOVRE
Zicht op Hannover K. Johaentges/Look/Photononstop
het leven op het platteland van Nedersaksen, met onder meer meubels, klederdrachten en de verschillende boerderijtypen. Het monumentale schilderij Gottesdienst im Freien (1895) is van Fritz Mackensen, medestichter van de kunstenaarskolonie in Worpswede (blz. 445).
Museum August Kestner A2 Trammplatz 3 - ‘ 3, 7 of 9, halte Markthalle/Landtag - t 0511 1684 2120 - www. museum-august-kestner.de - dag. beh. ma 11.00-18.00 (wo 20.00 u) - € 5 (vr gratis). De collectie Romeinse oudheden, Egyptische mummies en Etruskische urnen is beperkt, maar dat wordt goedgemaakt door de afdeling toegepaste kunst: hier staan enkele prachtige designklassiekers, zoals de Landistoel van Hans Coray (1938) en de Mierstoel van Arne Jacobsen (1951). Bijzonder is de postmoderne secretaire Frankfurter Schrank van Norbert Berghof uit 1985.
a Neues Rathaus AB2 t 0511 168 45 333 - j - begin maart-begin nov.: 9.30-18.30, za, zo, feestd. 10.0018.30 u; begin nov.-eind dec.: 11.00-16.30 u - ook rondleidingen - gesl. 1 jan., 24-26 en 31 dec. - € 3. Het nieuwe stadhuis, tussen 1901 en 1913 gebouwd op 6000 houten heipalen, is deels voor het publiek opengesteld. Op de benedenverdieping zijn verschillende grote maquettes te zien van de 16de-eeuwse stad tot nu. Vooral die van Hannover na de bombardementen van de Tweede Wereldoorlog, waarbij 70 procent van de stad werd verwoest, is zeer aangrijpend (alleen al in de nacht van 9 oktober 1943 vielen 260.000 bommen). Neem ook de lift naar het uitzichtplatform: deze unieke constructie op rails volgt de kromming van de koepel.
a Landesmuseum Hannover B2 Willy-Brandt-Allee 5 - ‘ 1, 2, 4, 5, 6, 8 of 11 halte Aegidientorplatz - t 0511 9807 686 www.nlmh.de - j - dag. beh. ma 10.00-17.00 (za, zo 18.00 u) - gesl. 1 jan., Goede Vrijdag, 1 mei, 24-25 en 31 dec. - € 4 (vr 14.00-17.00 u gratis; € 10 met tijdelijke tentoonstelling).
5
400
BREMEN EN NEDERSAKSEN
De afdeling Naturwelten beschikt over een aquarium, maar geeft ook informatie over een breed spectrum aan onderwerpen, zoals de vorming van continenten en oceanen, en mariene fauna bij de Canarische en Caribische Eilanden. Ook de geologie van Nedersaksen komt aan de orde. De afdeling Menschenwelten illustreert de geschiedenis van de mensheid, van de neanderthaler tot nu, met behulp van talrijke voorwerpen die in Nedersaksen zijn opgegraven of afkomstig zijn uit de vijf continenten (met name NieuwGuinea, Mexico, Kameroen en Indonesië). De goed gestructureerde afdeling Kunstweltena geeft in chronologische volgorde een goede indruk van negen eeuwen schilder- en beeldhouwkunst, met de nadruk op Duitse kunst uit de middeleeuwen tot de renaissance en uit de 19de-20ste eeuw (Holbein, Cranach, Riemenschneider, Liebermann, Slevogt, werken van de kunstenaarskolonie in Worpswede). Let zeker op het altaarstuk van Hans Raphon, een schilder uit de tijd van Dürer, en een serie van vier werken van Caspar David Friedrich, waarin hij de Harz op vier momenten van de dag afbeeldt. Botticelli, Tiepolo en Panini (La Piazza Navona in 1756)
tr.
Nikolaistraße
rS
r. St ig w L ud
DREIFALTIGKEI
B
£
. str
HANNOVER nstr
Me ile
a Sed
rst
ße
aß e
le r
s tr a
ne
kt ar m es ld e ag n fe Kl be au
Postkam p
l che
Am
Christuskirche
s Her
Ha e m traß All bu a nn s ee rg e 0 R um 300 m Ra r Andreasl s e c T ch p C S eg lat z Hermes-Pl. Ru r sw nd ho c aße lge h st r est s tr Vo aße aße tr r h rs e a c ße ri Brüd n i He Raschpl. POST eg sw . HANNOVER ge r s tr Königsworther Platz Vol rdt a e nh NEUAPOSTOLISCHE Kurt-Sch umacher-Straß Leo e KIRCHE aß HBF Am Steintor HBF s tr c e h ß nig ra Es e r str. t ö s K r i lle Steintor 5 Sch An en Kröpke ab Wiedert 17 Thielenpl. gr se if f e h ß s 4 ra Clevetor Sc L av 1 au es t esstr eh e th aß e nd tr. Thielenplatz Go Stä S
de en ßw A o K m hl
ör
BREMEN
A
r
te
Lis
Bah n St ho r. f-
tr.
f graben Prinzenstraße
Schif
sch
sc hs ar
Karm
aße t str
Marienstraße
ße ße tra ins . e g r W st ße e eid tr a elh e rs Ad h t Lu
rm ns
an tr.
UIT ETEN Basil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . £ Broyhan-Haus. . . . . . . . . . . . . . . ¡ Da Vinci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ©
e
ue
Maschsee
2
raß
SprengelMuseum
t ees rl i n S
Schlägerstraße
Str.
Landesmuseum Hannover MASCHPARK
Ba
r ime
Neues Rathaus
Große
Bau m str a
Marienstraße
Wil
e sh
lee
er Berliene All richsstr.
Diete
wald Arns
z
Lav esa l
ße
en
e raß
tr a
lat
Humboldtstraße
nst
e rs
p rgs
4
Schützenplatz
AWD-ARENA OVERNACHTEN CVJM City Hotel . . . . . . . . . . . . . ¡ Grand Hotel Mussmann . . . . . ¥ Kastens Hotel Luisenhof . . . . . ¤
üb
o Ge
ße
aß s tr
rstra
rk t
Breite Str.
He d w igstr.
Aegidientorpl. Museum e tr a ß August Kestner Hilde ms h el
h ü tzenplatz
A
H in
e
Os te
Ma
nstraße man
Sc
Cule
Be
us
Waterloo
Waterloopl. Am
raß
ALTES 1 Markthalle RATHAUS
e
Opernpl.
t rgs
Marktkirche
Humboldtstr. Adolfstraße
o Ge
Historisches Museum
2
a ße str
. lstr
Goetheplatz
latz
n ste gu Au
h Brü
e
e
onstr. Ode
Ber
ra ß
1
1S
Sc
hl
PAULUS KIRCHE
B
©
aße ilers t r e rs Se tr a ße e raß n st e s u K ra
äg
HILDESHEIM
Stepha Platz
Der Gartensaal . . . . . . . . . . . . . . ¤ Röhrbein . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ±
401
HANNOVER
v ertegenwoordigen de Italiaanse school uit de 14de tot 18de eeuw; van de Vlaamse en Hollandse school uit de 17de eeuw zijn er onder meer werken van Rubens, Ruysdael en Rembrandt (De doop van een eunuch, 1640).
Sprengel-Museum Hannover B2 Kurt-Schwitters-Platz -t 0511 16 84 38 75 - www.sprengel-museum.de - dag. beh. ma 10.00-18.00 (di 20.00 u) - € 7. Een sculptuur van Calder (genaamd De hellebaardier) op de oever van de Maschsee markeert dit aan de 20ste-eeuwse kunst gewijde museum. Bij de kubisten valt Drie vrouwen (1908) van Picasso op. De schilders van Die Brücke (Karl Schmidt-Rottluff: Vier baadsters op het strand) en van Der Blaue Reiter (Kandinsky, Jawlensky, Macke: Naakt met koraalketting, Marc: Paarden met adelaar) zijn met meesterwerken vertegenwoordigd. Bewonder ook de vele portretten van Max Beckmann (Vrouw met anjers). Wandel na het verlaten van het museum langs de oevers van de Maschsee (AB2), een kunstmatig meer dat in de jaren dertig van de vorige eeuw op aandringen van de nazipartij als werkverschaffingsproject werd aangelegd. 1650 arbeiders hebben met de hand 780.000 m³ aarde verplaatst bij het maken van dit 2,5 km lange meer. Aan de rand van het water lieten de nazi’s in 1936 zes beelden plaatsen, waaronder de Fackelträger, die op een hoge zuil tegenover het Sprengel-Museum staat. Het is een van de weinige tastbare herinneringen aan het Derde Rijk. Overigens is het hakenkruis wel verwijderd. aa Herrenhäuser Gärten Buiten de plattegrond bij A1
Ca. 1.30 uur. Via de Leibnizufer - Herrenhäuser Straße 4 - ‘ 4 of 5 halte Herrenhäuser Gärten - t 0511 168 340 00 - www.hannover.de/Herrenhausen - j - mei-aug.: 9.0020.00, sept.-april: sluiting bij zonsondergang - combikaartje met Großergarten/ Berggarten/museum van het kasteel € 8 (’s winters € 6). Dit park aan de noordwestelijke kant van de stad bestaat uit vier verschillende tuinen die onderling zijn verbonden door de Herrenhäuser Allee, een lindenlaan die in 1726 werd aangelegd (auto’s moeten via de Nienburger Straße rijden). Großer Gartenaa – In 1666 begonnen de werkzaamheden voor deze tuin, waarna keurvorstin Sophia de tuin tussen 1680 en 1710 liet uitbreiden; ‘deze tuin, die mijn leven is…’, schreef zij vaak. Het oudste deel is een Franse tuin met beelden van allegorieën en Romeinse goden. Links ligt het openluchttheater met ertegenover een labyrint. In het zuidelijke deel lopen de lanen symmetrisch rond kleine waterpartijen.
HET HUIS HANNOVER
Toen het vorstendom Hannover in de 17de eeuw toeviel aan een tak van het huis Brunswijk-Lüneburg, kozen de vorsten Hannover als hun residentie en bloeide Herrenhausen op. Prinses Sophia, groot liefhebster van kunst en literatuur, nodigde componist Händel uit en maakte filosoof Leibniz hof bibliothecaris. In 1692 kreeg het vorstendom de status van keurvorstendom, genaamd Brunswijk-Lüneburg. Door het huwelijk van hertog Ernst August met prinses Sophia (kleindochter van koning Jacobus I Stuart) in 1658, maakte het huis Hannover aanspraak op de Engelse kroon. In 1714 werd keurvorst George I Lodewijk, zoon van prinses Sophia, als George I koning van Engeland, met behoud van zijn titel van keurvorst van Hannover. In 1814 verhief het Congres van Wenen het vorstendom tot koninkrijk. George III, koning van Engeland sinds 1760, werd toen ook koning van Hannover.
5
402
BREMEN EN NEDERSAKSEN
Georgengarten – t 0511 168 340 00 - j - april-okt.: 9.00-18.00 u, gesl. Goede Vrijdag, 24 en 31 dec. - gratis. Deze tuin met uitgestrekte grasperken werd tussen 1835 tot 1841 in de romantische Engelse stijl aangelegd. In het midden staan een tempel gewijd aan Leibniz, het paviljoen Wallmodenschloss en het kleine Wilhelm-Busch-Museum, gewijd aan deze dichter, tekenaar en humorist (1832-1908), die met zijn Max und Moritz de geschiedenis in ging als pionier van het stripverhaal. Berggartena – In de serres van deze botanische tuin groeien 2500 soorten orchideeën, diverse cactussen en andere vetplanten, maar ook flora van de Canarische Eilanden. Aan het einde van de grote laan verrijst het mausoleum van het vorstenhuis van Hannover. Welfengarten – In deze tuin staat het Welfenschloss, waarin nu de universiteit is gevestigd. Ervoor verheft zich het symbool van de deelstaat Nedersaksen: het Sachsenroß (Paard van Saksen), in 1876 gemaakt door Friedrich Wolff. Museum Schloss Herrenhausen – Bij de tuin stond ooit het zomerpaleis van het adellijke geslacht Welfen, maar dat werd in de Tweede Wereldoorlog compleet verwoest. Nu staat er een reconstructie uit 2013. Een deel van dit Schloss is ingericht als museum: de oostelijke vleugel is gevuld met herinneringen aan de verschillende leden van het vorstenhuis van Hannover; de expositie in het westelijke vleugel is wat interessanter en gewijd aan de geschiedenis van de barokke tuinen (plattegronden, maquettes en foto’s).
y HANNOVER: ADRESBOEKJE Plattegrond (blz. 400) OVERNACHTEN
w Goed om te weten – Omdat in de stad regelmatig internationale beurzen worden gehouden, is het soms noodzakelijk lang van tevoren te reserveren. Op de website van het toeristenbureau kunt u hotels reserveren. t 0511 1 234 51 11. DOORSNEEPRIJZEN
CVJM City Hotel – A1 Limburgstr. 3 - t 0511 360 70 www.cityhotel hannover.de - j 47 kamers € 80 :. Onberispelijk en prettig hotel in het voetgangersgebied. In de comfortabel ingerichte kamers en in de ontbijtzaal waant u zich in mediterrane sferen. WAT MEER LUXE
Kastens Hotel Luisenhof – B1 - Luisenstr. 1 -t 0511 304 40 www.kastens-luisenhof.de - õ149 kamers vanaf € 139 : - rest. € 30/45. Alles is comfortabel in dit
oudste hotel van Hannover (1856). Iedere kamer is smaakvol en individueel ingericht. De Turmsuite biedt een schitterend uitzicht op de stad. Grand Hotel Mussmann – B1 Ernst-August-Platz 7 - t 0511 36 560 - w ww.grandhotel.de 104 kamers € 124/154. Een zeer praktisch hotel, gelegen tegenover het station. Geluiddichte, ruime kamers die van alle gemakken zijn voorzien (slapen doet u op uitstekende matrassen). Goed ontbijt, sauna tot 22.00 u. UIT ETEN DOORSNEEPRIJZEN
Da Vinci – Bij B2 - Hildesheimer Str. 228 - t 0511 843 65 56 - rist -da-vinci.de - dag. beh. zo en half juli-begin aug. - € 13,50/29. Van klassieke voorgerechten tot vlees- en visschotels, p izza’s en pastaschotels – hier is alles Italiaans.
403
HANNOVER
Der Gartensaal – A2 - Tramm platz 2 - t 0511 16 84 88 88 www.gartensaal-hannover.de - half mei-half sept.: 11.00-22.00 u; half sept.-half mei: 11.00-18.00 u - j lunchmenu € 10,95 - € 18/27. Dit restaurant in bistrostijl zit op een ongebruikelijke plek: de hal van de zuidelijke ingang van het Rathaus. De vensters met rondbogen zijn bijna even hoog als het vertrek zelf en bieden schitterend uitzicht op een park en een vijver. In de zomer wordt aan de voorkant van het restaurant een terras ingericht. Broyhan-Haus – A1-2 - Kramer str. 24 - t 0511 32 39 19 - www. broyhanhaus.de - € 15/25. Dit pand, een van de oudste herenhuizen van de stad, werd in de tweede helft van de 14de eeuw gebouwd en in 1537 door meesterbrouwer Cord Broyhan aangekocht. Het telt nu drie verdiepingen met onder meer grote tapkasten en de Urbock-Keller. Röhrbein – B1 - Joachimstr. 6 t 0511 51 94 83 83 - www. roehrbein-hannover.de - gesl. zo lunchmenu € 9,50/12,90 - menu’s € 18/35. Dit restaurant in bistrostijl is te vinden in de galerie Luisenpassage. Lekkere regionale keuken, vriendelijke en ontspannen bediening. Basil – Bij B1 - Dragonerstr. 30 t 0511 62 26 36 - w ww.basil.de gesl. lunch en zo - € 25/40. In de oude stallen van de koninklijke dragonders worden nu gevarieerde gerechten bereid. Gietijzeren zuilen en bakstenen gewelven vormen het decor. EEN TUSSENDOORTJE
Glücksmoment – A1 - Schuh straße 11 (hoek Knochenhauerstr.) t 0511 203 08518 - ma-za 9.3018.00 u. Bij mooi weer de ideale plek om op het terras te genieten van een macchiato, een biolo-
gische thee, een smoothie of een compleet ontbijt (€ 9,90, tot 13.00 u). Teestübchen – A1 - Ballhofplatz 2 t 0511 36 31 682 - zo-wo 10.0023.00, do-za 10.00-1.00 u. Achter een gevel vol klimop zit sinds 1970 de beste theesalon van Hannover. Binnen ademt alles nostalgie. Overigens kunt u hier ook terecht voor een glaasje merlot uit Trentino of pinot gris uit Friuli. Holländische Kakao-Stube – B1 Ständehausstraße 2-3 - t 0511 30 41 00 - 9.00-19.30, za 9.00-18.30 u. In 1895 opende Van Houten een proeverij in Hannover. Dit is uitgegroeid tot een instituut dat bekend staat om de warme chocolade en het gebak. Druk tijdens piekuren. Julian’s Bar – Bij A2 - ArthurMenge-Ufer 3 - t 0511 36 600 823 6.30-1.00 u. Trek in een cappuccino, een ochtendrosé of een glas wijn met uitzicht op het meer? Ga dan naar de bar van het Marriotthotel aan de noordoever van de Maschsee! Het beschikt over grote panoramaramen en een terras met rieten stoelen die de sfeer van het strand oproepen. UITGAAN
Brauhaus Ernst August – A1 Schmiedestraße 13 - t 0511 365 950 - w ww.brauhaus.net - ma-do 8.00-3.00, vr-za 8.00-5.00, zo 9.003.00 u. Deze grote brasserie in het hartje van de stad staat bekend om de sfeer ’s avonds (livemuziek zes dagen per week vanaf 20.00 of 21.00 u) en het traditionele bier Lüttje Lage. heimW – B1 - Theaterstr. 6 t 0511 235 23 03 - w ww.heim -w.de - 10.00-1.00, vr-za 10.002.00 u - gesl. zo. Relaxte bar-café in de stijl van de jaren zeventig. Ook wie geen heimwee (Heimweh) heeft, zal de gastvrije ontvangst en de verfijnde seizoensgerechten kunnen waarderen.
5
404
BREMEN EN NEDERSAKSEN
Oscar’s – B2 - Georgstr. 54 t 0511 23 52434 - oscarsbar.de dag. vanaf 16.00 u. Traditionele cocktailbar met een interieur van donker hout. In de zomer geniet u op het terras voor het pand van de 200 whisky’s of van de andere drankjes (met of zonder alcohol) op de kaart. Ideaal om uw bezoek aan de stad af te sluiten. Happy hour 16.00-20.00 u.
EVENEMENT
Maschseefest – eind juli-begin aug. - w ww.hannover.de/ maschseefest. Openluchtconcerten, dansavonden en exotische hapjes op de oevers van het meer: dit is hét evenement van Hannover, waar elk jaar bijna twee miljoen bezoekers op afkomen.
Hameln a 56.300 inwoners – Nedersaksen Deze stad is vooral bekend om de rattenvanger van Hamelen uit het 19deeeuwse sprookje van de gebroeders Grimm. De prachtige vakwerkhuizen in de straten van Hameln zorgen ook nu nog voor een sprookjesachtige decor. De stad is bovendien een goed vertrekpunt voor uitstapjes in het Weserbergland, een heuvelland met beken en riviertjes, waarvan een deel als natuurpark wordt beschermd.
y ADRESBOEKJE: BLZ. 407
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau – Deisterallee 1 t 051 51 95 78 23 - www.hameln. de - ma-vr 9.00-18.00, za 9.30-15.00 (za 13.00 okt.-april), zo, feestd. 9.3013.00 u (alleen mei-sept.).
Ñ LIGGING Regiokaart C3 (blz. 396-397). Hameln ligt aan de oever van de Weser, 47 km ten zuiden van Hannover, 45 min. met de trein: S-Bahn nr. 5. > PLANNING Trek één dag uit voor Hameln en omgeving.
Wandelen a ALTSTADT
Neem de Osterstraße, een van de bekendste straten van Hameln – hier volgden de kinderen de fluitspeler op 26 juli 1284. Stop ter hoogte van de Kleine Straße om de prachtige renaissancehuizen te bewonderen (Haus Osterstraße 12, Leithaus en Stiftsherrenhaus).
405
HAMELN
PAREL VAN DE WESERRENAISSANCE Hameln bezit mooie oude huizen, die soms helaas worden ontsierd door al te opzichtige (reclame)borden. Veel van deze huizen zijn gebouwd in de stijl van de Weserrenaissance (eind 16de-begin 17de eeuw). Deze regionale bouwstijl is een uitbundige variant van de noordelijke renaissance en wordt onder meer gekenmerkt door het gebruik van erkers, rijkversierde trapgevels aan de kopse kanten van het gebouw (met vaak uitbouwen aan de bovenzijde), bewerkte horizontale stenen sierlijsten en dakkapellen met ook weer weelderig versierde trapgevels.
a Rattenfängerhaus
Osterstraße 28. Dit fascinerende huis uit 1603 heeft een rijkbewerkte natuurstenen gevel en is versierd met tal van gebeeldhouwde ornamenten, zoals borstbeelden en maskers. De trapgevel met de voor de Weserrenaissance zo kenmerkende voluten en pinakels rijst hoog op.
Stiftsherrenhaus
Osterstraße 8. Dit opmerkelijke vakwerkhuis (1558) van de kanunniken heeft gebeeldhouwde consoles met daarop voorstellingen van Bijbelse figuren. In dit pand en dat ernaast is Museum Hameln gehuisvest (t 05151 202 1215 w ww.museum-hameln.de - dag. beh. ma 11.00-18.00 u - € 5). Hoofdthema’s van dit stedelijk museum zijn de geschiedenis van Hameln en omgeving (Weserbergland), en natuurlijk de legende van de rattenvanger. De Französische Straße herinnert aan het feit dat Franse hugenoten aan het einde van de 17de eeuw hun toevlucht zochten in Hameln. Wandel naar de Pferdemarkt (Paardenmarkt) en sta even stil bij het beeldhouwwerk Opening van het IJzeren Gordijn, een creatie van de onderneming Adolf Vogeley als herinnering aan het vallen van de Muur. Ook staat op dit plein de 13de-eeuwse Marktkirche St. Nikolai.
5
Uithangbord met de onvermijdelijke rattenvanger M. Berg/Fotolia.com
Vertaling
S ylvia Birnie, Harry Bunk, Bep Fontijn, Nicolet de Jong, Eric Strijbos, Willemien Werkman Eindredactie Karin Evers Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Shutterstock/S. Borisov Oorspronkelijke titel Allemagne Nord et Centre Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Françoise Rault, Alexandra Forterre Eindredactie Redactie Jean-Charles Pharamond, Mélanie Cornière, Annabelle Georgen, Delphine Berbigier, Mo Boukhelif, Aude Flicoteaux, Laurent Gontier, Serge Guillot, Anne-Claire Juramie, Philippe Longin, Elise Pinsolle, Christian Rault, Thomas Scheufler, Philippe Vouillon Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Cartografie Thierry Lemasson, Evelyne Girard, Cristian-Mihnea Popa, Mihăiță-Cristian Constantin, Anamaria Dragomir, Iulia-Elena Fontanine Stadsplattegronden: © MICHELIN en © 2006-2015 TomTom. All rights reserved. Met dank aan Beatrix Haun, Till Palme en het Duits Nationaal Toeristenbureau, Didier Broussard, Maria Gaspar, Pascal Grougon, Hervé Dubois © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2017 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.
Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Papiermolen 14-24 NL-3994 DK Houten degroenereisgids@terralannoo.nl
www.lannoo.com D/2017/45/497 - NUR 512 ISBN 978 94 014 3958 9 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.