Toscane,
Martin Wahlborg/iStock
Landschap in Toscane
Umbrië en de Marche
De regio’s van deze gids: (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Florence blz. 107 ∑ Rondom Florence blz. 193 ± Lucca, de Versilia en de Apuaanse Alpen blz. 229 ∏ Pisa, de Etruskische kust en de Colline Metallifere blz. 263 ∫ De Maremma blz. 325 æ Siena en de Chianti blz. 351 ø Arezzo en de Casentino blz. 435 √ Umbrië blz. 467 ≈ De Marche blz. 523
4
Inhoud NIET TE MISSEN Een keuze uit de mooiste plekjes.... 6
DE REIS VOORBEREIDEN Reistips..................................................... 12
TOSCANE, UMBRIË EN DE MARCHE ONDER DE LOEP TOSCANE, UMBRIË EN DE MARCHE VANDAAG
NAAR TOSCANE, UMBRIË EN DE MARCHE
In het hart van Italië............................44
Met de bus.............................................. 15 Met het vliegtuig.................................. 15 Met de trein............................................ 16 Met de auto............................................ 16 Met de boot........................................... 16
In Toscane............................................... 47 In Umbrië................................................ 51 In de Marche..........................................52
VOOR HET VERTREK
De beste periode.................................. 17 Nuttige adressen.................................. 17 Budget...................................................... 19 Formaliteiten......................................... 19 Overnachten..........................................20 Uit eten....................................................22 TOSCANE, UMBRIË EN DE MARCHE VAN A TOT Z
Rubrieken in alfabetische volgorde...............24 MET HET GEZIN
Bezienswaardigheden en activiteiten...................................34 MEMO
Evenementen........................................36 Leestips....................................................38 Filmtips....................................................40
GASTRONOMIE
GESCHIEDENIS
Van de Etrusken tot het Romeinse Rijk...................................53 Middeleeuwen......................................55 Renaissance............................................58 16de tot 18de eeuw............................60 Napoleontische tijd............................. 61 Risorgimento......................................... 61 Verenigd Italië.......................................62 Na 1946....................................................63 KUNST EN ARCHITECTUUR
Etruskische kunst.................................64 Romeinse kunst....................................66 Middeleeuwse kunst..........................67 Renaissance............................................ 74 De nieuwe tijd.......................................77 De huidige tijd......................................78 ABC van de architectuur....................80 Kunsttermen..........................................86 CULTUUR
Denkers en schrijvers.........................88 Muziek......................................................92 Film............................................................94 Bekende namen...................................94 GEOGRAFIE
Natuurlijke omgeving........................97 Flora en fauna......................................102
5
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n FLORENCE
æ SIENA EN DE CHIANTI
Florence.................................................108 De Duomo en het middeleeuwse centrum.............120 Piazza della Signoria en de Uffizi.......................................132 Santa Maria Novella en omgeving...................................142 San Lorenzo en omgeving.............151 San Marco en omgeving.................158 Santa Croce en omgeving..............164 Palazzo Pitti en Giardino di Boboli.........................173 Santo Spirito en omgeving............182 Passeggiata ai Colli............................189
Siena...................................................... 352 De Chianti............................................ 384 San Gimignano................................. 400 Montalcino.......................................... 411 Pienza.....................................................415 Montepulciano.................................. 422 Chiusi..................................................... 428
∑ RONDOM FLORENCE
Omgeving van Florence..................196 Prato...................................................... 204 Pistoia.................................................... 213 Montecatini Terme............................224 ± LUCCA, DE VERSILIA EN DE APUAANSE ALPEN
Lucca.......................................................232 De Versilia............................................ 245 De Garfagnana................................... 255 De Lunigiana....................................... 259 ∏ PISA, DE ETRUSKISCHE KUST EN DE COLLINE METALLIFERE
Pisa.......................................................... 266 San Miniato...........................................287 Livorno.................................................. 289 De Etruskische kust......................... 295 Elba en het Parco Nazionale dell’Arcipelago Toscano........... 302 Volterra................................................. 317 ∫ DE MAREMMA
De Maremma...................................... 328 Massa Marittima.................................338 Promontorio dell’Argentario.........342 Pitigliano.............................................. 346
ø AREZZO EN DE CASENTINO
Arezzo....................................................436 Sansepolcro....................................... 446 Cortona..................................................451 Monte San Savino............................. 458 Poppi..................................................... 460 √ UMBRIË
Perugia...................................................470 Assisi..................................................... 481 Spoleto.................................................. 493 Todi........................................................ 500 Orvieto................................................. 503 Lago Trasimeno................................. 509 Città di Castello...................................513 Gubbio.................................................. 516 ≈ DE MARCHE
Ancona...................................................526 Pesaro.................................................... 537 Urbino................................................... 544 Fabriano................................................ 553 Macerata............................................... 556 Fermo.................................................... 562 Ascoli Piceno....................................... 566 Register.............................................. 577 Kaarten en plattegronden........ 589 Woordenlijst.... binnenzijde omslag
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y
6
Niet te missen
Florenceaaa, bakermat van de Italiaanse kunst en cultuur (blz. 108) De Chiantiaa, palet van onverge telijke kleuren en smaken (blz. 384)
7
Een keuze uit de mooiste plekjes
Pisaaaa, met de beroemdste toren ter wereld (blz. 266)
Arezzoaa: in de voetsporen van Piero della Francesca en Roberto Benigni (blz. 436)
Urbinoaa: harmonie en schoonheid van de Italiaanse renaissance (blz. 544)
8
Luccaaaa: een schatkamer (blz. 232) beschermd door de woeste bergen van de Garfagnanaa (blz. 255) Assisiaaa, centrum van kunst en spiritualiteit (blz. 481)
9
San Gimignanoaaa: een reis door de middeleeuwen (blz. 400)
Perugiaaa, aantrekkelijke univer siteitsstad, waar de beroemde Bacibonbons vandaan komen (blz. 470)
Sienaaaa: mystiek en passie in de stad van de Palio (blz. 352)
Fotografie: Blz. 6: B. Jannsen/age fotostock (boven); S. Caporali/Tips/Photononstop (onder) Blz. 7: M. Rellini/Sime/Photononstop (linksboven); R. Mattes/hemis.fr (rechtsboven); S. Renier/Sime/Photononstop (onder) Blz. 8: J. Arnold/hemis.fr (boven); G. Bertolissio/hemis.fr (onder) Blz. 9: J. Arnold/hemis.fr (linksboven); Dutton Colin/Sime/Photononstop (rechtsboven); A. Fateev/age fotostock (onder)
16
DE REIS VOORBEREIDEN
Ancona – Internationale luchthaven van de Marche – t 071 28 271 aeroporto.regione.marche.it.
De kortste route vanuit Brussel is via Thionville, Metz, Bazel en Milaan: een afstand van 1175 km. Ook vanuit Rotterdam is deze route het snelst. Afstand: 1315 km. Toscane en Umbrië zijn bereikbaar via de autowegen A1 (MilaanNapels), A11 (Tyrreense kustFlorence) en A12 (Genua-Livorno). Om naar de Marche te rijden moet u altijd de Apennijnen oversteken. T www.autostrade.it en ‘Vervoer’, blz. 30.
Met de trein Vanuit België – SNCB t 02 528 28 28 - www.belgianrail.be. Verbindingen van Brussel naar Florence, met overstap in Frankrijk of Duitsland. Vanuit Nederland kunt u, met overstappen, via Duitsland en Zwitserland, of Frankrijk naar Toscane reizen. Raadpleeg voor meer informatie uw reisbureau, ga naar NS International op de grotere NS-stations, bel t 0900 9296 of kijk op www.nsinternational.nl of www.treinreiswinkel.nl. Er rijdt geen autoslaaptrein meer vanuit Nederland, maar wel vanaf Düsseldorf naar Verona. Zie www. treinreiswinkel.nl. Vanuit Italië – www.trenitalia.it.
Met de boot
Er zijn verschillende bootverbindingen tussen Corsica en Midden-Italië. Ze worden onderhouden door onder andere: Mobylines – t 04 95 34 84 94 en 199 30 30 40 - www.mobylines.it. en Corsica Ferries – t 04 95 32 95 95/ 0 825 095 095 - www.corsicaferries. com. Vanuit Ancona vertrekken geregeld veerboten naar Griekenland, Turkije en Kroatië.
Met de auto
Perugia
Pistoia
Siena
Urbino
130
Pisa
115
Lucca
240
Florence
Assisi
Arezzo
Ascoli Piceno
Afstanden in km
Arezzo
De kortste route van Amsterdam naar Florence gaat via Keulen, Frankfurt, Bazel en Milaan. Het is een afstand van 1330 km.
80
155
175
94
115
65
110
300
370
380
150
340
355
220
173
246
92
24
211
131
108
74
95
151
35
70
180
21
223
45
140
260
255
65
110
290
190
109
95
155
220
Ascoli Piceno
240
Assisi
115
130
Florence
80
300
173
Lucca
155
370
246
74
Pisa
175
380
92
95
21
Perugia
94
150
24
151
223
255
Pistoia
115
340
211
35
45
65
190
Siena
65
355
131
70
140
110
109
155
Urbino
110
220
108
180
260
290
95
220
190 190
17
VOOR HET VERTREK
Voor het vertrek De beste periode Toscane en Umbrië bieden in elk seizoen harmonieuze landschappen met een weelderig kleuren palet. Het Toscaanse landschap is al eeuwenlang onveranderd gebleven: in de schaduw van de cipressen tooien wijngaarden en velden zich in de lente en de herfst met prachtige rode, oranje, gouden, groene en bruine tinten. In bepaalde regio’s in Umbrië liggen bossen. Daar is het heerlijk toeven in het tussenseizoen en aangenaam koel in de zomer. Probeer, als het enigszins mogelijk is, Toscane niet in de zomer te bezoeken. In de steden hangt dan een verzengende hitte en de wachtrijen voor musea lijken eindeloos. Van Florence tot Perugia kan de winter dan weer erg winderig en nat zijn, en in Umbrië, rond de uitlopers van de Apennijnen, zelfs koud. In de Marche, met het uitgestrekte Parco Nazionale dei Monti Sibillini, heerst een uitgesproken bergklimaat, vooral merkbaar in de winter. De koelte voelt als een weldaad aan in de zomer, wanneer de Adriatische kust blakert in de zon! De heuvelachtige vlakten rond Urbino en Ascoli Piceno zijn heerlijk in voor- en najaar. Wie de Adriatische of Middellandse Zeekust wil opzoeken, kan dat het beste in mei of september doen, wanneer de stranden minder druk worden bezocht.
Nuttige adressen TOERISTENBUREAUS
Wie informatie over Italië zoekt, kan zich het best wenden tot de
ENIT (Ente Nazionale Italiano per il Turismo), de Italiaanse Nationale Dienst voor Toerisme: www.enit.it en www.italia.it. De ENIT heeft geen vestiging in Nederland, wel in België: België – Emile-Clausstraat 28 - 1050 Bruxelles - t (00 32) 2 64 71 154 ma-vr 9.00-17.00 u. ITALIAANSE AMBASSADES
Nederland – Alexanderstraat 12 2514 JL ’s-Gravenhage - t 070 302 10 30 - fax 070 361 49 32 - www.amblaja. esteri.it/Ambasciata_LAja - ma-vr 9.30-12.30, 14.00-16.00 u. België – Emile Clausstraat 28 - 1050 Bruxelles - t (00 32) 2 64 33 850 www.ambbruxelles.esteri.it - ma-vr 9.00-13.00, 14.30-17.30 u. WEBSITES
De reis voorbereiden – www.enit.it: website van de Dienst voor Toerisme van Italië (informatie over overnachten, evenementen, musea en dergelijke). www.turismo.intoscana.it, www. umbriaturismo.net en www.turismo. marche.it: officiële websites voor het toerisme in de drie regio’s (onder meer in het Italiaans, Engels en Duits). www.touristie.com/italie: uitgebreide praktische informatie voor een reis. Gastronomie en oenologie – www. vinit.net: wijnen en streekproducten (in het Italiaans). www.amicidelladolcevita.it (in het Italiaans): enogastronomie en levenskunst. www.agraria.org (in het Italiaans): gedetailleerde informatie over Italiaanse streekproducten (wijn, kaas, vleeswaren, olie enzovoort).
18
DE REIS VOORBEREIDEN
Evenementen – www.museionline.it: alles over de musea in de streek en aan te raden tentoonstellingen. www.ticketone.it: verkoop en reserveren van kaartjes. www.clubart.it: tentoonstellingen van hedendaagse kunst. Natuur – www.parks.it: Italiaanse parkfederatie. www.grandigiardini.it: website met de grootste Italiaanse tuinen. Outletwinkels – www.outletitalia. com, www.spaccioutlet.it (in het Italiaans): met interessante adressen voor afgeprijsde kleding.
Steden in Toscane Arezzo – www.comune.arezzo.it. Florence – www.firenzeturismo.it. Grosseto – www. turismoinmaremma.it. Lucca – www.luccatourist.it. Pisa – www.pisaunicaterra.it. Pistoia – www.turismo.pistoia.it. Prato – www.pratoturismo.it. Siena – www.terresiena.it. Viareggio – www.versiliainfo.com.
Steden in Umbrië Assisi – www.comune.assisi.pg.it. Città di Castello – www.cdcnet.net. Gubbio – www.comune.gubbio.pg.it. Orvieto – www.orvietoturismo.it. Perugia – http://turismo.comune. perugia.it. Spoleto – www.comunespoleto. gov.it. Todi – www.comune.todi.pg.it.
Steden in de Marche Ancona – www.comune.ancona.it/ turismo/it. Ascoli Piceno – www.comuneap. gov.it. Fabriano – www.fabrianoturismo.it. Fermo – www.comune.fermo.it. Macerata – www.comune.macerata. it. Pesaro – www.turismopesaro.it. Urbino – www.comune.urbino.ps.it.
GESPECIALISEERDE REISBUREAUS
SNP – Molukkenstraat 7 - 6524 NA Nijmegen - t 024 327 70 00 - www. snp.nl. Verschillende themareizen: natuur, fotografie, kunst en literatuur, wijnen. Zowel groepsreizen als individuele. Anders Reizen - Refugiestraat 15 3290 Diest (B) - t 013 33 40 40 - www. andersreizen.be. Wandelreizen in Toscane en Umbrië. Sawadee Reizen - Sarphatistraat 650 - 1018 AV Amsterdam t 020 42 02 220 - www.sawadee.nl. Fiets- en wandelvakanties in Toscane en Umbrië, met aandacht voor zowel natuur als cultuur. Aktiva Tours - Kerkhofstraat 21 5554 HG Valkenswaard - t 040 20 30 320 - www.aktivatours.nl. Fietsen en wandelen in Toscane. Ook reizen voor singles. Fundadore Travels – Eerste Weteringdwarsstraat 44 K - 1017 TP Amsterdam - t 020 62 45 558 - www. fundadore.nl. Voor autorondreizen door Toscane en het boeken van appartementen, huizen en agriturismi. Cazebonne –www.cazebonne.nl. Wijn- en culinaire reizen, onder andere in Toscane en Umbrië. Ook meerdaagse arrangementen met kookpresentaties van een Italiaanse kok.
Cultuurreizen Academische reizen – www.academischereizen.nl. Exclusieve groepsreizen met thema’s op het gebied van kunst, cultuur, geschiedenis, muziek. SRC-Cultuurvakanties – www. src-cultuurvakanties.nl. Culturele reizen door onder meer Toscane en Umbrië. Labrys – www.labrysreizen.nl. Exclusieve groepsreizen en reizen op maat. Terra d’Arte – www.terradarte.net. Cultuur- en culinaire reizen in Toscane, Umbrië en de Marche.
19
VOOR HET VERTREK
Muziekreizen
Hannick Reizen – Geestbrugweg 28 2281 CL Rijswijk - t 070 31 19 29 www.hannick.nl. Individuele en groepsreizen.
Wandelreizen
Stap Reizen, Nieuwegracht 98 3512 LX Utrecht - t 030 23 02 503 - www.stapreizen.nl. Authentieke wandeltochten, veelal door de lokale bevolking aangewezen. Wandelingen vanuit één standplaats, of langere trektochten. REIZIGERS MET EEN BEPERKING
Toscane, Umbrië en de Marche zijn door de talloze steile en moeilijk toegankelijke straatjes geen eenvoudige vakantiebestemming voor reizigers met een fysieke beperking. Toch probeert Italië echt het leven gemakkelijker te maken voor personen met een beperkte mobiliteit. Talrijke horecagelegenheden beschikken over goed toegankelijke toiletten. Algemene informatie vindt u op de website van de vereniging CO.IN, www.coinsociale.it (alleen in het Italiaans). Raadpleeg voor uitgebreidere informatie de websites: www.disabili.com (alleen in het Italiaans), www.turismopertutti. it (ook in het Engels), www. turismosenzabarriere.it (alleen in het Italiaans), t 055 44 81 382 of wendt u tot het Bureau voor Hulp aan Mindervaliden van de Italiaanse spoorwegen Trenitalia: Ufficio Assistenza Persone a Mobilità Ridotta – t (00 39) 06 47 30 8579 - SalaBlu.ROMA@rfi.it.
Budget T Zie de kaders ‘Uw dagelijkse budget berekenen’ en ‘Prijsindicaties’ (blz. 20 en 21).
Formaliteiten TOEGANGSFORMALITEITEN
Identiteitsbewijzen Inwoners van de Europese Unie (EU) hebben voor een reis van minder dan 3 maanden genoeg aan een geldige identiteitskaart of een geldig paspoort (ook voor minderjarige kinderen verplicht, zelfs als ze met hun ouders reizen). Chauffeurs Nationaal rijbewijs; een IRB (internationaal rijbewijs) is niet vereist als u een Nederlands of Belgisch rijbewijs heeft. Autopapieren Naast de autopapieren moet u ook in het bezit zijn van het verzekeringsbewijs van uw auto, de ‘groene kaart’, een gevarendriehoek en een in de EU goedgekeurd fluorescerend veiligheidsvest. MEDISCHE HULPVERLENING
Om in Italië gebruik te kunnen maken van medische bijstand voor dezelfde prijs als in eigen land, moeten inwoners van de Europese Unie vóór hun vertrek een Europese verzekeringskaart (EHIC, www.ehic.nl) aanvragen, die op naam staat, persoonsgebonden is en 1 jaar geldig is. Vaak is uw zorgpas tevens EHIC; vraag dat na bij uw zorgverzekeraar. HUISDIEREN
Huisdieren moeten een Europees paspoort hebben en een geldig bewijs van inenting tegen hondsdolheid om vrij binnen de Europese Unie te kunnen reizen. In Italië worden veel minder huisdieren gehouden dan in Nederland of België. In een groot aantal hotels en op kampeerterreinen zijn dieren niet welkom. Meer informatie vindt u op de website www.dogwelcome.it (in het Italiaans en Engels).
350
SIENNE ET LE CHIANTI
351
Siena en de Chianti æ Michelinkaart 563 – Provincie Siena
Ñ SIENAaaa 352 Ten noorden van Siena:
Ñ DE CHIANTIaa 384 Ñ SAN GIMIGNANOaaa 400 Ten zuidoosten van Siena:
Ñ MONTALCINOa 411 Ñ PIENZAaa 415 Ñ MONTEPULCIANOaa 422 Ñ CHIUSIa 428
Het Orcia-dal Tuul et Bruno Morandi/hemis.fr
352
SIENA EN DE CHIANTI
Siena aaa 53.950 inwoners Siena, stad van mysterieuze en tedere kunst, hartstochtelijk en gul, ontvangt jaarlijks 300.000 toeristen met zijn adagium ‘Cor magis tibi Sena pandit’ (‘Siena opent zijn hart geheel voor u’) dat op de Porta Camollia staat. De okerkleurige stad (de kleur van terrasiena) met zijn grillige silhouet, waarin je met de auto makkelijk verdwaalt, verwart en fascineert tegelijk. Op zijn drie heuvels van roodachtige klei wemelt het binnen de vestingmuren van de kronkelende smalle straatjes die ten slotte tussen golvende rode daken door op een wonder uitlopen: de magische Piazza del Campo, het kloppende hart van de stad.
y ADRESBOEKJE: BLZ. 380
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau– Piazza del Campo 56 - t 0577 28 05 51 - www. terresiena.it. Ñ LIGGING Regiokaart B2 (blz. 326-327) plattegrond I en II (blz. 375 en 371) Siena ligt 75 km ten zuiden van Florence, via de snelweg R2 of de schilderachtige R222 door de Chianti. õ PARKEREN Het historisch centrum is per auto uitsluitend toegankelijk voor inwoners en u mag alleen door de stadspoorten om naar uw hotel te rijden als u een reserveringsbewijs van het hotel hebt, of om naar een van de betaalde parkings vlak achter de stadsmuur te gaan. Om het kwartier rijden er bussen naar het centrum vanaf alle stads-
poorten, waar de meeste parkings te vinden zijn. Gratis parkeren bij het Fortezza Medicea. NB Parkeer nooit op dinsdagavond op de Lizza, want daar wordt elke woensdagochtend markt gehouden en auto’s worden weggesleept. w AANRADERS De Piazza del Campo bij ondergaande zon, het uitzicht vanaf de top van de Torre del Mangia of vanaf het terras van het Museo dell’Opera (beter toegankelijk), de Duomo en zijn bijzondere vloer. > PLANNING Minstens twee dagen.
/ MET KINDEREN
Het Museo d’Arte per Bambini in de Santa Maria della Scala en een treinrit door de streek met de Trenonatura.
Bezichtigen Plattegrond II (blz. 371) aaa PIAZZA DEL CAMPO D1-2 Een halve dag. De Campo, een van de beroemdste pleinen ter wereld, is een monumentaal geheel van een onovertroffen harmonie. Met zijn roze en blanke stenen, licht
353
NOM DU BLOC XXXXXXX
De Palio op de Piazza del Campo M. Rellini/Sime/Photononstop
hellend in schelp- of waaiervorm, is het een voortreffelijk voorbeeld van de ‘salonpleinen’ die vaak een van de juweeltjes van de Italiaanse steden zijn. Een dergelijk plein is niet de plaats waar verkeersaders elkaar kruisen, maar een soort afgesloten ruimte, het brandpunt van leven en geschiedenis van een stad. Hier werden door de eeuwen heen belangrijke proclamaties bekendgemaakt, hier stonden de facties in de stad gewelddadig tegenover elkaar, hier predikte de H. Bernardinus van Siena vanaf een geïmproviseerde kansel tegen de lichtzinnigheid van de Siënese vrouwen en de destructieve gevechten tussen de politieke kampen. Halverwege de 14de eeuw kreeg het plein zijn bakstenen bestrating, met daaromheen een ring van natuursteen. Aan de lage kant van het plein strekt zich, eveneens in bak- en natuursteen, de lange gevel van het Palazzo Pubblico uit. Acht witte lijnen verdelen de Campo van daaruit in negen delen, symbool van de ‘Negen’, de bestuurders die de burgerij van ambachtslieden, koopmannen en bankiers vertegenwoordigden en de stad tussen 1287 en 1355 zijn grootste bloei bezorgden. De Fonte Gala (D1) (‘Fontein der vreugde’) aan de hoge zijde van de Campo is zo genoemd vanwege de uitbundige vreugde bij de officiële ingebruikstelling in 1348. In 1419 werden marmeren panelen van Jacopo della Quercia toegevoegd, die in 1868 werden vervangen door kopieën; de originelen worden tentoongesteld in de Santa Maria della Scala. Achter de fontein staat rechts het 13de-eeuwse Palazzo Sansedoni met een kleine toren, dat ingrijpend is verbouwd aan het eind van de 14de eeuw.
aaa Palazzo Pubblico D2 Dit is een van de mooiste burgerlijke monumenten van Italië en het is van een uitzonderlijke eenvoud en sierlijkheid. Een synthese van alle kenmerken van de Siënese gotiek die de meeste andere stadspaleizen tot voorbeeld was. De bouw duurde van eind 13de tot midden 14de eeuw; de tweede verdieping van de twee vleugels werd in 1680 toegevoegd. De lichte kleur van travertijn
6
374
SIENA EN DE CHIANTI
Aanbidding van het Kruisa (1506) te zien met een mooi landschap als achtergrond, van de hand van Perugino. In de Piccolomini-kapel (deur direct ernaast) hangen interessante schilderijena: een Maria met heiligen, een fresco met heldere kleuren van A. Lorenzetti, en boven het altaar een Aanbidding der Wijzen van Sodoma.
Santa Maria dei Servi Buiten plattegrond I bij B2 (blz. 375)
De rustieke en onvoltooide bakstenen gevel, bekroond met een mooie romaansgotische klokkentoren, verrijst aan het hoge einde van een korte laan met cipressen. Boven aan de trap voor de kerk ontvouwt zich een prachtig uitzicht aaa op de afgevlakte heuvel van de dom en de achtergevel van het stadhuis. Het interieur, een merkwaardige mix van gotische en renaissancestijl, bevat interessante kunstwerkena: een Tronende Maria (1261) van de Florentijn Coppo di Marcovaldo, die bij Montaperti krijgsgevangen werd genomen en met dit werk voor zijn vrijlating zou hebben betaald (tweede altaar rechts); een zeer expressieve Kindermoord in Bethlehem van Matteo di Giovanni (vijfde altaar). De tweede kapel links van het koor toont fresco’s van Pietro Lorenzetti (Dans van Salome, Dood van Johannes de Doper) en op het altaar een Aanbidding van de herders (1404) van Taddeo di Bartolo. Achter in de linkerdwarsbeuk is een bijzonder tedere Maria van Barmhartigheid van Lippo Memmi opgenomen in een ander schilderij.
In de omgeving Plattegrond I (blz. hiernaast) Convento dell’Osservanza Plattegrond (blz. hiernaast)
Ñ 3 km ten noordoosten van Siena. Verlaat de stad via de Porta Ovile en neem de weg naar Montevarchi (S408). Volg, na de spoorwegovergang te zijn overgestoken, op deze weg de gele bordjes ‘Basilica dell’Osservanza’. Dit door de H. Bernardinus (zie blz. 373) gestichte klooster staat op een heuveltop met een mooi uitzicht op Siena. De bakstenen basiliek, die na de verwoesting van 1944 in 15de-eeuwse staat werd hersteld, herbergt interessante kunstwerkena, waaronder een Kroning van Maria in terracotta van Andrea della Robbia (tweede kapel links), een drieluik van Maria met Kind van Sano di Pietro (eerste kapel links), en in de tweede kapel rechts een mooie Piëta van de Siënese beeldhouwer Giacomo Cozzarelli (1453-1515). Onder de kerk ligt een enorme crypte met kruisgewelven. In het klooster is de cel van Bernardinus te zien, met zijn persoonlijke bezittingen en een afgietsel van zijn gezicht dat in 1443, een jaar voor zijn dood, werd gemaakt.
aa Monteriggioni Regiokaart B2 (blz. 326-327) Ñ Ongeveer 15 km ten noordwesten van Siena via de snelweg Florence-Siena. Monteriggioni ligt als een majesteitelijke kroon op een van de sierlijke heuvels in de omgeving van Siena en dankt zijn schoonheid aan het scherp afgetekende silhouet van zijn ronde verdedigingsmuur met veertien vierkante torens. Deze Ghibellijnse voorpost die Siena begin 13de eeuw in de richting van Florence liet bouwen, wordt door Dante genoemd in zijn Goddelijke Komedie. Het dorp dat volledig door de verdedigingsmuur wordt omsloten, ligt rond een langgerekt plein met een waterput. De twee toegangspoorten liggen aan weerszijden van het plein bijna recht tegenover elkaar. Aan de ene zijde staat een klein romaans-gotisch kerkje, terwijl vanaf een hoek aan de andere kant van het plein een straatje een halve cirkel beschrijft naar de volgende hoek. Aan het straatje staan de weinige huizen van de vesting.
375
SIENA
V. Simone Martini
e
Pia Man
V. V. d d el
V. di
Sant'Agostino
Nu V. d e l o l ov o Asi
V. Diadella n Spe a ran die lle de
PORTA TUFI
3
a
V.
g
V.. delllle V le V Ver ergin gini
G
V.
B
Tu fi
a tan
de i
SIENA
Str.
Plattegrond I
an
a
s se Ma
Vl
oz zi
.
Di az
i lu V ngh Frule Gin i ci schel o n li o gio
no
Str.
er
pansi
C am
V. PoV. d gg el io V. di di Cas So a t tto o
Vle VenVitto eto rio
Pan n ur o a Pi
tan
S. MARIA DEI SERVI
l de ia gg
PORTA S. MARCO
Str. Masse
AREZZO, PERUGIA VITERBO, ROMA
iolo
ia
3
so ia ma om ol a rch V. TPend le Ce a l nt no e d el d V. l i n ei i
22
¯ ¬
i ier ttiol V. P Ma a dre An
ug Gi
plattegrond II
PINACOTECA P INACO OTECA
2
Pi Ma
PORTA LATERINA
M
Ba nd in i V. di PZA P ZA DEL V. del Pa Po nt C AMPO O CAMPO rri an on et o e Vic PAL. P AL. V. o d 3 V R i aal el PUBBLICO PU UBB BLICO M to i co ella lto Ord eg lo a e li V i fi c i t a d V . di P el colo V. l'O del ro le So V.. Banch V dii Sotto i d
z ustiiz Giiu
lo Pao
V. Sallll P za Pza TTolomei olomei io
Piet ie r o .P
V.
agni as c
S di V.
Pza Pz za Postierla Postierla
Oratorio di O S. Bernardino
d lo ann
el o an
Ca V. pi d t
1
t
V
DUOMO DUOMO
1
San Francesco
us
ra n nd da
Baldassar re
V. dei elli oncelli aronc B Bar
teb
d ti e g gl i e d lo hi ossssi co ac R Vi Orb ei Giglliio
c hi Banpra TTeermini V. i So d ei me le Terrm elle del
Fon
di V. D Bon ucc ins io eg di V. Fra n Val nce a dam sc br o ino
V.
li
.
za V. d en V.. d V della ella S a pi egio e g o i r o a mp rina Cate St a V. di
V. del Vecch ietta Memm i
zi ruz Pe
v
il e
lla de za V. lluz Ga
V. A rt
PORTA OVILE l V. due ne V. r Com O
Pza Gramsci
V. C
San Domenico o
CONVENTO DELL'OSSERVANZA
Lippo
Mi BARRIERA nz on S. LORENZO i Garibal di
V
iM ille
ni
de l
Pza del Sale
PORTA V. FONTEBRANDA
24 M a g u Br V. ri r t i va ia a M l V. Sca di
e e pp ius
Pza P za G. G. attteotti M Matteotti de
an
d 'O
eriigo V. Feodzzi T
2
Vl e VenVittorio e to
Gio v
Pia n
LA LIZZA
FORTEZZA MEDICEA
2
ollia
o nd
Vle
n
Vl e M Giu a z se zin pp i e
V.
V
Ca m
A r ma
Do
lo nattel
giouc
V. n Mo V. Vle
.
Pi g
MONTERIGGIONI, B ³ ¹ ARREZO, ASCIANO
Vle
Va ll
d el
V. B d t e G i Montia rap p a l z a N Vle o ario Saur
Str. di Pescaia
1
A
V.
Città
V.
Ricasoli
VOLTERRA FIRENZE, LIVORNO
S t r.
se M as
t
0
A
OVERNACHTEN B&B Palazzo Bulgarini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Casa per Ferie San Francesco . . . . . . . . . . . . . . . . Santa Caterina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siena Hostel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Palazzo Ravizza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
200 m
B £ ¡ ¬ ³ ¶
Villa Scacciapensieri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
¹
UIT ETEN Mille Vini. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trattoria Fòri Porta-Enoteca-Bruschetteria . . .
¢ ¯
6
376
SIENA EN DE CHIANTI
Rondritten Regiokaart (blz. 326-327) aa VAN DE ABDIJ VAN DE MONTE OLIVETO MAGGIORE NAAR DE ABDIJ VAN SAN GALGANO
Ñ Rondrit van 115 km vanaf Siena, in donkerrood aangegeven op de regiokaart (blz. 326-328).
Asciano B2 Ñ Ten zuidoosten van Siena aan de S438. Dit versterkte middeleeuwse dorpje, dat een ouderwetse charme heeft, is van Siena gescheiden door een bergkam en ligt op een heuvel boven de rivier de Ombrone. De Corso Matteotti loopt dwars door het dorp. Sant’Agata – De gotische gevel van deze 12de-eeuwse romaanse kerk die helemaal uit travertijn is opgetrokken, wordt voorafgegaan door een brede trap. Binnen vormt een dwarsboog de afscheiding tussen het schip met een houten kapconstructie en de viering met een mooie koepel op trompen. Drie apsiskapellen met halfronde koepelgewelven sluiten aan bij het koor en de beide dwarsbeuken. Op de rechtermuur van het schip is een mooi fresco van Maria met Kind te zien, toegeschreven aan Girolamo del Pacchia. Museo Cassioli – Via Fiume 8 - dag. behalve ma 14.30-17.30, za, zo, feestdagen 10.00-13.00, 14.30-18.00 u - € 4,50. Dit museum is gewijd aan de schilder Amos Cassioli (1832-1891) die in zijn tijd een zekere reputatie genoot vanwege zijn portretten en historiestukken, en aan zijn zoon Giuseppe (1865-1942). Palazzo Corboli – Corso Matteotti 122 - t 0577 71 95 24 - dag. behalve ma 10.3013.00, 15.00-18.30 u (17.30 u ’s winters) - € 5. In dit paleis zijn het Museum voor Religieuze Kunst en het Archeologisch Museum gevestigd. Het Museo di Arte Sacra bezit een verzameling Siënese schilderijen en beeldhouwwerken uit de 14de-15de eeuw, waaronder de Aankondiging van Taddeo di Bartolo, de Geboorte van Maria van Sassetta en een veelluik van Ambrogio Lorenzetti, met in het midden de Aartsengel Michaël doodt de draak. Het Museo Archeologico Corboli toont vondsten uit de Etruskische necropool in de buurt van Poggio Pinci (5de-1ste eeuw v.C.), waaronder aardewerk en urnen. Neem de S451 en volg deze over 8 km. aa Abbazia di Monte Oliveto Maggiore B2 t 0577 70 76 11 - www.monteolivetomaggiore.it - 9.15-12.00, 15.15-18.00 u (17.00 u ’s winters). De weg naar de Monte Oliveto Maggiore lijkt wel een soort voorbereiding op het kloosterleven. Huizen, gezichten, stemmen en de geluiden van het drukke leven verdwijnen meer en meer. Misschien dat daar, alleen en midden in de natuur, iets voelbaar is van die ‘woestijn’ die monniken creëren, ook al wonen ze aan de randen van onze grote steden. Even later duikt het majestueuze silhouet van de abdij op, verborgen achter een gordijn van groen. Maar zij ontsluiert zich alleen voor degene die eerst onder de versterkte poort met terracottaversieringen uit het atelier van Luca della Robbia door loopt en vervolgens over de grote oprijlaan tussen de cipressen door naar de kerk en de kloostergang. Daar wacht u een hemelse verleiding: een winkel met een groot assortiment olijfolie, wijn, brandewijn, balsems, crèmes en medicinale kruiden. Chiostro Grande – Deze grote kloostergang is versierd met een reeks van 36 meesterlijke fresco’saa over het leven van de H. Benedictus van Luca Signo relli, die er vanaf 1498 aan werkte, en van Sodoma (tussen 1505 en 1508). De cyclus, die van links naar rechts loopt, begint bij de ingang van de kerk, op
377
De ruïne van de abdij van San Galgano S. Wasek/age fotostock
de grote boog, met afbeeldingen van de Geseling van Christus en Christus met doornenkroon, meesterwerken van Sodoma uit 1505-1508. Van hem zijn ook de laatste reeks (noordzijde) en de eerste negentien taferelen (te beginnen bij het Vertrek van Benedictus uit het ouderlijk huis). Daarna volgen een fresco van Riccio en acht van Signorelli. Sodoma, die werd beïnvloed door Da Vinci en Perugino, vereeuwigde zichzelf op het derde fresco, naar de toeschouwer toegekeerd, met zijn haar tot op de schouders. Weinig religieus legde hij zich vooral toe op de aantrekkelijke weergave van mensen, landschappen en schilderachtige details, zoals blijkt uit het vierde fresco, waarop Benedictus de kluizenaarspij ontvangt, het twaalfde (eerste aan de zuidzijde), waarop Benedictus twee jongemannen ontvangt te midden van talrijke personages in verschillende houdingen, en het negentiende (laatste aan de zuidzijde), waarop smachtende courtisanes de monniken proberen te verleiden (prachtige architectonische details). De werken van Signorelli onderscheiden zich door de sculpturale kracht van zijn figuren en de dramatische enscenering, waarbij het landschap is teruggebracht tot een eenvoudige ruimtelijke schets, bijvoorbeeld op fresco 24 (Benedictus wekt een van een muur gevallen monnik weer tot leven). Na de kloostergang zijn de 15de-eeuwse refter met fresco’s uit dezelfde tijd (Laatste Avondmaal), en de door Fra Giovanni da Verona ontworpen bibliotheek (1518) met verluchte antifonenboeken uit de 15de eeuw, eveneens de moeite waard. Tot slot kunt u nog een kijkje nemen in de apotheek met zijn kostbare keramische potten, en in het kleine schilderijenkabinet in de kapittelzaal. Chiesa Abbaziale – De kloosterkerk met een barokinterieur (18de eeuw) heeft moderne glas-in-loodramen. In de kapel links van de hoofdingang is het houten crucifix geplaatst dat de stichter van het klooster in 1313 hierheen bracht. De prachtige koorbankenaa (1505) van Fra Giovanni da Verona, met inlegwerk van vogels, architectonische perspectieven, tabernakels en muziekinstrumenten, volgen de kooromgang. Rechts van het koor leidt een trap naar de kerststal. Volg de S451 ongeveer 10 km naar Buonconvento.
6
Vertaling Bep Fontijn, Eef Gratama, Frans Lueb, Michèle Schedler Eindredactie Karin Evers Boekverzorging Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Shutterstock/ronnybas Oorspronkelijke titel Toscane, Ombrie et Marches Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Maura Marca, Archipel studio Eindredactie Redactie Marie-Isabelle Corradi, Sophie Lhéraud, Eva Cantavenera, Alexandra Forterre, Anne Kanjounzeff, Maura Marca, Guylène Ouvrard, Jean-Claude Renard Grafisch ontwerp Christelle Le Déan Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Cristian-Mihaita Constantin, Iulia Fontanine, Evelyne Cartografie Girard, Thierry Lemasson, Florica Paizs, Denis Rasse Inwonertallen: © 2015 Istat - Istituto Nazionale di Statistica Met dank aan Didier Broussard (omslag), Maria Gaspar (beeld redactie), Francesca Dall’Acqua, Holding Terra Moretti, Maria-Cristina, Maria-Rita Manzoni en alle toeristen bureaus van Toscane, Umbrië en de Marche © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2017 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internet adressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.
Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Papiermolen 14-24 NL-3994 DK Houten degroenereisgids@terralannoo.nl
www.lannoo.com D/2017/45/32 - NUR 512 ISBN 978 94 014 3954 1 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.