Elzas-Vogezen
A. Kauffmann/hemis.fr
Het renaissancistische Maison Pfister (1537) in de Rue des Marchands in Colmar
Zwarte Woud - Basel
De regio’s van deze gids: (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Rond Straatsburg en de middelhoge Vogezen ∑ Colmar en de wijngaarden van de Elzas ± Rond Mulhouse en de Elzasser Jura ∏ Zuidelijke Vogezen ∫ Rond Saverne en de noordelijke Vogezen æ Uitstapjes naar het Zwarte Woud en naar Basel
blz. 95 blz. 187 blz. 255 blz. 293 blz. 361 blz. 427
4
Inhoud NIET TE MISSEN Een keuze uit de mooiste plekjes.... 6
DE REIS VOORBEREIDEN
ELZAS-VOGEZEN ONDER DE LOEP ELZAS-VOGEZEN VANDAAG
Reistips..................................................... 12
Portretten...............................................40 Economie en bedrijvigheid..............43 Beroemdheden uit de Elzas.............45
NAAR DE ELZAS EN DE VOGEZEN
TRADITIES EN LEVENSKUNST
Met de auto............................................ 18 Met de trein............................................ 18 Met het vliegtuig.................................. 19
Folklore en feesten..............................48 Rond kerst............................................49 Klederdracht..........................................50 Gastronomie..........................................52 Wijn, bier en sterkedrank..................54
VOOR HET VERTREK
Klimaat.....................................................20 Nuttige adressen..................................20 Overnachten.......................................... 21 Uit eten....................................................22 ELZAS-VOGEZEN VAN A TOT Z
GESCHIEDENIS
De Elzas, het begin..............................57 Oorlog na oorlog.................................60 Een industrieel verleden...................64 Europa......................................................66
Rubrieken in alfabetische volgorde...............24
KUNST EN ARCHITECTUUR
MET HET GEZIN
Religieuze bouwkunst.......................68 ABC van de architectuur....................69 Burgerlijke bouwkunst.......................72 Traditionele woningbouw................ 74 Kastelen, vestingen en de Maginotlinie.......................... 76 De Maginotlinie..................................78 Beeldende kunst..................................82
Bezienswaardigheden en activiteiten................................... 31 MEMO
Evenementen........................................34 Leestips....................................................36
NATUUR EN LANDSCHAP
Het landschap.......................................84 Natuurlijke rijkdommen....................88 Een buitengewone fauna.................89 Milieu........................................................90
5
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n R OND STRAATSBURG EN DE MIDDELHOGE VOGEZEN
Straatsburg.............................................98 Haguenau.............................................128 Pfaffenhoffen.......................................136 Het noordelijke Rijndal....................138 Molsheim..............................................145 Le Struthof............................................152 Rosheim.................................................155 Obernai..................................................157 Mont Sainte-Odile.............................162 Le Hohwald..........................................166 Andlau....................................................172 Sélestat..................................................175 Château du Haut-Kœnigsbourg...183 ∑ COLMAR EN DE WIJNGAARDEN VAN DE ELZAS
Colmar....................................................190 Route des Vins.................................... 204 Ribeauvillé............................................216 Riquewihr............................................. 222 Kaysersberg..........................................227 Turckheim.............................................232 Eguisheim............................................ 234 Rouffach............................................... 238 Guebwiller............................................241 Église de Murbach.............................245 Soultz-Haut-Rhin................................247 Thann......................................................249 ± ROND MULHOUSE EN DE ELZASSER JURA
Mulhouse............................................. 256 Écomusée d’Alsace............................271 Ensisheim..............................................274 Neuf-Brisach.........................................276 Het zuidelijke Rijndal........................279 Altkirch.................................................. 285 Sundgau............................................... 288
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y
∏ ZUIDELIJKE VOGEZEN
Parc Naturel Régional des Ballons des Vosges.............. 296 Vallée de la Thur................................ 306 Munster..................................................310 Massif du Petit Ballon.......................320 Val d’Orbey...........................................322 Gérardmer............................................327 Route des Crêtes................................336 Saint-Dié-des-Vosges...................... 344 Col d’Urbeis en val de Villé............ 349 Sainte-Marie-aux-Mines................. 354 ∫ ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN
Massif du Donon............................... 364 Wangenbourg.................................... 368 Marmoutier..........................................370 Saverne..................................................373 Parc Naturel Régional des Vosges du Nord..................... 382 Neuwiller-lès-Saverne..................... 398 Bouxwiller............................................ 400 La Petite-Pierre.................................. 404 Niederbronn-les-Bains..................... 411 Bitche......................................................414 Wissembourg......................................418 æ U ITSTAPJES NAAR HET ZWARTE WOUD EN NAAR BASEL
Baden-Baden.......................................430 Badische Weinstraße........................438 Europa-Park..........................................452 Freiburg im Breisgau........................ 456 Basel....................................................... 465 Woordenlijst......................................474 Register............................................... 486 Kaarten en plattegronden..........493
6
Niet te missen
Het historische centrum en de kathedraal van StraatsburgΜ, door Unesco aangemerkt als werelderfgoed (blz. 98) Majestueuze vergezichten op de Route des CrêtesΜ (blz. 336)
7
Een keuze uit de mooiste plekjes
Château du Haut-KœnigsbourgΛ, een adelaarsnest op bijna 800 m hoogte (blz. 183)
Écomusée d’AlsaceΛ, het grootste openluchtmuseum van Frankrijk (blz. 271)
Parc Naturel Régional des Ballons des VosgesΛ, waar gemzen, lynxen, rivierkreeften en forellen leven (blz. 296)
8
ColmarΜ en de pittoreske kanalen van de wijk Petite Venise (blz. 190) Le StruthofΛ, herdenkingsplaats en voormalig concentratiekamp, het enige op Frans grondgebied (blz. 152)
9
Cité de l’AutomobileΜ in MulhouseΛ, met de fameuze Bugatti’s van de Schlumpf-collectie (blz. 256)
Adembenemende glas- en kristalkunst in het Musée LaliqueΛ in Meisental (blz. 388)
Route des VinsΜ, een van de beroemdste gastronomische routes van Frankrijk (blz. 204)
Fotografie: Blz. 4: R. Mattes/hemis.fr (boven); B. Rieger/hemis.fr (onder) Blz. 5: B. Rieger/hemis.fr (linksboven); H. Meyer zur Capellen/imagebroker/age fotostock (rechtsboven); D. Bringard/hemis.fr (onder) Blz. 6: B. Jannsen/age fotostock (boven); D. Caviglia/hemis.fr (onder) Blz. 7: Y. Levy/age fotostock (linksboven); J. Frumm/hemis.fr (rechtsboven); R. Mattes/hemis.fr (onder)
24
DE REIS VOORBEREIDEN
Elzas-Vogezen van A tot Z T De regionale en departementale organisaties voor toerisme (zie blz. 20) geven informatie over de activiteiten in hun regio. Kijk bij de algemene informatie van elke stad of bezienswaardigheid en in de ‘Adresboekjes’ onder ‘Sport en ontspanning’ en ‘Evenementen’. BIERBROUWERIJEN
Voor rondleidingen: Heineken – 4 rue SaintCharles - 67300 Schiltigheim t 03 88 19 57 50/55 - www. heinekenfrance.fr en www. ville-schiltigheim.fr - rondleiding (2 uur) na afspraak - dag. behalve za, zo en feestdagen - gratis. Météor – 6 rue. du Gén.-Lebocq 67270 Hochfelden - t 03 88 02 22 22 - www.brasserie-meteor.fr juli-aug.: ma-do 14.00 u (na reserv.) FIETSEN
Parc Naturel Régional des Ballons des Vosges – Een lijst met de vele mountainbikeroutes in dit gebied is gratis aan te vragen. Gidsen en brochures – In de gids L’Alsace à vélo (uitg. Dernières Nouvelles d’Alsace) staan zo’n vijftig routes voor alle niveuas beschreven. Brochures zijn te downloaden van: www.tourisme67.com (Le Bas-Rhin en roue libre, 22 routes), www.haute-alsacetourisme.com (La Haute-Alsace à vélo). Het netwerk Movelo Alsace telt meer dan zeventig punten waar elektrische fietsen te huur zijn (€ 13 per halve dag of € 20 per dag). www.moveloalsace.wordpress.com.
T Departementale toeristische organisaties, blz. 20. KERSTMARKTEN
De kerstmarkt in Straatsburg is de oudste en bekendste (een traditie die van Duitsland is overgenomen), maar Kaysersberg heeft de traditie 25 jaar geleden ook nieuw leven ingeblazen. Sindsdien zijn er steeds meer kerstmarkten bij gekomen. Bijvoorbeeld in Kaysersberg, Ribeauvillé, Obernai, Munster, Riquewihr, Saverne en Sélestat. Hier vindt u de kerstversieringen, traditionele lekkernijen en kunstnijverheid die kenmerkend zijn voor de Elzas. T ‘Rond kerst’, blz. 47. KUUROORDEN
Minerale bronnen en geisers
‘Bronwater’ is water dat door de aardkorst sijpelt en uit diepe aardlagen welt nadat het onder gronds is verrijkt met mineralen en gassen met therapeutische eigenschappen. Water uit ‘geisers’ heeft bij het bereiken van het aard oppervlak een temperatuur van minstens 35 ºC. De bronnen liggen óf langs de breuklijn van het Plateau van Lotharingen, óf in de buurt van kristallijne bergketens. Warme bronnen – In tegenstelling tot in de vlakte van de Vogezen, liggen er in ‘de bergen’ in het oosten enkele van oorsprong vulkanische bronnen. De heilzame werking van het water zit hem niet in de aanwezigheid van bepaalde mineralen, maar in de temperatuur en de radioactiviteit. Deze bronnen waren al bekend bij de Romeinen (liefheb-
25
ELZAS-VOGEZEN VAN A TOT Z
bers van warme bronnen), de Kelten en de Galliërs. Er zijn er twee in de Elzas (Niederbronn-les-Bains en het kleinere Morsbronn-les-Bains).
Gespecialiseerde kuuroorden Morsbronn-les-Bains – Tegen reuma en de pijnlijke gevolgen van letsel. Seizoen: maart-nov. Niederbronn-les-Bains – Reuma, pijnlijke gevolgen van letsel, revalidatie. Seizoen: half maart-half dec.
Hydrotherapie en toerisme
Chaîne Thermale du Soleil – 32 av. de l’Opéra - 75002 Paris - t 0 800 05 05 32 - www.chainethermale.fr. MILITAIR VERLEDEN
Het strategisch gelegen ElzasLotharingen is herhaaldelijk het toneel geweest van oorlogen en invasies. U vindt hier tal van oude forten, ommuringen, torens en poorten uit de middeleeuwen, evenals citadellen, vestingsteden, slagvelden, kazematten, bunkers en versterkingen. De versterkte steden die Vauban hier in de 17de eeuw bouwde (NeufBrisach) en de vesting van Bitche kunnen nog altijd worden bezocht. De Maginotlinie (hier vanaf 1930 aangelegd om de Franse noordoostgrens tegen een nieuwe Duitse inval te beschermen) voldeed ondanks haar enorme omvang niet. In veel musea in de streek wordt de herinnering aan de diverse oorlogen levend gehouden: SaintAmarin, Saint-Dié-des-Vosges, Thann, Wissembourg, Wœrth en het Mémorial Alsace-Moselle in Schirmeck. T ‘De Maginotlinie’, blz. 78. NATUUR
Parken en tuinen
‘Rendez-vous aux Jardins’ – In juni zijn een weekend lang talloze tuinen (openbare en privébezit) in de Elzas open voor het publiek en enkele in Duitsland. Zie: www. rendezvousauxjardins.culture.fr.
Regionale parken
Maison du Parc Naturel Régional des Ballons des Vosges – 1 cour de l’Abbaye - 68140 Munster t 03 89 77 90 34 - www.parc- ballons-vosges.fr - rondleiding (2 dagen tevoren reserv.) - half juni- half sept.: dag. behalve ma 10.00-12.00, 13.30-17.30 u; half sept.-half juni: dag. behalve za, en zondagochtend - gesl. jan., sommige feestdagen - gratis. Maison du Parc Naturel Régional des Vosges du Nord – In het kasteel van La Petite-Pierre - 67290 La Petite-Pierre - t 03 88 01 49 59 www.parc-vosges-nord.fr - febr.dec.: 10.00-12.00, 14.00-18.00 u gesl. jan., 24, 25 en 31 dec., ma en di - € 2,50 (tot 12 jaar gratis).
Conservatoires Régionaux d’Espaces Naturels Conservatoire des Sites Alsaciens – Maison des Espaces Naturels - Écomusée 68190 Ungersheim - t 03 89 83 34 20 - www.conservatoire-sitesalsaciens.eu. PAARDRIJDEN
Paardrijcentra
Délégation au Tourisme Équestre, Région Alsace – 6 route d’Ingersheim - 68000 Colmar t 03 89 24 43 18 - www.chevalsace. com - dag. behalve za, zo 8.0012.00 u. Gratis brochure na aanvraag. Comité Départemental de Tourisme Équestre du BasRhin – 17 rue de la Westermatt 67202 Wolfisheim - t 03 88 77 39 64 - www.chevalsace.com. Comité Départemental de Tourisme Équestre des Vosges – 87 r. du Fort - 88550 Pouxeux t 06 71 06 52 67 - www.cdtevosges. ffe.com - dag. 9.00-21.00 u. T Vraag de jaarlijkse brochure aan bij de hierboven genoemde comités: Cheval nature, l’officiel du tourisme équestre.
26
DE REIS VOORBEREIDEN
Ruitertochten
Rondvaarten
Jura Alsacien; Vallons du Sundgau; Pays des Étangs – Paardrijboerderij Zum Blaue - 5 r. Wolschwiller 68480 Kiffis - t 03 89 40 35 25 www.cheval-kiffis.com. Ruitertochten op alle niveaus.
Tochten van een uur, een halve of een hele dag. CroisiEurope-Alsace Croisières – 12 rue de la Div.-Leclerc 67000 Strasbourg - t 08 26 10 12 34 www.croisieurope.com. Riviertochten van 1 tot 13 dagen op de Rijn, Moezel, Sarre, Neckar, Main, Donau, Rhône, Saône, Seine, Elbe, Po (Italië), Douro (Portugal), Guadalquivir (Spanje), Tisza en in de Donaudelta.
PLEZIERVAART
Diverse grote vaarwegen doorkruisen de Elzas en de Vogezen: het Marne-Rijnkanaal, de Rijn, het grote Elzaskanaal van Basel naar Lauterbourg, en het RhôneRijnkanaal (noordelijke deel).
Verhuur van boten De bateaux habitables of house boats zijn meestal ingericht voor zes tot acht personen. Varend kunt u de bezienswaardigheden langs de vaarwegen bekijken. De boten worden verhuurd per dag, weekend of week. In Lutzelbourg, Saverne, Schiltigheim en Straatsburg zijn boten te huur waarvoor geen vaarbewijs nodig is. Nicols – 11 rue de l’Orangerie 67700 Saverne - t 03 88 91 34 80 Verhuur van bateaux habitables zonder vaarbewijs (2 tot 12 pers.) voor tochten vanuit Saverne, over het Marne-RijnkanaalReserveringscentrale: rte du Puy-Saint-Bonnet - 49300 Cholet t 02 41 56 46 56 - www.nicols.com. Port Autonome de Strasbourg – 25 rue de la NuéeBleue - 67000 Strasbourg t 03 88 21 74 74 - 8.00-12.00, 13.0017.00 u - gesl. za, zo en feestdagen. Het is aan te raden voor vertrek goede waterkaarten of -gidsen aan te schaffen: Librairie Fluvial 2 r. des Consuls - 34973 Lattes Cedex - t 04 67 50 42 69 www.librairiefluvial.com. Éditions du Plaisancier – 26 r. Jacob - 75006 Paris t 01 42 34 96 69 - www.vagnon.fr.
RONDLEIDINGEN
T U vindt informatie over rond leidingen in de rubrieken ‘Inlich tingen’ aan het begin van elk hoofdstuk van ‘Steden en bezienswaardigheden’. SKIËN
De Vogezen zijn heel geschikt voor minder ervaren skiërs. De hellingen met naaldbomen variëren in hoogte van 600 tot 1400 m. Alpineskiën kan op talloze plaatsen, met in totaal 109 skiliften en tien stoeltjesliften. Soms is skiën door de aanwezigheid van sneeuwmachines en verlichting ook ’s avonds mogelijk, met name bij Gérardmer en La Bresse. Langlaufers kunnen gebruikmaken van meer dan 300 km aan bewegwijzerde en goed onderhouden loipes. www.skifrance.fr. SOUVENIRS
Wijn Wijnen uit de Elzas (riesling, gewürztraminer, sylvaner, pinot blanc, pinot noir, pinot gris en muscat) zijn verkrijgbaar bij de vele kelders van lokale wijnproducenten, en in de steden in grote speciaalzaken. En niet te vergeten op de wijnmarkten die over het algemeen van juli tot september overal worden gehouden.
Bier De Elzas is uiteraard de streek van het bier: industrieel (Kronenbourg
*****ATTENTION VERSION ANGLAISE EXISTANTE***** 27
GV_LORRAINE_SYSTÈMES FORTIFIÉS FRANÇAIS DU NORD-EST_FRA24132FRA00_9
ELZAS-VOGEZEN VAN A TOT Z
GV_ALSACE_SYSTÈMES FORTIFIÉS FRANÇAIS DU NORD-EST_FRA24132FRA00_95
NOORDOOST-FRANSE VESTINGEN EN VERDEDIGINGSWERKEN Givet
Luxemburg
le sel
0
Villy-la-Ferté
Stenay
Longwy
e Air
e us
Me
Montmédy Fermont
DUITSLAND Immerhof Hackenberg
Thionville Michelsberg
VERDUN Génicourt
60 km
Mo
LUXEMBURG
IJzeren Linie (eind 19de eeuw) Maginotlinie (1939)
Mont-Royal
BELGIË Bouillon
SEDAN
Vauban (17de eeuw) Rupt
Saarlouis
Philippsbourg Landau
Simserhof Four à Chaux Inundatiegebied Fort Casso Bitche Hatten Schœnenbourg
METZ
Troyon
les Parroches
Sarr e
Camps des Romains Marsal Liouville Phalsbourg Frouard Gironville Toul Jouy-s/s-les-Côtes NANCY Manonviller STRAATSBURG Villey-le-Sec Pont-St-Vincent Pagny-la-Blanche-Côte Me the
Rupt
Ballon de Servance Giromagny
ne
Saô
Saône à la
Chât. Lambert
BELFORT
Zoetigheid
Geniet van de honingsnoepjes uit de Vogezen of de beroemde Kugelhopf (zoet broodje met rozijnen en amandelen).
Boerderijproducten
De Elzas is vermaard om zijn foie gras. Kaas, en natuurlijk de munsterkaas, is niet echt geschikt om mee te nemen als u nog lang moet reizen.
Aardewerk
De Kugelhopf wordt in een traditio nele, geglazuurde bakvorm gemaakt. In de pottenbakkersdorpen Betschdorf en Soufflenheim vindt u veel schalen, bakvormen, kruiken en potten.
Uffheim
Huningue
Montbéliard
en Heineken) of ambachtelijk gebrouwen. (Zie ook blz. 24).
Brisach
Neuf-Brisach
Parmont
Ill
use
Me
Marckolsheim
Arches
RIJN
ur
e Épinal
Kehl
Sélestat
ell
os
M
rne Ma Canal de la
Bourlémont
Fort-Louis
ZWITSERLAND
Huishoudlinnen
Linnen glazendoeken, katoenen lakens, tafellakens van damast of jacquardweefsel uit Gérardmer.
Houten speelgoed
De Elzas kent een lange traditie van houten speelgoed. Het wordt vooral in de noordelijke Vogezen gemaakt, in Ingwiller en Éloyes. THEMATISCHE ROUTES
Toerisme aan de hand van bepaalde thema’s
Vraag bij het CRT d’Alsace (blz. 20) informatie over de thematische routes. Route du Rhin. Rijnroute van Lauterbourg naar Saint-Louis. Circuit des Vosges du Nord, door de Middelhoge Vogezen.
360
361
Rond Saverne en de noordelijke Vogezen ∫ Michelinkaart 307, 314 en 315 – Moselle (57), Bas-Rhin (67)
Ñ MASSIF DU DONON aa EN RONDRIT
364
Ten noorden van Donon:
Ñ WANGENBOURG EN RONDRIT 368 Ñ MARMOUTIER a
370
Ñ SAVERNE a EN RONDRIT
373
Ten noorden van Saverne:
Ñ PARC NATUREL RÉGIONAL DES VOSGES DU NORD aa EN RONDRITTEN
382
Ñ NEUWILLER-LÈS-SAVERNE a
398
Ñ BOUXWILLER 400 Ñ LA PETITE-PIERRE a EN RONDRIT
404
Ñ NIEDERBRONN-LES-BAINS 411 Ñ BITCHE a
414
Ñ WISSEMBOURG aa
418
Glaskunst in Musée Lalique in Wingen-sur-Moder J. Frumm/hemis.fr
B
Sarre-Union
D 55
D3
LUXEMBURG
METZ
10 61
Lorentzen
Château de Schœneck
D3
Étang de Hanau 62 Wintersberg 580 Baerenthal D6
RF
Saarbach
Pfälzerwald
Naturpark
0
Chât. Nouveau Windstein
Chât. Vieux Windstein
Tannenbrück
D 919
D
15
D 134
D7
D
6
D
Ingwiller
r D 919
Mode
el
s Zin
Weiterswiller
Sentier du Loosthal
28
Offwiller
D 28
du
No
rd
3
26
r
D 1063
S aue
HAGUENAU
D
Kutzenhausen
D 28
D 264
Hoffen
Hunspach
Seebach
D3
Altenstadt
Wissembourg
Vignoble de Cleebourg
427
Four à Chaux Ingolsheim Schœnenbourg MerkwillerPechelbronn
D3
432
Col du Pigeonnier
Lembach
RF
4
Laut er
D 33
10 km
ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN
Obersteinbach Château de Fleckenstein 5 D3
10
Château de la Frœschwiller Wasenbourg 3 Pierre des 12 Apôtres 8 Niederbronn- D 2 Wœrth les-Bains Reipertswiller Reichshoffen Lichtenberg 7
Goetzenbruck
Wimmenau des Vosges du Nord
Musée Lalique
Colonne de Wingen
Meisenthal Soucht
D 35
Château de Waldeck
D 36
62
DUITSLAND
Bitche
Parc Naturel Régional
St-Louislès-Bitche
2
D 66
Moulin d’Eschviller
Reyersviller
Simserhof
La Petite-Pierre
D9
D9 19
0 62
4
Volmunster Ossuaire de Schorbach
42
A8
A
87
D
Berg
Mackwiller
D8
Domfessel
Dehlingen
D
Fort Casso
2
M O S E L LE
62
D6
3 42
D 34
LANDSTHUL
62
10
Diedendorf
3
D 910
D 31
A 320
8
D
METZ
SAARBRÜCKEN
40
D 35A
A6
81
SAARLOUIS
D1
D
D
78
D 53
3
34
D
D
D5
63
65
D3
D 27
77 D
7 42 D2
D 263
MAINZ
362
ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN
KARLSRUHE
D2 7
Neuwillerlès-Saverne
St-Michel
D7
St-JeanSaverne
Zo rn
A4
1
D 42
Bouxwiller Sentier du Bastberg Dossenheimsur-Zinsel
33
D1
Weiterswiller
D 919
ord
au
22
2A
2 D 39
718
2
D 392
Massif du Donon
D
39
D
D 21
D
V ée la Z de orn
0
D 14
D9
SÉLESTAT
20
14
A 352
SÉLESTAT
5
D 44
Col du Donon
D
A3
N4
83
la Saut du Prince-Charles de Jardin Canal Lutzelbourg M ar Saverne Botanique ne Plan Incliné de 8 D 38 D9 Château du St-Louis-Arzviller BA S -RH I N Haut-Barr Rocher du R Marmoutier F Nutzkopf rne ave eS V ée Couvent de d t du Forê Reinacker Kl D1 ein 004 t Obersteigen g ha i Dabo l oss M Wasselonne M OSEL L E Abreschviller la ée de STRAATSBURG Rocher de Dabo V 224 D D 1004 Wangenbourg Vasperviller Château Dabo-Wangenbourg Grand-Soldat St-Quirin Fo rêt D 75 Château et de Cascade du Nideck Ha Bruc s D lac he 99 3 Vallée de la h D2 5 18 Sarre Rouge A3 Vallée de la Niederhaslach Sarre Blanche Oberhaslach
Phalsbourg
22
D1
Graufthal
8
D 17
D 134
D 219
La Petite-Pierre
8
10 61
40
D
13
D
D 10
METZ
A4
21
61 D
D6
4
LUNÉVILLE
A N 353
35
29 A3
5
DUITSLAND
RIJ N Interessant
Een omweg waard
Alsace Bossue
Tocht door het Pays de Hanau Kastelen van de driegrenzenstreek Een goed bewaakte grens
Forêt de Saverne
Bouxwiller Andere plaats Verdedigingswerk langs de Maginotlinie Plaats van vertrek Valleien van de Rode Saar en de Witte Saar Forêt de Haslach
Saverne
Wissembourg
A
Zorn
D
HAGUENAU
A5
5
363
BADEN-BADEN
Rh
in
D 50 0
8
0
13
364
ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN
Massif du Donon aa Moselle (57), Meurthe-et-Moselle (54), Vosges (88), Bas-Rhin (67) Van welke kant je ook komt, het silhouet is altijd herkenbaar: een top met twee terrassen die de grens markeert tussen de Elzas en Lotharingen. Dit is het rijk van de beroemde blauwsparren van de Vogezen en van de gewone spar. Het Donon-massief is de plaats waar talloze beekjes ontspringen en de nabijheid van de hemel gaf de 1009 m hoge berg een heilig karakter. Op de top zijn sporen te vinden van religieuze rituelen uit de Keltische en Gallo-Romeinse tijd.
y ADRESBOEKJE: BLZ. 367
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau– La Grande-Haie 88110 Celles-sur-Plaine - t 03 29 41 19 25 - w ww.paysdeslacs.com - juliaug.: 10.30-19.00, ma 13.00-18.00 u; juni: za, zo 10.30-19.00 u; april-mei: za, zo 13.30-18.30 u; sept.-maart: informeer naar de tijden - gesl. half okt.eind maart. Toeristenbureau– Quai de la Victoire - 88110 Raon-l’Étape t 03 29 41 28 65 - w ww.ot-raon. fr - half juli-half aug.: 9.00-19.00, zo 10.00-12.00 u; half aug.-half juli: dag.
behalve zo 9.00-12.00, 14.00-18.00, za 9.00-12.00 u - gesl. bep. feestd. Ñ LIGGING Regiokaart A4 (blz. 362-363). Het Massief van de Donon, tussen SaintDié-des-Vosges en Saverne, ligt in het zuidelijke deel van het zandsteengebied van de Vogezen. w AANRADERS De Col du Donon, het smokkelaars pad. / MET KINDEREN Het treintje door het bos van Abreschviller naar Grand-Soldat.
Rondrit Regiokaart (blz. 362-363) VALLEIEN VAN DE RODE SAAR EN DE WITTE SAAR A4
Ñ Rondrit van 55 km, in roze aangegeven op de regiokaart (blz. 362-363). Ga uit van ongeveer 2 uur.
Col du Donon A4 z Ca. 1.30 uur lopen heen en terug. Parkeren tegenover het boswachtershuis van Haut-Donon. De Col du Donon is al duizenden jaren een belangrijke doorgangsroute voor pelgrims, reizigers en toeristen. De Kelten bouwden hier als eersten een tempel voor de god Cerf. Er zijn ook sporen van Gallo-Romeinse culten gevonden: Mercurius, de god van de reizigers, werd hier aanbeden. De vondsten van de opgravingen op de Col du Donon bevinden zich in de archeologische musea van Straatsburg en Épinal. Vanaf de top (718 m) heeft u een panoramisch uitzichtaa op de Vogezen, het Lotharingse plateau, de Elzasvlakte en het Zwarte Woud. Tussen de twee
365
XXXXXXXXXXX
De op de oudheid geïnspireerde tempel op de top van de Col du Donon B. Gardel/hemis.fr
oriëntatietafels staat een kleine nagebouwde Romeinse tempel uit de tijd van Napoleon III en op de hellingen zijn Gallo-Romeinse overblijfselen te zien. De route voert van de top naar de mooie Vallée de la Sarre Rouge, of Vallée de Saint-Quirin, en loopt daarna over de hoogvlakte van Lotharingen. Na een lichte klim op de D993 laat u de weg naar Cirey-sur-Vezouze links liggen; u volgt de D145 en daarna de D44. Hier begint een mooie afdaling door de bossen naar de Vallée de Saint-Quirin. De holle weg volgt de bochten van de Sarre Rouge, een bescheiden bergbeekje.
Abreschviller A4
Een / bostreintje (stoom of diesel) rijdt door de mooie natuur van de Sarre Rouge naar Grand-Soldat (6 km) (2 pl. Norbert-Prévot - t 03 87 03 71 45 - http:// train-abreschviller.fr - j - april-okt.: informeer naar de vertrektijden - rondleidingen na afspraak (1.30 uur) - € 13 (tot 4 jaar € 8,50) - gehandicapten na reserv.. - beperkt
DE SLAG OM DE DONON
De Grand Donon en de Petit Donon, sinds 1871 Frans, speelden een belangrijke strategische rol aan het begin van de Eerste Wereldoorlog toen het 21ste korps (het 1ste leger van generaal Dubail) bevel kreeg om posities in te nemen langs de grens tussen de Vogezen (Lotharingen) en het Duitse Rijk (de Elzas). Het 1ste leger van generaal Dubail kreeg op 4 augustus 1914 het bevel om alle passen van de Vogezen in te nemen. De strijd om het Massief van de Donon begon op 14 augustus en woedde op 20, 21 en 22 augustus op zijn hevigst, zoals te lezen valt op het monument dat midden op de begraafplaats van La Fontenelle staat. De infanteriejagers moesten het 21ste korps dekking geven toen dat zich moest terugtrekken uit het dal van de Bruche. Aan Duitse kant moest het 14de korps reservisten uit de regio Baden het plateau verdedigen en voorkomen dat de Franse troepen de Petit Donon bereikten. Dit natuurlijke fort zou tot 1918 in Duitse handen blijven.
5
366
ROND SAVERNE EN DE NOORDELIJKE VOGEZEN
aantal plaatsen. Mogelijkheid om in een luxueuzer treinstel, in ‘Orient Express’-stijl, te reizen € 17 (4 tot 12 jaar € 10). Grand-Soldat – In dit gehucht werd Alexandre Chatrian geboren, die met Émile Erckmann uit Phalsbourg het 19de-eeuwse schrijversduo ErckmannChatrian vormde. Ga 3 km verderop naar links de D96F op naar Saint-Quirin.
Vasperviller A4
Dit dorp op de eerste uitlopers van de Donon dankt een opmerkelijk modern kerkje, de Sainte-Thérèse (1968), aan de architect Litzenburger. Vanaf de klokkentoren, bereikbaar via een bijzondere trap annex kruisweg van 75 treden, hebt u uitzicht op het dorp en het dal met de weg naar Saint-Quirin. Het interieur van de Sainte-Thérèse wordt verlicht via mooie gebrandschilderde ramen met de ‘Stamboom van Christus’.
Saint-Quirin A4
Dit aangename dorpje heeft veel te danken aan de fraaie priorija, die onmiddellijk opvalt door het opmerkelijke silhouet van de kerk (1722). De barokkerk heeft twee torens en een klokkentorentje met uivormige daken. Binnen is een gerenoveerd Silbermannorgel uit 1746 te bewonderen en meubels in Lodewijk XIV- en Lodewijk XV-stijl. Een beetje lager, aan de voet van het standbeeld van de H. Quirinus, ontspringt een ‘wonderbron’, waarvan het water huidziekten zou genezen. Neem de weg tegenover de kerk naar de hooggelegen kapel. De kapel staat op de plek waar ooit een Keltisch heiligdom stond. Het uitzichta op het bos van Saint-Quirin is adembenemend. Voor wandelaars zijn er talrijke bewegwijzerde wandelpaden in de omgeving. Rijd Saint-Quirin uit in westelijke richting via de D96 en ga 2 km verderop linksaf de D993 op. De D993 voert door de mooie bossen van de Vallée de la Sarre Blanche. Het dal is dunbevolkt, met slechts hier en daar een zagerij of boswachterswoning, maar landschappelijk zeer fraai. De route voert weer terug naar de Elzas. Laat de weg naar Abreschviller links liggen en rijd terug naar de Col du Donon via de D993.
y MASSIF DU DONON: ADRESBOEKJE OVERNACHTEN DOORSNEEPRIJZEN
Chambre d’Hôte Le P’tit Bonheur – 21 Les Noires-Colas 54540 Bionville - t 03 29 41 12 17 www.vosgespetitbonheur.fr - õ ; 5 kamers € 57/89 : - maaltijd € 24 (tot 12 jaar € 12) incl. drank, na reserv. U bent altijd welkom in deze grote hoeve langs een kabbelende stroom. Comfortabele kamers die zijn vernoemd naar folkloristische
dansen. Na het avondeten is er vaak traditionele livemuziek. Chambre d’Hôte Monique et Daniel Bouvery – 18 r. du Val - 54480 Cirey-sur-Vezouze t 03 83 42 58 38 - www.chambreshaute-vezouze.com - õ - ; - 5 kamers € 70/105 : - maaltijd € 23 na reserv. Dit herenhuis aan de voet van de Vogezen heeft goed toegeruste kamers. Ontspannen kan bij de open haard in de zitkamer of rond de biljarttafel. Uitgebreid
367
MASSIF DU DONON
ontbijt met fijne vleeswaren en kazen: table d’hôte met regionale gerechten. WAT MEER LUXE
Étable Gourmande – 3 lieudit Stossberg - 57870 Plaine-deWalsch - t 03 87 25 66 34 - www. aubergedeletable.com - gesl. 2 weken in jan., 2 weken in aug., ma-, di- en za-middag en zo-avond j - õ - 10 kamers € 69 - : € 9 rest. € 23,50/58. Dit mooie, rustieke adres is een aangename verrassing. De keurige kamers zijn ingericht in chaletstijl. En op het menu staan even uitgebreide als heerlijke gerechten zoals zelfgerookte zalm en fijne vleeswaren van eigen boerderij. UIT ETEN WAT MEER LUXE
Hostellerie du Prieuré – 163 r. du Gén.-de-Gaulle 57560 St‑Quirin - t 03 87 08 66 52 www.saint-quirin.com - gesl. 1 week in maart, eind aug., najaarsvak., zamiddag, di-avond en wo - j - õ 8 kamers € 65/75 - : € 9 - lunchmenu € 13,50 - € 30/72. In dit oude pand midden in een dorp dat erg in trek is bij wandelaars, bereidt de chef-kok uitgebreide maaltij-
den op basis van streekproducten. Praktische kamers in het typische familiehuis vlakbij. Auberge de la Forêt – 276 r. des Verriers - 57560 Abreschviller t 03 87 03 71 78 - www. aubergedelaforet57.com - informeer naar de jaarlijkse sluitingsperiode gesl. di-avond en ma - õ - lunchmenu € 14 - € 30/58. Een herberg die indruk maakt met zijn torentje. Een modern, sierlijk ingericht interieur en een eigentijdse keuken. SPORT EN ONTSPANNING
Sentier des Passeurs (Smokkelaarspad) – Dit bewegwijzerde wandelpad loopt van het boswachtershuis van Salm naar Moussey. Het werd tussen 1941 en 1944 gebruikt door de inwoners van de geannexeerde Elzas die het naziregime wilden ontvluchten en terug wilden keren naar Frankrijk. Ze werden begeleid door smokkelaars die de streek als hun broekzak kenden. ’s Zomers wandelingen met gids. Inlichtingen bij het toeristenbureau - 114 Grand’Rue 67130 Schirmeck - t 03 88 47 18 51 www.valleedelabruche.fr - half april-half okt. - gratis (tegen betaling terugreis per bus vanuit Moussey).
5
Vertaling Bep Fontijn, Eric Strijbos, Alexander van Kesteren, Sylvia Birnie, Frans Lueb Eindredactie Karin Evers Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Shutterstock/ariadne de raadt Oorspronkelijke titel Alsace Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Eindredactie Irène Lainey, Aurore de Neuville, Hélène en Antoine Storelli Céline Chaudeau, Mélanie Cornière, Marie Delbès, Redactie Laurent Gontier, Guylaine Idoux, Anath Klipper, Annabelle Lebarbé, Sophie Pothier, Jérôme Saglio, François Sichet, Julie Wood Grafisch ontwerp Christelle Le Déan Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Thierry Lemasson, Denis Rasse Cartografie Met dank aan Didier Broussard, Maud Lomnitz (beeldredactie), Bénédicte Lathès, Willian Bielmann (Basel Tourismus) © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2017 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.
Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Papiermolen 14-24 NL-3994 DK Houten degroenereisgids@terralannoo.nl
www.lannoo.com D/2017/45/175 - NUR 512 ISBN 978 94 014 3949 7 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.