DE
MOOISTE
MICHELINROUTES VAN
FRANKRIJK
DE
MOOISTE
MICHELINROUTES VAN
FRANKRIJK 52 THEMA-AUTORITTEN
30 41
42 31
1
2
43
44
12
22
35 36 7
32
33
13
14
46
34
24
6 27
15
3
16
37
4
23
8 25
9 5
45
26
18
28
10
51
47
17
40 49
19
48
50
38
29 11
21 20
39
52
INHOUD KUNST- EN ARCHITECTUURROUTES 1 Vakwerk aan de Bloemenkust en in de Pays d’Auge 2 De schilders van Île-de-France 3 De mooiste kastelen van Touraine 4 De romantische Indre 5 Decoratieve kunst en natuur in de Limousin 6 De kastelen en abdijen van de Bourgogne 7 Saverne en het Pays de Hanau 8 Gorges en de vallei van de Loue 9 De grote meren van de Savoie 10 De valleien van de Vézère en de Beune 11 Saint-Félix-Lauragais en het Pays du Pastel NATUURROUTES 12 Goed verborgen schatten in de Valois 13 De kuuroorden in de Vogezen 14 Kapen en stormen in Cornouaille 15 In het spoor van de zoutbeambten 16 De vallei van de Thouet 17 In de streek van Hendrik de la Tour d’Auvergne 18 Tussen vulkanen en meren 19 In het hart van de Landes de Gascogne 20 De valleien van de Adour en de Louron 21 Het Massif de la Sainte-Baume FIJNPROEVERSROUTES 22 De gouden driehoek van de wijnstreek Champagne 23 De Côte, te midden van de wijngaarden van de Bourgogne 24 Langs de Route des Vins in de Elzas 25 Van grotten naar kaasmakerijen in de streek Arbois
9 15 23 31 37 43 49 55 61 67 73
81 87 93 99 105 111 117 123 129 135
143 149 157 165
26 27 28 29
De vallei van de Charente In de streek van de grotwoningen De Haut-Médoc De Armagnac
HISTORISCHE ROUTES 30 Belforten en versterkte steden 31 De Chemin des Dames 32 De prestigieuze kastelen ten zuiden van Île-de-France 33 In het spoor van de kapers 34 De megalieten van Morbihan 35 Argonne 36 De heilige weg 37 Langs de N7... 38 Route van de tempeliers en hospitaalridders 39 Carcassonne en de streek van de katharen 40 De Napoleonroute PANORAMISCHE ROUTES 41 De Opaalkust 42 De Albasten Kust en de streek rond Caux 43 De Alpen in Normandië 44 De roze granietkust 45 Van Royan naar het estuarium van de Seudre 46 De Route des Crêtes in de Vogezen 47 De Route des Crêtes rond Cantal 48 De valleien van de Ardèche en de Eyrieux 49 Door de ravijnen van de Tarn 50 Langs de Franse Rivièra 51 De Route des Grandes Alpes 52 Het balkon van de Balagne
171 177 183 189
197 203 209 217 225 231 237 243 251 257 263
271 277 283 289 295 301 307 313 319 325 331 337
In Giverny kun je deze tuin bezoeken, ooit eigendom van Claude Monet.
KUNST- EN ARCHITECTUURROUTES
Het Manoir de Coupesarte heeft een prachtige vakwerkgevel.
1
VAKWERK AAN DE BLOEMENKUST EN IN DE PAYS D’AUGE
204 km
1
Dit deel van Normandië inspireerde veel schrijvers en impressionistische schilders en is in de loop der tijd weinig veranderd. Hier zie je nog veel vakwerkhuizen te midden van appelboomgaarden, badplaatsen met grote hotels en belle-époquevilla’s en een coulisselandschap met hagen en beekjes. Een beetje verder naar het oosten, op het plateau van Neubourg, staan historische kastelen die worden omgeven door weelderige tuinen, en een bekende abdij. Het zijn voorbeelden van de unieke architectuur en beeldhouwkunst in deze streek. Deze route tussen de Pays d’Auge en Neubourg laat je kennismaken met het veelzijdige Normandië, met het coulisselandschap, de graanvelden en de badplaatsen, een streek waar de kunst en vooral de levenskunst nog altijd centraal staan.
HET VROME PLATTELAND VAN DE PAYS D’AUGE Geografisch wordt de Pays d’Auge begrensd door de rivieren La Touques en La Dives en de Bloemenkust. Te midden van het coulisselandschap en de badplaatsen valt meteen Lisieux op. Het is de hoofdplaats van de Pays d’Auge, een voormalig bisschopsdom, en nu het op één na belangrijkste bedevaartsoord van Frankrijk. In 1944 werd de stad gebombardeerd door de Amerikanen. In enkele uren lagen veel vakwerkhuizen in puin, maar de gotische kathedraal en enkele mooie bezienswaardigheden bleven bewaard. Nu lokt de stad vooral bezoekers dankzij de verering van de heilige Theresia. Mensen bezoeken het huis waar Theresia als kind leefde, het karmelietenklooster en het museum dat aan de heilige is gewijd en waar haar relieken worden bewaard, en de indrukwekkende basiliek die boven op de heuvel werd gebouwd en in 1954 werd gewijd. Na dit vrome bezoek zet je koers zuidwaarts. Enkele kilometers verderop ligt het Domaine
Detail van een mozaïek van de heilige Theresia in de basiliek van Lisieux
Saint-Hippolyte, de ideale kennismaking met de landbouw in deze streek. Op het landgoed, waarop een groot landhuis staat, kun je een educatief pad volgen waarbij je onderweg borden met uitleg tegenkomt. Hier kun je boerderijproducten kopen, zoals de kazen livarots en pont-l’évèque. Vervolgens rijd je naar Saint-Germain-de-Livet,
9
VAKWERK AAN DE BLOEMENKUST EN IN DE PAYS D’AUGE
Het kasteel van Saint-Germain-de-Livet herken je meteen aan de opvallende gevel met dambordpatroon.
een van de parels van de streek. Het prachtige, 16de-eeuwse kasteel heeft een bijzonder mooie gevel met dambordpatroon, waar natuursteen en geglazuurde baksteen worden afgewisseld. Er is een sierlijke zuilengalerij in Italiaanse renaissancestijl. Het kasteel is absoluut een bezoekje waard voor de bemeubelde salons en de muurschilderingen in de wachterszaal. Werp een blik op de kerk in dit dorp. Ze wordt omringd door een tuin waardoorheen een rivier loopt.
LANDHUIZEN EN KASTELEN Voorbij Le Mesnil-Durand steek je veel beekjes over die worden omzoomd door hagen en die uitkomen in de bochtige rivier Vie, de belangrijkste zijrivier van La Dives. Het beekje Castillon stroomt langs de muren van het Manoir de Coupesarte, een prachtig landhuis met een grote vakwerkgevel en
10
twee hoektorens. De bijgebouwen werden in dezelfde stijl opgetrokken, waardoor het landgoed een prachtig geheel vormt en een typisch voorbeeld is van de architectuur in de Pays d’Auge. Je volgt nu even de rivier Vie naar Grandchamp-leChâteau, een klein dorp met minder dan honderd inwoners, dat zijn naam dankt aan het kasteel dat wordt omringd door slotgrachten. Zet je rit voort. Aan je rechterkant zie je de witte hekken van de stoeterij van Aga Khan, een domein van 185 ha. Zo kom je bij Crèvecoeur-en-Auge. Het schilderachtige kasteel is een bijzonder voorbeeld van de middeleeuwse architectuur die in haar oorspronkelijke structuur bewaard bleef, met een neerhof, feodale heuvel en slotgracht. Verderop kom je bij Beuvron-en-Auge, een dorp dat niet voor niets werd uitgeroepen tot een van de ‘Plus beaux villages de France’. Het is een dorp met smalle straatjes en een centraal plein dat wordt omringd door
een veertigtal vakwerkhuizen. Aan de rand van het dorp maakt een indrukwekkend, 15de-eeuws landhuis het plaatje helemaal af.
LANGS DE BLOEMENKUST De route loopt langs La Dives naar de Bloemenkust. De eerste halte is niet een van de minste, namelijk Cabourg. Het is de stad van Marcel Proust. Het Grand hôtel herinnert nog aan de jonge Marcel. Aan de andere kant van de monding ligt Dives-sur-Mer, de plek waar Willem de Veroveraar naar Engeland vertrok. De stad bezit nog een prachtige, middeleeuwse markthal en gezellige handwerkersateliers, ondergebracht in een voormalige, 16de-eeuwse herberg. Keer daarna terug naar de kust, tot Houlgate, dat bekend is om de vele villa’s, waarvan sommige er al eeuwenlang staan. Naast de badplaats verheffen zich de 110 m hoge rotsen van de Vaches Noires. Ze danken hun naam aan de donkere rotsen die in vlekken zijn bedekt met wier, en lopen tot aan het strand. De badplaats is vooral bekend omdat er veel fossielen worden gevonden. Blijf de kust volgen langs Villers-sur-Mer, Bénerville en Blonville, twee badplaatsen die een mooi zandstrand delen tegen de hellingen van de Mont Canisy. Achter Blonville vertrekt een wandelpad langs de kust dat je laat kennismaken met de flora en fauna zonder langs het water te lopen. De volgende badplaats is wereldberoemd. Deauville is met het casino, de luxueuze boetieks en de bekende houten promenades met strandhutten, de ster van de Bloemenkust. Aan de andere
kant van de monding van La Touques ligt Trouville. Deze voormalige vissershaven was voor Deauville al populair. Ze lokte onder andere Dumas, Flaubert en enkele impressionistische schilders. Ook hier vind je houten promenades en eeuwenoude villa’s. Voorbij Trouville begint de Corniche Normande, een route die je langs weelderige vegetatie en chique villa’s leidt en waarlangs je geniet van prachtige uitzichten op de zee en de monding van de Seine. Je rijdt langs Villerville en Criquebœuf, twee karaktervolle badplaatsen, en daarna begint de Côte de Grâce, de kuststrook die loopt tot de monding van de Seine, waar het mooie Honfleur ligt, een parel van de Normandische havens. Met de vakwerkhuizen en de kerk met de klokkentoren met houten dak eert dit dorp de kunstenaars die het dorp beroemd maakten, zoals de componist Erik Satie, van wie het geboortehuis nu een museum is, en Eugène Boudin, die zijn naam gaf aan een ander museum in het dorp, gewijd aan de schilders van Honfleur en de monding.
1
Neem in Honfleur een kijkje bij het Vieux Bassin en de quai Sainte-Catherine.
11
VAKWERK AAN DE BLOEMENKUST EN IN DE PAYS D’AUGE 12
Uitzicht op het dorp Bec-Hellouin en de toren van de abdij
OP HET PLATEAU VAN NEUBOURG Werp links een blik op de Pont de Normandie terwijl je de kust achter je laat en naar Pont-Audemer rijdt. Dit ‘Venetië van Normandië’ ligt aan de oever van de Risle. Je kunt er prachtige wandelingen maken door de kronkelige steegjes en langs de kanalen. In deze voormalige leerlooiersstad zie je nog de oude droogplaatsen met houten tussen-
wanden. Volg de rivier Risle naar Le Bec-Hellouin. Dit lieflijke dorpje wordt tot de mooiste dorpen van Frankrijk gerekend. In de vallei herken je de abdij Notre-Dame-du-Bec al van ver dankzij de vierkante toren in Anglo-Normandische stijl. Hij torent uit boven de kloostergebouwen die in de 17de-18de eeuw werden heropgebouwd. De monniken leven er nog altijd van een klein atelier waar keramiek wordt beschilderd.
In de indrukwekkende gebouwen van de abdij van Bec-Hellouin leven nog altijd monniken.
1
Het kasteel van Champ de Bataille is een van de meest luxueuze van Frankrijk.
Je bevindt je nu op het plateau van Neubourg, een hoogvlakte met een krijt- en kleibodem waarop graangewassen worden geteeld. Het nogal vlakke landschap is bezaaid met prachtige overblijfselen uit het verleden, zoals het Château d’Harcourt, de verblijfplaats van de gelijknamige familie. De voormalige middeleeuwse vesting staat te midden van een 11 ha groot arboretum waarin eeuwenoude bomen groeien. Het kasteel van Champ de Bataille met de Franse tuinen ligt enkele kilometers verderop. Het domein werd in
ere hersteld door interieurarchitect Jacques Garcia. Het behoort nu tot de meest luxueuze kastelen van Frankrijk. De route leidt je vervolgens langs Neubourg, de hoofdstad van deze streek, en buigt dan naar het westen in de richting van Lisieux. Voor je naar je vertrekpunt terugkeert, kun je nog een ommetje maken langs Brionne om er de donjon te bewonderen en er te wandelen door het park dat zich uitstrekt langs de oever van de Risle.
ONZE TIPS Deze route is 204 km lang en vertrekt in Lisieux. Reserveer twee of drie dagen om verschillende beziens-
waardigheden te bezichtigen. In de zomer is meer tijd aanbevolen als je een bezoekje wilt brengen aan de badplaatsen en hun stranden en als je enkele musea en kastelen wilt bezoeken. Houd er rekening mee dat de landgoederen van Champ de Bataille en Harcourt in de winter gesloten zijn. Informeer naar de openingstijden voor je vertrekt.
Detail van de gevel van het kasteel van Saint-Germain-de-Livet
13
De kerk van Auvers-sur-Oise
2
DE SCHILDERS VAN ÎLE-DE-FRANCE
200 km
2
In Île-de-France werden de landschappen, die eindelijk in hun natuurlijke vorm werden waargenomen, voor het eerst geschilderd door de Franse kunstenaars. De kunstenaars die deze landschappen vereeuwigden, zetten hun schildersezel neer in het platteland rond Parijs en effenden zo het pad naar een nieuwe stroming in de schilderkunst die zou zorgen voor een revolutie in de kunst: het impressionisme. De aanhangers van deze stroming reisden veel door de omgeving rond de hoofdstad en selecteerden voor ons de mooiste plekjes. Aan de hand van hun omzwervingen en hun schilderijen krijg je een portret van een streek waar je nog een vleugje opsnuift van de kleuren en de inspiratie van weleer. Deze route voert je in het spoor van deze schilders langs dorpen die intussen zijn uitgegroeid tot gerenommeerde steden.
LANGS DE OISE
plek om deze route te beginnen. Toch moet je al naar Auvers-sur-Oise rijden om tot het echte centrum van de impressionisten te komen, namelijk Île-de-France. Onderweg kom je in de buurt van
Parijs werd vaak geschilderd door de impressionistische schilders en is dan ook de uitgelezen
Claude Monet, schilderend op zijn atelierboot , van Édouard Manet, 1875
a 15 a
15
DE SCHILDERS VAN ÎLE-DE-FRANCE
Argenteuil, een plek die een belangrijke rol speelde in de impressionistische stroming. Want in die stad ontwikkelde zich de visuele waarneming van Monet. In zijn schilderij De brug bij Argenteuil (1874) is niet de brug het onderwerp maar de manier waarop je op doek kunt vastleggen wat er leeft. Daarmee probeerde de schilder het verschil te maken met de nog volop in ontwikkeling zijnde techniek van de fotografie. Vervolgens rijd je nog langs Taverny, het domein van de hertogen van Montmorency, met de gotische kerk waarin je een mooi renaissancealtaar kunt bewonderen. Zo kom je bij Auvers-sur-Oise, dat ingeklemd ligt tussen de rotsen van het Plateau du Vexin en de Oise. Het is een langgerekt dorp met huizen die je misschien bekend voorkomen, want Van Gogh
(1853-1890) schilderde ze: de kerk, het stadhuis, de burgerwoningen tegen de helling... De Nederlandse schilder verbleef er twee maanden en schilderde er meer dan zeventig schilderijen voor hij er uiteindelijk stierf. Hij logeerde in café Ravoux, dat je nog kunt bezoeken, net zoals het huis van dokter Gachet. Van Gogh en zijn broer werden begraven op het ontroerende kerkhofje van de stad. Het Musée Daubigny is gewijd aan het ontstaan van het impressionisme, met een collectie kunstwerken uit de 19de eeuw. Ten westen van Auvers-sur-Oise ligt de oude stad Pontoise boven op de kalkrotsen van de Mont Bélien. Het bewaarde zijn middeleeuwse karakter met de omwalling, de smalle steegjes, en de place de la Harengerie. De gemeente kreeg het label ‘Ville d’art et d’histoire’ (kunsthistorische
De indrukwekkende kathedraal Saint-Madou in Pontoise zorgt mee voor een middeleeuwse sfeer.
16
2
De vijver met het groene bruggetje, een bekend beeld uit de tuin van Claude Monet in Giverny
stad) en is met zijn historisch en natuurlijk erfgoed een populaire plek voor filmregisseurs. Maar lang voor zij de plek ontdekten, waren schilders dol op de schoonheid van deze plek. Vooral Pissarro (1830-1903) waardeerde deze plek. Hij woonde er bijna twintig jaar en leerde Cézanne er de schoonheid van het schilderen in de openlucht. In het museum dat naar hem werd genoemd, worden tentoonstellingen gehouden met werken uit de 19de eeuw van het impressionisme en het postimpressionisme. De Oise bood de schilders enkele uitzonderlijk prachtige stukjes natuur, maar ook de Seine was vaak een bron van inspiratie, vooral aan de grens van het regionaal natuurpark Vexin. Vooral één schilder was helemaal weg van deze plek: Monet.
MONET EN VEXIN Je rijdt langs Magny-en-Vexin naar de kronkelende Seine en Giverny, waar de herinnering aan Claude Monet levendig wordt gehouden. Hij woonde er van 1883 tot aan zijn dood in 1926. In het omringende platteland vereeuwigde hij populieren, molenstenen en veel taferelen van eenvoudig huiselijk geluk. Voor zijn roze huis met
17
Het kasteel van La Roche-Guyon ligt tegen de heuvelflank gedrukt. 18
groene luiken strekt zich de tuin uit met daarin Japanse bruggetjes over de vijver die met waterlelies is bedekt. Een bezoek aan zijn huis is hartveroverend. Het museum van de impressionisten, dat vlak bij het huis van Monet werd geopend, is veel futuristischer opgevat en is gewijd aan de geschiedenis van de stroming. Je ziet er werken van Sisley, van Amerikaanse kunstenaars uit Giverny en van de Japanse schilder Hiramatsu Reiji. Verderop naar het westen, bij Vernon, zie je in de Seine nog de brugpijlers van de oude brug (uit de 12de eeuw) waarop de molen staat van Vernonnet (19de eeuw) en die Claude Monet inspireerde voor zijn schilderij Oud molenhuis op de brug in Vernon (1883). In het Musée A.-G.-Poulain worden twee werken van Monet tentoongesteld: De rotsen in Pourville en Waterlelies. Daarnaast zie je in het museum doeken van enkele andere jonge schilders, zoals Pierre Bonnard, Rosa Bonheur en Maurice Denis. Keer langs de rechteroever van de Seine van Giverny terug en rijd naar La Roche-Guyon met het indrukwekkende kasteel tegen de rotsen. Het werd door veel schilders vereeuwigd, onder andere door Monet, Pissarro, Cézanne, Renoir, Degas, Braque, maar ook door Edgar P. Jacobs, auteur van Blake en Mortimer, die de ondergrondse gangen van het kasteel gebruikte voor zijn strip De valstrik. Vervolgens bereik je Vétheuil waar Monet bijna twintig jaar lang woonde voor hij naar Giverny verhuisde. Hij schilderde meer dan honderd schilderijen vlak bij zijn huis aan de rand van het dorp.
LES NABIS EN ANDERE IMPRESSIONISTEN AAN DE OEVER VAN DE SEINE Als je oostwaarts richting Parijs rijdt, kom je langs Mantes-la-Jolie waar belangrijke mijlpalen in het impressionisme plaatsvonden. De kapittelkerk, met haar sierlijke en lichte kerkschip dat bijna net zo hoog is als dat van de Notre-Dame in Parijs,
2
Het verfijnde kasteel van Saint-Germain-en-Laye heeft bijzonder verfijnde gevels.
staat op een van de mooiste schilderijen van Corot. Omdat je dat schilderij alleen kunt bewonderen in het Musée des Beaux-Arts in Reims, zul je nu genoegen moeten nemen met het Musée de l’hôtel-Dieu, een voormalige kunstenaarswoning waarin nu een museum is ondergebracht gewijd aan Maximilien Luce (1858-1941). Luce is een vertegenwoordiger van de neo-impressionistische stijl, waartoe ook Seurat en Pissarro behoorden, hij was goed bevriend met anarchistische schrijvers en was aanwezig op de Commune, de revolutionaire gemeenteraad van Parijs. De meer dan 150 werken die van hem in het museum worden tentoongesteld, tonen zijn sociale bekommernissen. Luce werd vooral beïnvloed door het pointillisme, terwijl de schilders die zijn vertegenwoordigd in de collectie van het bijzonder mooie Musée Maurice Denis in Saint-Germain-en-Laye, tot een andere stroming behoorden, namelijk die van ‘Les Nabis’ (een nabi is ook een profeet bij de Hebreeën). We danken het ontstaan van deze groep
19
Vertaling Omslagontwerp Omslagfoto Ontwerp binnenwerk Oorspronkelijke titel Oorspronkelijke uitgever Directie Uitgevers Redactie
Anja De Lombaert Keppie & Keppie EIFFAGE CEVM/Foster+Partners/P. Jacques/hemis.fr Keppie & Keppie Belles routes de France, 52 propositions d’itinéraires Michelin, Parijs Philippe Orain Nadia Bosquès, Amaury de Valroger (Michelin), Lieven Defour (Lannoo) Philippe Pataud Célérier, Geneviève Clastres, Isabelle Duriez, Arnaud Goumand, Michel Laurence, Gaëlle Redon, Manuel Sanchez, Magali Triano
© Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2017
Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen...) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.
Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Uitgeverij Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Terra Lannoo bv Papiermolen 14-24 3994 DK Houten degroenereisgids@lannoo.nl
www.lannoo.com
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
D/2016/45/583 - NUR 512 - ISBN 978-94-014-3760-8