Flavio Vallenari/iStock
De trap naar de Notre-Dame-de-la-Garde in Marseille
Provence
De regio’s van deze gids: (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Marseille en omgeving blz. 83 ∑ Aix-en-Provence en Sainte-Victoire blz. 185 ± Arles en de Camargue blz. 215 ∏ De Alpilles en de Montagnette blz. 251 ∫ Avignon en het Pays des Sorgues blz. 299 æ Orange en omgeving blz. 341 ø Het Comtat Venaissin en de Ventoux blz. 375 √ De Luberon en omgeving blz. 406
4
Inhoud NIET TE MISSEN Een keuze uit de mooiste plekjes.... 6
DE REIS VOORBEREIDEN Reistips..................................................... 12 NAAR DE PROVENCE
Met de auto............................................ 15 Met de trein............................................ 15 Met het vliegtuig.................................. 16 VOOR HET VERTREK
Klimaat..................................................... 17 Nuttige adressen.................................. 17 Overnachten.......................................... 18 Uit eten.................................................... 19 DE PROVENCE VAN A TOT Z
Rubrieken in alfabetische volgorde...............20 MET HET GEZIN
Bezienswaardigheden en activiteiten...................................26 MEMO
Evenementen........................................28 Leestips....................................................30
DE PROVENCE ONDER DE LOEP TRADITIES EN HET GOEDE LEVEN
Ritme van het leven............................36 Een vleugje folklore............................37 Kerst in de Provence...........................38 Traditionele stierengevechten........39 Gastronomie..........................................40 GESCHIEDENIS
Oudheid...................................................46 Chronologie...........................................48 ECONOMIE
De ‘tuin van Frankrijk’ .......................53 Perspectieven voor de toekomst....53 NATUUR EN LANDSCHAP
Gevarieerd landschap........................55 Flora..........................................................57 Fauna........................................................58 Milieu........................................................59 KUNST EN CULTUUR
Architectuur........................................... 61 ABC van de architectuur....................63 Decoratieve kunst ...............................70 Schilderkunst.........................................72 Literatuur................................................73 Film............................................................75 Bekende persoonlijkheden..............75 Volg de voetsporen van... ................78
5
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n MARSEILLE EN OMGEVING Marseille..................................................84 Marseille door de eeuwen heen......96 De calanques.......................................129 De calanques, een kwetsbaar paradijs.................132 Cassis......................................................138 La Ciotat.................................................144 De Côte Bleue......................................150 Martigues..............................................156 Aubagne................................................166 Massif de la Sainte-Baume.............175
∑ AIX-EN-PROVENCE EN SAINTE-VICTOIRE
Aix-en-Provence.................................186 Groei en bloei van Aix-en-Provence..............................190 Montagne Sainte-Victoire............. 209
± ARLES EN DE CAMARGUE Arles........................................................216 Arles in grote lijnen..........................218 De Camargue...................................... 234 Landschap van de Camargue.......238
∏ DE ALPILLES
EN DE MONTAGNETTE
Salon-de-Provence............................252 Saint-Rémy-de-Provence................261 De Alpilles.............................................271 Olijfboom en olijfolie.......................276 Les Baux-de-Provence.................... 280 De lotgevallen van Les Baux..........281 Tarascon.................................................287
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y
∫ AVIGNON
EN HET PAYS DES SORGUES
Avignon................................................ 300 Villeneuve-lez-Avignon...................324 L’Isle-sur-la-Sorgue............................332 Fontaine-de-Vaucluse......................336
æ ORANGE EN OMGEVING Théâtre Antique d’Orange.............342 Orange en Nederland.................... 344 Valréas................................................... 354 Vaison-la-Romaine............................359 Voor- en tegenspoed in Vaison.....361 Dentelles de Montmirail................. 369
ø HET COMTAT VENAISSIN EN DE VENTOUX
Carpentras............................................376 Carpentras en het Comtat Venaissin............................379 Pernes-les-Fontaines....................... 386 Venasque.............................................. 390 Mont Ventoux......................................392 Sault....................................................... 399
√ DE LUBERON EN OMGEVING Apt.......................................................... 408 Het Luberonmassief..........................413 Een beschermde regio.....................418 Roussillon..............................................431 Gordes....................................................437 De Abbaye de Sénanque................441 Cavaillon............................................... 444 Pays d’Aigues.......................................450 De Abbaye de Silvacane................. 458 Manosque.............................................461 Forcalquier........................................... 469 Woordenlijst..............................480 Register...................................... 492 Kaarten en plattegronden..........501
6
Niet te missen
De Vieux Portaa van Marseilleaaa; welkom in de stad van de Phocaeërs (blz. 90) De calanquesaaa van Marseille, een fraai samenspel van rotsen en water (blz. 129)
7
Een keuze uit de mooiste plekjes
Aix-en-Provenceaaa met zijn mooie herenhuizen (blz. 186)
Les Baux-de-Provenceaaa, een middeleeuws plaatsje in het hart van de Alpilles (blz. 280)
Het Théâtre Antique d’Orangeaaa, imposant overblijfsel van de Romeinse aanwezigheid in de Provence (blz. 342)
8
Musée de l’Arles Antiqueaaa, de oudheid prachtig in beeld gebracht (blz. 226) De Camargueaaa: een gebied rijk aan water en vogels (blz. 234)
9
De Montagne Sainte-Victoireaaa, geschilderd door Cézanne en geliefd bij wandelaars (blz. 209)
De Abbaye de Sénanqueaa, spiritualiteit in de Luberon te midden van de lavendel (blz. 441)
Het Palais des Papesaaa, 14de-eeuwse pauselijke pracht en praal in Avignonaaa (blz. 302)
Fotografie: Blz. 6: J.-D. Sudres/hemis.fr (boven); Horst Gerlach/iStock (onder); Blz. 7: C. Moirenc/hemis.fr (linksboven); Arco/R & S Hoffma/Arco Images/age fotostock (rechtsboven); C. Philippe/ArTerra Picture Library/age fotostock (onder); Blz. 8: Rémi Bénali/CG 13/(boven); Jeroen Peys/iStock (onder); Blz. 9: G. Mooney/DAMON/age fotostock (linksboven); lillisphotography/iStock (rechtsboven); R. Cintract/hemis.fr (onder).
20
DE REIS VOORBEREIDEN
De Provence van A tot Z Uitgebreide documentatie vindt u bij het Comité Régional en bij de Comités Départementaux de Tourisme (zie blz. 17). BERGBEKLIMMEN
Met ruim 200 km aan klimroutes is Bouches-du-Rhône het best voorziene departement van Frankrijk. De aantrekkelijke calanques en de bergtoppen van de Sainte-Victoire trekken de meeste klimmers, maar er zijn ook prachtige routes in het Massif de la Sainte-Baume, de Alpilles en de Garlaban. In de Vaucluse zijn de rotswanden van de Dentelles de Montmirail of de kliffen van Buoux, Venasque, Fontaine-de-Vaucluse en Oppèdele-Vieux geschikte klimplekken. www.ffme.fr – Op de website van de Franse federatie vindt u locaties, kaarten en technische beschrijvingen. DUIKEN
Ruim 250 duikplekken en meer dan 80 wrakken maken van de Provençaalse kust een g eliefde bestemming. Duiken kan in Marseille (zie aldaar) en in de calanques (zie De calanques, Cassis en De Côte Bleue), maar ook in La Ciotat (zie aldaar), in het Parc Naturel Aquatique du Mugel. w Duikers kunnen diverse bijzondere plekken verkennen: scheepswrakken zoals dat van de Chaouen, een Marokkaans vrachtschip dat verging bij het Île du Planier (voor de kust van Marseille); de Drôme, een wrak op 51 m diepte; of het in 1903 gezonken passagiersschip
Liban voor het Île Maïre. Verder zijn er mooie natuurgebieden zoals Les Impériaux, bekend om de enorme rode hoornkoralen; La Cassidaigne, een zone aan de voet van een vuurtoren op ongeveer 6 km van Cassis, waar het krioelt van de vissen; of het Île Verte bij La Ciotat, een gebied dat rijk is aan vis en onderwaterflora. Fédération Française d’Études et de Sports Sous-Marins – www. ffessm.fr. Informatie over duiken en onderwaterwandelen. FIETSEN EN MOUNTAINBIKEN
In de Vaucluse In dit departement kunt u kiezen uit een vijftigtal routes en rondritten: langs de Dentelles de Montmirail, de Enclave des Papes, de wijngaarden van de Côtes du Rhône, en door de Luberon. Voor ervaren wielrenners is er de Mont Ventoux (zie onder de afzonderlijke namen). w De beklimming van de Mont Ventoux mag zeker niet onderschat worden. Het is een lastig parcours dat een serieuze voorbereiding vereist. In de gratis gids Loisirs de plein air, verkrijgbaar bij de toeristenbureaus in de regio, vindt u naast andere openluchtactiviteiten een aantal fietsroutes. U kunt deze ook downloaden via de website van het Comité de Tourisme (zie blz. 18). www.provence-a-velo.fr – Een site waar u niet omheen kunt! Alle fietsen mountainbikeroutes om te downloaden en een schat aan praktische informatie. Vanuit het departement zijn richtlijnen opgesteld voor de
21
DE PROVENCE VAN A TOT Z
ontvangst van fietstoeristen en er is een netwerk van adressen met een kwaliteitslabel, waar u uitstekend terechtkunt (hotels, fietsenverhuur, restaurants enz.). www.escapado.fr – Routes om te downloaden van de website van de Association pour le Développement du Haut Vaucluse.
In de Bouches-du-Rhône Een kaart met alle routes (fietsen en mountainbiken) is gratis verkrijgbaar bij het Comité Départemental de Tourisme (zie blz. 17). Op hun website, pagina ‘Documentation’, vindt u een dertigtal beschrijvingen van fiets- en mountainbikeroutes die u kunt downloaden. Er zijn ook lokale initiatieven, zoals het netwerk Vélo Loisir Provence (zie blz. 429), dat bewegwijzerde routes door de Luberon verzorgt en veel goede tips heeft voor mooie dagtochten. w Mogelijkheden om op vlak terrein te fietsen vindt u vooral in de Camargue (zie aldaar). GOLF
De Golf Pass Provence geeft het hele jaar toegang tot 16 regionale golfterreinen. T www.golfpass-provence.com. w In Les Baux-de-Provence heeft hotel Le Domaine de Manville in 2015 de eerste ecologische golfbaan van de Provence geopend (18 holes). KANOËN EN KAJAKKEN
Op rivieren In de Provence kunt u kajakken en kanoën op de Sorgue (zie Fontainede-Vaucluse) en op de Petit Rhône (zie Camargue).
Op zee Per zeekajak kunt u mooie tochten maken naar de calanques (kreken) (zie Cassis, La Ciotat en Marseille) of de Côte Bleue (inl. bij het toeristen bureau van Martigues – zie aldaar).
Fédération Française de CanoëKayak – www.ffck.org. Informatie over mogelijkheden en veiligheid. MARKTEN
De bekendste markten staan beschreven in het ‘Adresboekje’ bij elke stad of streek in deze gids. w Op een boerenmarkt vindt u uitsluitend boeren die producten van hun eigen bedrijf verkopen.
Truffelmarkt Van half november tot half maart. Carpentras – Vrijdag om 9.00 u. Markt voor mensen uit het vak en particulieren. Richerenches – Zaterdag om 10.00 u. Groothandelsmarkt en gewone markt voor particulieren. MEDIA
Kranten en tijdschriften De belangrijkste regionale dagbladen zijn La Provence (www.laprovence.com) en La Marseillaise (www.lamarseillaise. fr) voor de Bouches-du-Rhône, de Vaucluse Matin voor de Vaucluse en Le Dauphiné Libéré (beide www. ledauphine.com) voor de Drôme en de Alpes-de-Haute-Provence. Deze kranten hebben ook lokale edities. Regionale tijdschriften: Le Ravi (www.leravi.org) is een satirisch maandblad dat zijn eigen licht werpt op de regionale realiteit; Terre de Provence (www.terre-provence-mag. com) is een tweemaandelijks tijdschrift met reportages over erfgoed en het leven in de Provence. Er verschijnen ook gratis kranten met informatie over culturele activiteiten en het uitgaansleven, zoals het weekblad Ventilo (www. journalventilo.fr), de tweemaandelijkse bladen Sortir Marseille Provence (www.marseille.sortir.eu) en À nous Marseille-Aix (www.anousaixmarseille. fr), en de bladen César (www.cesar.fr) en Zibeline (www.journalzibeline.fr).
22
DE REIS VOORBEREIDEN
Televisie
France 3 Méditerranée (http:// mediterranee.france3.fr), het regiokanaal van France 3, besteedt veel aandacht aan de lokale actualiteit, vooral tussen 19.00 en 20.00 u. Ook via TV Sud Marseille (www. mediasdusud.fr), via de satelliet en de kabel blijft u op de hoogte van het nieuws uit de regio. Liefhebbers van voetbal (of beter gezegd van Olympique Marseille) kunnen alle wedstrijden en laatste berichten over hun club volgen op OM TV (www.om.net). Mativi Marseille toont reportages over de stad en de omgeving op www.mativi-marseille.fr.
Radio De zenders van de Provence, France Bleue Provence, France Bleue Vaucluse en France Bleue Drôme, vallen onder het netwerk van Radio France. Marseille heeft een groot aantal lokale radiostations, zoals Radio Grenouille (88.8 FM, www. grenouille888.org), dat bijzonder wordt gewaardeerd om zijn muziekprogrammering en onafhankelijke opstelling, en Radio Galère, een zender die zeer betrokken is bij de plaatselijke gemeenschap (88.4 FM, www.radiogalere.org). NOODGEVALLEN
Politie – t 17. Brandweer – t 18 of 112. Ambulancedienst – t 15. SOS Médecins (artsen) – t 36 24 (€ 0,12/min). Antigifcentrum – t 04 91 75 25 25 (Marseille). PLEZIERVAART
De meeste kustplaatsen hebben een haven met goede voorzieningen en met speciale aanlegplaatsen voor passanten. T www.ffports-plaisance.com. De toeristenbureaus beschikken
over alle contactgegevens van de capitaineries (havenmeesters). RONDLEIDINGEN
In veel plaatsen worden stads wandelingen aangeboden. In de grote steden vaak het hele jaar door, in de kleinere steden alleen tijdens het hoogseizoen. Informatie vindt u bij de toeristenbureaus. Vergeet niet te reserveren als dat nodig is, in de zomerperiode zijn de rondleidingen snel volgeboekt. Raadpleeg ook de rubriek ‘Inlich tingen’ aan het begin van de beschrijvingen van steden en streken in deze gids, waarin stadswandelingen en rondleidingen worden vermeld die wij de moeite waard vinden.
Villes et Pays d’Art et d’Histoire Onder dit door het ministerie van Cultuur en Communicatie toegekende label vallen 167 Franse steden en streken die hun architectuur en erfgoed actief beheren en onder de aandacht brengen, en daaromheen activiteiten organiseren. U kunt er deelnemen aan algemene en thematische rondleidingen (van anderhalf uur of langer) door gidsen-vertellers en erfgoedambassadeurs. Voor de kinderen zijn er ontdekkingstochten en workshops rondom het erfgoed (wo, za en in de schoolvakanties). In de Provence dragen Arles, Martigues, Pays de la Provence Verte, Pays de Carpentras en het graafschap Venaissin dit label. Inlichtingen bij de toeristenbureaus van deze steden en streken. T www.vpah.culture.fr. SOUVENIRS
Onze selectie van adressen van winkels en ateliers vindt u in het ‘Adresboekje’ aan het eind van de beschrijvingen van de belangrijkste plaatsen en streken in deze gids.
23
DE PROVENCE VAN A TOT Z
Lekkernijen Het is beslist de moeite waard om streekproducten mee naar huis te nemen, die voor wat zon op tafel kunnen zorgen. Het is moeilijk om verse producten mee te nemen, zoals meloen uit Cavaillon of aardbeien uit Carpentras, maar in de delicatessenwinkels zijn kruiden en verpakte streekproducten te koop die langer houdbaar zijn, zoals de heerlijke tapenade (en wat daarvan gemaakt wordt), anchoïade, worstjes uit Arles of terrines de taureau voor bij de borrel. Olijfolie uit Aix, Nyons of de Vallée des Baux-deProvence en truffels uit Carpentras of Richerenches geven smaak aan diverse gerechten. Ratatouille, rijst uit de Camargue of de fijne spelt uit Sault smaken prima bij vlees‑ en visgerechten. Liefhebbers van zoetigheid komen aan hun trekken met de navettes uit Marseille en de croquants van Arles, de calissons uit Aix-en-Provence, de papelines van Avignon, gekonfijte vruchten uit Apt, berlingots van Carpentras en nougat uit SaintDidier en Sault. Tot slot kunt u uw drankvoorraad aanvullen met de onvermijdelijke pastis, maar ook met wijn uit de talloze wijnkelders die de Provence rijk is.
Voor het huis Aardewerk, keramiek, ‘santons’ – Aubagne is hét regionale centrum, waar naar eeuwenoud gebruik in zo’n twintig ateliers de pottenbakkerskunst nog wordt beoefend. Er worden tuinartikelen verkocht (bloempotten), traditioneel gebruiksaardewerk (vaatwerk) en eigentijdse creaties. De santons (figuurtjes voor de kerststal) zijn nog steeds een belangrijk product van deze regio en het zijn leuke souvenirs om thuis een Provençaals accent te geven aan uw interieur of kerststal. Ze zijn te koop bij de vele ambachtslieden
in Aubagne, Aix-en-Provence en Marseille, waar u meestal ook het atelier kunt bezoeken. Provençaalse stoffen – Overal in winkeltjes en op markten zijn Provençaalse stoffen te vinden, kleurig bedrukt katoen en geborduurde boutis (quilts). Souleiado (www.souleiado.com) is de bekendste producent, met winkels in Aix-en-Provence, Arles, Avignon, Cassis, Marseille, Saint-Rémy, Les Saintes-Maries-de-la-Mer en vooral in Tarascon, waar het museum staat, dat is ingericht in een voormalige textielfabriek. Zeep – Dit traditionele natuur product komt tegenwoordig steeds meer in zwang. Het wordt verkocht in blokken van 600 gram (voor de echte liefhebber), in stukjes of vloeibaar, en is verkrijgbaar in allerlei kleuren en geuren (honing, lavendel, jasmijn, kaneel enz.). Het is overal in de Provence te koop, maar in Marseille zijn zelfs gespecialiseerde winkels te vinden die alleen zeep verkopen. In Salon-de-Provence betaalt u bij de laatste twee zeepziederijen die nog in bedrijf zijn de inkoopprijs. TOCHTEN TE PAARD
Niet alleen ervaren ruiters kunnen genieten van de talloze mogelijkheden om er met een paard opuit te trekken in de Provence, en dan met name in de Camargue, het Pays d’Aix, de Luberon, het Pays de Forcalquier en de Montagnette. Er zijn talrijke maneges en boerderijen waar paarden te huur zijn voor uitstapjes variërend van een rit van een uur tot een trektocht van een week. Comité Régional de Tourisme Équestre de Provence – www. crte-de-provence.fr. Hier vindt u vier trektochten door de Bouches-duRhône en drie door de Vaucluse, met links naar de aanbieders. Voor ieder departement zijn er interactieve kaarten met ruiterverenigingen.
D
A
Plage de Piémanson
35
3 km
in e
8
68
D2
Domaine de La Palissade
56
LION
Salin-de-Giraud
Pl a
Golfe de Fos
N 568
1
Berre
de
Étang
La Crau Rond de Vaccarès
5
A5
A8
Andere plaats
Beauduc
BOUCHESDU-RH Ô NE
Interessant
Ste-Croix
Plaats van vertrek
De reis waard
CAMARGUE
MARSEILLE
0
DU
Beauduc
D
GO LFE
Stes-Maries-de-la-Mer
85
36 C
Le Paradis
D
Rhône
Zeedijk
5
Musée du Riz
D3
La Gacholle
Salin-deBadon
Marais du Vigueirat
4
D2
A 54
au Cr
Graf van Baroncelli-Javon
La Capelière
4 St-Martinde-Crau
MasThibert
N 113
D 453
D 36
Îlots des Rièges
G
d an
Pont-de-Gau
r
Pont de Langlois
ARLES
Ste-Croix
N
de Camargue
CAMARGUE Réserve Nationale
D 37
Musée de la Camargue
6
la
Réserve des Impériaux
D
0 57
N 572
Abbe de Montmajour
de
Avignon
Maison du Riz Étg de Albaron Scamandre Rhône tit Pe
3
AIX-EN-PROVENCE
ARLES EN DE CAMARGUE
GARD
4
A5
11
NÎMES
D6
D3
Ar c
NÎMES
214
ARLES EN DE CAMARGUE
MARSEILLE
A7
215
Arles en de Camargue ± Michelinkaart 340 – Bouches-du-Rhône (13)
Ñ ARLESaaa EN RONDRIT
216
Ñ DE CAMARGUEaaa: RONDRIT
234
216
ARLES EN DE CAMARGUE
Arles aaa 52.510 inwoners – Bouches-du-Rhône (13) Waar komt toch die magische sfeer in Arles vandaann? Het speciale licht dat Van Gogh zo fascineerde? De helderblauwe, bijna doorzichtige, door de mistral schoongeblazen hemel? Het indrukwekkende architecturale erfgoed van de Kelten, de Romeinen en hedendaagse bouwmeesters? Of de smeltkroes van culturen? De stad van Camargue en Provence, van Roma en Parijzenaars, van boeren en intellectuelen, heeft moeiteloos de opeenvolgende immigratiestromen verwerkt. De nieuwkomers hebben haar identiteit vormgegeven en ze leven nu allemaal samen op dit ‘kruispunt van het zuiden’. Arles is meer dan een stad, het is een gemoedstoestand, die nog sterker tot uiting komt tijdens de bruisende ferias (volksfeesten).
y ADRESBOEKJE: BLZ. 230
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau – Plattegrond II 3 (blz. 221) - Espl. Charles-de-Gaulle 13200 Arles - t 04 90 18 41 20 - www. arlestourisme.com - april-sept.: 9.0018.45 u; okt.: 9.00-17.45, zo, feestd. 10.00-13.00 u; rest v.h. jaar: 9.0016.45 u, zo, feestd. 10.00-13.00 u - gesl. 1 jan., 25 dec. Bezienswaardigheden en musea – t 04 90 18 41 20 - www.arlestourisme. com. Met de Pass Avantage (€ 15/6 maanden) hebt u verder gratis toegang tot alle bezienswaardigheden en musea van de stad; met de Pass Liberté (€ 11/1 maand) is dat beperkt tot een museum en vier bezienswaardigheden. Rondleidingen – Inlichtingen en kaartverkoop in het toeristenbureau. Het hele jaar door worden er historische rondleidingen door het stadscentrum, diverse thematische rondleidingen en andere activiteiten georganiseerd. Ñ LIGGING Regiokaart B1 (blz. 214) Vanaf de snelweg komt u direct op de Boulevard des Lices, de drukste verkeersader van Arles, die langs de
zuidelijke muren van de oude stad loopt. õ PARKEREN Blijf liever weg uit de wirwar van straatjes in het oude centrum. Er zijn parkeerterreinen langs de Boulevard G.-Clemenceau, bij de afrit van de snelweg, langs de Rhône en langs de doorgaande wegen rond de oude stad. Er is een treinverbinding tussen Arles en Avignon (20 min.) en Mar seille (50 min.). Het station ligt op 10 minuten lopen van het centrum. w AANRADERS De Romeinse en romaanse monumenten (Unesco-erfgoed); het Musée Départemental de l’Arles Antique.
/ MET KINDEREN
Het Musée Départemental de l’Arles Antique, waar kinderen vooral onder de indruk zullen zijn van een borstbeeld van Caesar en van het Romeinse Rhôneschip; het Écomusée de la Crau en het moeras van de Vigueirat; het Festival Antique Arelate in augustus, met een optocht in Romeinse kleding en gladiatorengevechten.
217
ARLES
ARLES IN 2 DAGEN Dag 1
Bekijk de belangrijkste monumenten van de stad: begin met het amfitheater en het antieke theater, gebruik vervolgens de lunch op een van de vele terrasjes op de Place du Forum. Bezoek ’s middags het Musée Réattu en het Musée de l’Arles Antique.
Dag 2
Ga ’s morgens, afhankelijk van uw voorkeur en de dag van de week, naar de markt op de Lices (za) of aan het eind van de middag naar een corrida (wo en vr om 17.30 u in het hoogseizoen). Of bezoek het religieuze erfgoed van Arles, en dan vooral de kerk en de kloostergang van de Saint-Trophime. Ga tot slot naar de Alyscamps.
Wandelen HET OUDE STADSCENTRUM Plattegrond II (blz. 221)
Ñ Wandeling in groen aangegeven op de plattegrond (zie blz. 221) – reken op een dag. Als u op zaterdagmorgen komt, dan is er markt op de Boulevard des Lices en niets is zo geschikt om de sfeer van Arles op te snuiven. De kleurrijke kraampjes staan onder de hoge platanen langs de caféterrasjes. Op andere momenten is deze boulevard nauwelijks de moeite waard. De oude binnenstad is bereikbaar via de lieflijke Jardin d’Été en de Rue Portede-Laure, met zijn talloze restaurants. Iets verder ligt het amfitheater, terwijl aan de linkerkant, tussen de pijnbomen en de lariksen, de zuilen van het antieke theater te zien zijn. De rustige wijk tussen de Rue Porte-de-Laure en de stadswallen heeft heel wat verrassingen in petto. De gerestaureerde huizen vertonen prachtige, architectonische details met hier een waterspuwer, daar een tweelichtvenster of een gevel met een gegroefde zuil.
aa Théâtre Antique Plattegrond II 3
Rue de la Calade - t 04 90 49 38 20 - www.patrimoine.ville-arles.fr - mei-sept.: 9.00-19.00 u; maart-april en okt.: 9.00-18.00 u; rest v.h. jaar: vraag inlichtingen - gesl. 1 jan., 1 mei, 1 nov., 25 dec. - rondleidingen op afspraak - € 5,50 (tot 18 jaar € 4,60). Dit is een van de eerste stenen theaters die in de antieke wereld zijn gebouwd. Het dateert uit de 1ste eeuw v.C., dat wil zeggen uit de eerste fase van de urbanisatie van de Romeinse kolonie. Het is minder goed bewaard gebleven dan zijn illustere buurman, het amfitheater. Er is wat verbeeldingskracht voor nodig om te zien hoe 10.000 toeschouwers zich hier verdrongen om te kijken naar de tragedies, komedies en pantomimes, die werden opgevoerd ter ere van de goden. In de loop van de tijd zijn de stenen gebruikt voor andere gebouwen, totdat het volkomen verdwenen was. Het werd in 1827 ‘herontdekt’ en daarna opgegraven. Het theater had een diameter van 102 m. Anders dan dat in Orange, dat tegen een helling was gebouwd, rustte dit bouwwerk op een portico met 27 bogen, waarvan nog maar één travee resteert. Van de toneelmuur zijn twee schitterende zuilen bewaard gebleven, die samen met de prachtige groene omgeving een romantische sfeer creëren. Het toneel, de gleuf voor het gordijn, de orkestbak en een gedeelte van de tribune zijn nog te zien. De antieke traditie is nieuw leven ingeblazen en in de zomer worden hier weer toneelstukken opgevoerd. Rechts van het amfitheater komt men op het kerkplein van de romaanse kerk de Notre-Dame-de-la-Major, een van de belangrijkste trefpunten van de broeder-
3
218
Arles in grote lijnen ARLES EN MARSEILLE
Op deze plaats hadden de Liguriërs een oppidum gebouwd, Théliné, dat in de 6de eeuw v.C. door de Grieken uit Marseille werd veroverd. Al gauw werd het Arelate genoemd, ‘vesting bij het moeras’. De eerste bloeiperiode ving aan toen consul Marius in 104 v.C. een kanaal liet aanleggen voor de scheepvaart tussen de Rhône en de Golfe de Fos. Nadat Marseille in 49 v.C. was ingenomen door Caesar, kon Arles zich ontwikkelen tot een welvarende Romeinse kolonie. De stad lag op het kruispunt van zeven grote handelswegen en had een belangrijke zee- en binnenhaven. EEN ROMEINSE KOLONIE
Als dank voor de hulp bij de bouw van oorlogsschepen tegen Pompeius maakte Caesar Arles tot een Romeinse kolonie voor de veteranen van het zesde legioen. Arles kreeg toestemming een muur om de 40 ha van de officiële stad op te trekken. Er werden een forum, tempels, een basilica, thermen en een theater gebouwd. Een aquaduct zorgde voor aanvoer van schoon water uit de Alpilles. Aan het einde van de 1ste eeuw n.C. werd de stad uitgebreid met een amfitheater, scheepswerven en een woonwijk. Op de rechteroever van de Rhône, in Trinquetaille, vestigden zich zeelieden, binnenschippers en kooplui. Een scheepjesbrug verbond de beide oevers met elkaar. w In 2015 zijn in een villa uit de 1ste eeuw v.C. in Trinquetaille prachtige fresco’s blootgelegd in de tweede pompejaanse stijl, een zeldzaamheid in Frankrijk. Hier is zonder meer een kunstenaar uit Italië aan het werk geweest. De opgraving, die nog niet afgerond is, zal zeker veel meer schatten aan het licht brengen, die over een paar jaar in het Musée Départemental de l’Arles Antique te bewonderen zullen zijn. EEN GOUDEN TIJDPERK
Arles was een belangrijk nijverheidscentrum voor de productie van geweven stoffen, edelsmeedwerk, boten, sarcofagen en wapens, en de keizerlijke munt. De stad exporteerde graan, vlees, olijfolie en de donkere, zware wijn uit het Rhône-gebied, vin de poix, ‘pekwijn’, genoemd. Keizer Constantijn koos domicilie in de welvarende stad en in die periode breidde Arles zich nog verder uit. De keizer liet het noordwestelijke deel herinrichten en een keizerlijk paleis en de thermen bij La Trouille bouwen (nu Thermes de Constantin). In 395 werd in Arles de prefectuur van de Galliërs gevestigd; onder ‘Galliërs’ werden toen alle volkeren die ten westen van de Rijn woonden, bedoeld. Arles was ook een belangrijk religieus centrum dankzij het prestige van haar bisschoppen (onder wie de H. Cesarius). DE NEERGANG
Tot in de 8ste eeuw betwistten Franken en Saracenen het land en toen Arles in de 9de eeuw de hoofdstad werd van het koninkrijk Arelat, waartoe Bourgondië en een deel van de Provence behoorde, was er niets meer over van haar vroegere grandeur. Pas in de 12de eeuw begon een opleving: de Duitse keizer Frederik Barbarossa liet zich in 1178 tot koning van Arles kronen in de net
219
ARLES
Het amfitheater van Arles J. A. Moreno/age fotostock
voltooide romaanse kathedraal Saint-Trophime. In 1239 erkenden de burgers van Arles het gezag van de graaf van Provence. Vanaf dat moment was het lot van Arles verbonden met dat van het graafschap. Op politiek gebied moest Arles buigen voor Aix en op economisch vlak voor Marseille. De stad behield een zekere mate van welvaart dankzij de handel en de irrigatie van de Crau, een droge vlakte, vanuit de Rhône, terwijl moeras werd drooggelegd. Maar de genadeslag was de aanleg van de spoorlijn, waarmee de scheepvaart op de achtergrond raakte. Tegenwoordig is Arles niet meer dan een marktplaats voor landbouwproducten uit de Camargue, de Crau en de Alpilles. ARLES VANDAAG
In de 20ste eeuw kreeg de stad een nieuwe culturele dynamiek door de vestiging van de uitgeverijen Actes Sud en Harmonia Mundi, het Centre de Conservation du Livre en de École Nationale de la Photographie. Arles profiteerde ook volop van het toenemende toerisme in de Camargue, die bij de stad begint. In 2011 werd gevierd dat de Gallisch-Romeinse monumenten al dertig jaar op de Werelderfgoedlijst van Unesco stonden, en het merendeel van de musea van de stad onderging de afgelopen jaren een grondige renovatie. Maar de stad zit nog steeds niet stil. Er is een enorm project opgezet om het verlaten industrieterrein met de Ateliers SNCF opnieuw in te richten, nu als kunstcentrum met internationale allure, gefinancierd door de Zwitserse mecenas Maja Hoffmann. In de opgeknapte werkplaatsen van de SNCF vinden nu tentoonstellingen plaats van de Rencontres Internationales de la Photographie. In 2014 is begonnen met de bouw van een toren van 56 m hoog, een ontwerp van Frank Gehry, die in 2018 klaar moet zijn om het geheel te bekronen.
220
ARLES EN DE CAMARGUE
schap van de gardianen, de veehoeders. Vanaf een terras kunt u genieten van het uitzicht, met op de voorgrond de daken met romaanse dakpannen in een roze-oranje kleur, daarachter de abdij van Montmajour, La Montagnette en de Alpilles en in de verte de Cévennes in teer blauw (er staat een oriëntatietafel).
aa Amfitheater (de Arena) Plattegrond II 2-3
Rd-pt des Arènes - t 04 90 49 36 86 - www.patrimoine.ville-arles.fr - j - mei-sept.: 9.00-19.00 u; maart-april en okt.: 9.00-18.00 u - gesl. 2de za, zo van sept. en bep. feestd. - € 4,50 (tot 18 jaar gratis) - € 5,50 in juli-aug. Het amfitheater dateert waarschijnlijk uit het einde van de 1ste eeuw, een tijd waarin de Romeinse stad bloeide en waarin de eerste stadsuitbreiding plaatsvond. Het naastgelegen theater was gereserveerd voor ‘culturele’ aangelegenheden, wat ontbrak was een plaats voor gladiatorengevechten. Het was 136 bij 107 m groot en bood plaats aan 21.000 toeschouwers. Met als voorbeeld het Colosseum van Rome is dit amfitheater iets groter dan dat in Nîmes. De arena van 69 m bij 40 m was ter bescherming van de tribunes gescheiden door een muur en overdekt met een planken vloer, waaronder zich de installaties, de kooien met de wilde dieren en de decors bevonden. Het einde van de oudheid was een onzekere tijd en het bouwwerk werd een schuilplaats, een soort woonfort dat zich in de middeleeuwen ontwikkelde tot een stad in de stad, met meer dan tweehonderd huizen en twee kapellen, gebouwd van de stenen van het amfitheater. Hierdoor was het bouwwerk verminkt maar niet gesloopt. In 1825 werd het ontruimd, waarna de restauratie begon. Nu is het het belangrijkste monument van de stad – en het drukst bezocht – en worden er talloze voorstellingen gehouden, en natuurlijk de corridas des ferias. Loop terug langs de arena en neem de Rue des Arènes naar rechts. Op nr. 16 is de École Nationale Supérieure de la Photographie gevestigd in het voormalige herenhuis Quinqueran de Beaujeu, dat in Parijse stijl is opgetrokken met een binnenplaats en een portaal met een grillig fronton. De ruimte is inmiddels te klein en in 2017 verhuist de school naar een nieuw gebouw tegenover de Ateliers SNCF (zie blz. 219). Neem rechts de Rue de Vernon en vervolgens de Rue Réattu.
221
ARLES
3
a Musée Réattu Plattegrond II 2
10 rue du Grand-Prieuré - t 04 90 49 37 58 - www.museereattu.arles.fr - maartokt.: 10.00-18.00 u; rest v.h. jaar: 10.00-17.00 u - gesl. ma en bep. feestd. - € 8 (gratis de 1ste zo van de maand) - rondleidingen mogelijk, vraag inlichtingen. De doolhof van zalen en trappen die de voormalige, grootse Priorij van de Maltezer Ridders (15de-17de eeuw) kenmerkt, verleent dit museum een vreemde charme. Het is het woonhuis-atelier geweest van de in de stad geboren schilder Jacques Réattu (1760-1833). Zijn doeken vormen een groot deel van de bonte collectie van het museum, dat fantastisch is ingericht. Klassieke werken hangen naast hedendaagse in een opmerkelijk historisch kader. Hoogtepunten zijn de schenking vasn Picassoa (57 tekeningen en een doek uit 1971), de omvangrijke fotografische collectiea waarmee de plaatselijke fotograaf Lucien Clergue was begonnen (meer dan 5000 foto’s die afwisselend tentoongesteld worden), tekeningen van modeontwerper Christian Lacroix, eveneens hier geboren, moderne beeldhouwwerken (César, Richier, Zadkine) en schilderijen (Prassinos, Alechinsky). Aan de overkant staat de Commanderie de Sainte-Luce (D). Werp, als u het geluk hebt dat het hek openstaat, een blik op de binnenplaats.
Vertaling Henriëtte Gorthuis, Mieke Moors, Rob de Ridder, Marieke van Ommeren, Willemien Werkman Eindredactie Theo Scholten en Jaap Verschoor Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Shutterstock/StevanZZ Oorspronkelijke titel Provence Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Eindredactie Hélène Payelle, Stéphanie Vinet Redactie Guylaine Idoux, Hervé Kerros, Christine Barrely, Louise Druet, Anne Duquénoy, Sandrine Favre, Stéphanie Vinet Grafisch ontwerp Christelle Le Déan Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Cartografie Géraldine Deplante, Iulia-Elena Fontanine, Thierry Lemasson, Florica Paizs Met dank aan Didier Broussard (omslag), Marie Simonet (beeldredactie), Isabelle Foucault, CDT des Bouches-du-Rhône, ADT Vaucluse Tourisme © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2017 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.
Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Papiermolen 14-24 NL-3994 DK Houten degroenereisgids@terralannoo.nl
www.lannoo.com D/2017/45/73 - NUR 512 ISBN 978 94 014 3946 6 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.