SINT-JACOBSROUTE Op weg naar Santiago de Compostela
INHOUD
Bovenaan: dankzij de kleurrijke glasramen in de
DE SINT-JACOBSROUTE
18
kathedraal van León baadt het interieur van het godshuis in een prachtig licht. Sommige ramen
Over de legende van Jacobus
20
dateren reeds uit de 16de eeuw, misschien zelfs
De geschiedenis van de Sint-Jacobsroute
22
van vroeger.
Overzichtskaart van het SpaansFranse wegennet
24
Afbeeldingen op de vorige bladzijden:
Van pelgrimstocht tot zoektocht
blz. 2/3: Castrum Sigerici uit de 8ste eeuw boven
Routeverloop van de Camino Francés
28
het dorp Castrojeriz
Routeverloop van de Camino Aragonés
30
Reistijd en klimaat
32
Praktische reisinformatie
34
naar zichzelf
blz. 4/5: altaar in de Iglesia de la Real Colegiata de Santa María in Roncesvalles blz. 6/7: oude binnenstad van Pamplona blz. 8/9: bibliotheek van het klooster San Millán de la Cogolla in La Rioja blz. 10/11: kathedraal van León met haar 125 kleurrijke glasramen
14
26
INHOUD
CAMINO FRANCÉS
36
Etappe 1: Van Saint-Jean-Pied-de-Port
Etappe 5: Van Puente la Reina naar Estella
78
Estella
80
Etappe 8: Van Logroño naar Nájera
126
Nájera: Monasterio de Santa María la Real
128
Estella: Palacio Real
82
38
Estella: Iglesia de San Pedro de la Rúa
84
Puerto de Ibañeta
40
Estella: Iglesia de San Miguel
86
De Slag van Roncesvalles
40
Estella: Iglesia del Santo Sepulcro
90
Santo Domingo de la Calzada: Catedral
132
In het bos van Roncesvalles
42
96
Cañas
134
Roncesvalles
44
San Millán de la Cogolla
136
naar Roncesvalles
Etappe 6: Van Estella naar Los Arcos Monasterio de Santa María la Real de Iratxe
Roncesvalles: Real Colegiata de
98
46
Los Arcos
100
Etappe 2: Van Roncesvalles naar Zubiri
48
Los Arcos: Iglesia de Santa María
102
Etappe 3: Van Zubiri naar Pamplona
50
Etappe 7: Van Los Arcos naar Logroño
104
Santa María
Pamplona
52
Logroño
Pamplona: Plaza del Castillo
54
Logroño: Concatedral de Santa María de la Redonda
Pamplona: Catedral de Santa
106
Etappe 9: Van Nájera naar Santo Domingo de la Calzada
130
Etappe 10: Van Santo Domingo de la Calzada naar Belorado
138
Etappe 11: Van Belorado naar San Juan de Ortega
140
Etappe 12: Van San Juan de Ortega naar Burgos
142
108
Homo heidelbergensis van Atapuerca
142
56
Wijn en tapas
110
Burgos
144
Pamplona: Museo Diocesano
58
Logroño: Iglesia de San Bartolomé
112
Burgos: Catedral de Santa María
146
Fiesta de San Fermín
60
Logroño: Iglesia de Santiago el Real
112
Burgos: Catedral de Santa María –
María la Real
Etappe 4: Van Pamplona naar Puente la Reina 62
Excursie: Castillo de Clavijo
114
Alto del Perdón
64
In het dal van de Ebro
116
Puente la Reina
66
Riojawijnen
120
Puente la Reina: Iglesia de Santiago
74
Excursie: Bodegas Marqués de Riscal
122
Puente la Reina: Iglesia del Crucifijo
76
Design en wijn
124
Capilla del Condestable Burgos: Cartuja de Miraflores
152 154
15
INHOUD
Bovenaan: het bezienswaardige Estella
Etappe 13: Van Burgos naar Castrojeriz
156
met de kerk San Pedro de la Rúa en de
Castellanos de Castro
158
oude paleizen ligt op de route van de
Castro San Antón de Castrojeriz
158
vijfde etappe van de Camino Francés.
Castrojeriz
160
Castrojeriz: Iglesia de Santa María del Manzano Etappe 14: Van Castrojeriz naar Frómista
162 164
Boadilla del Camino
166
Frómista
168
Frómista: Iglesia de San Martín
170
Canal de Castilla
172
Etappe 15: Van Frómista naar Carrión de los Condes
174
Carrión de los Condes: Monasterio de San Zoilo
176
Etappe 16: Van Carrión de los Condes naar Sahagún
Villadangos del Páramo naar Astorga
192
Astorga
194
Astorga: Catedral de Santa María
200
Astorga: Palacio Episcopal
202
Etappe 21: Van Astorga naar Rabanal del Camino
206
Etappe 22: Van Rabanal del Camino naar Ponferrada
208
Foncebadón
210
Ponferrada
212
Ponferrada: Castillo de los Templarios
214
El Bierzo
216
Excursie: Las Médulas
218
Etappe 23: Van Ponferrada naar
180
Etappe 24: Van Villafranca del Bierzo
Villafranca del Bierzo
224
182
naar O Cebreiro
224
León
184
O Cebreiro
226
León: Catedral de Santa María de Regla
186
Etappe 25: Van O Cebreiro naar Sarria
228
León: Convento de San Marcos
188
Samos: Monasterio de San Xulián
230
León: Basílica de San Isidoro
190
Etappe 18: Van El Burgo Ranero naar León
Etappe 26: Van Sarria naar Portomarín Portomarín
16
192
Etappe 20: Van Villadangos del Páramo
178
Etappe 17: Van Sahagún naar El Burgo Ranero
Etappe 19: Van León naar
232 234
INHOUD
San Xulián do Camiño Vilar de Donas
236 238
Etappe 28: Van San Xulián do Camiño naar Arzúa
Santiago de Compostela
de San Francisco
240
310
274 Register
Santiago de Compostela: Colegio Mayor de Fonseca
Etappe 29: Van Arzúa naar Santiago de Compostela
REISATLAS
Santiago de Compostela: Convento
Etappe 27: Van Portomarín naar
318
274
Santiago de Compostela: Santo Domingo de Bonaval
275
242 244
CAMINO ARAGONÉS
246
Etappe 1: Van Somport naar Jaca
276
Santiago de Compostela: oude binnenstad Santiago de Compostela: Praza da Inmaculada
250
Santiago de Compostela: Pórtico de la Gloria Santiago de Compostela: Catedral
256 258
Santiago de Compostela: Catedral – Capilla Mayor
260
Santiago de Compostela: Catedral – Cripta Sepulcral
262
Santiago de Compostela: Praza do Obradoiro
264
Santiago de Compostela: Pazo de Raxoi
266
Santiago de Compostela: Parador
268
Santiago de Compostela: Monasterio de San Martiño Pinario
278
Excursie: Parque Natural de los
270
Valles Occidentales
280
Jaca
282
Jaca: Catedral de San Pedro
284
Etappe 2: Van Jaca naar Arrés
286
Monasterio de San Juan de la Peña
288
Arrés
290
Etappe 3: Van Arrés naar Ruesta
292
Etappe 4: Van Ruesta naar Sangüesa
294
Sangüesa
296
Excursie: Sierra de Leyre
298
Excursie: San Salvador de Leyre
300
Etappe 5: Van Sangüesa naar Monreal
302
Etappe 6: Van Monreal naar Puente la Reina
304
Santa María de Eunate
306
Santiago de Compostela: Semana Santa 272
17
REISTIJD EN KLIMAAT Wanneer heb ik tijd? Hoe is het weer? Hoeveel
turen klimmen zelden tot boven de 30 °C. Dat veran-
mensen zijn er onderweg? Allemaal belangrijke
dert echter in juli en augustus. Vooral op het middel-
aspecten waarmee u voor uw vertrek rekening
ste stuk van de Sint-Jacobsroute kan de hitte het de
moet houden. Omdat de Sint-Jacobsroute geen ge-
pelgrims erg lastig maken. Spanjaarden en Fransen
wone wandeltocht is, komt er nog een vraag boven-
hebben dan bovendien ook vakantie, op de Camino is
op: wanneer ben ik klaar om op weg te gaan, om
het druk en vooral de meest geliefde herbergen zijn
het ‘avontuur Sint-Jacobsroute’ aan te vatten?
vaak ’s middags reeds hopeloos volgeboekt.
Soms gaat het snel en wordt de innerlijke stem steeds dwingender: ‘Het kan beginnen. Nu!’ Dan is
Wat het weer betreft, is ook september, vooral dan
de tijd rijp om een pelgrimspas aan te vragen, uw
naar het einde van de maand toe, ideaal – zonnig,
rugzak te pakken en uw veters te strikken.
droog én het is de tijd van de oogst. Pelgrims kunnen aan de rand van de weg verse vruchten kopen,
In principe is de Sint-Jacobsroute het hele jaar door
die voor nieuwe kracht en energie zorgen. Hoewel
begaanbaar en elk seizoen heeft zijn eigen charme.
de grote toevloed aan pelgrims is weggeëbd, zijn de
Van januari tot maart en vaak tot in april kan het
herbergen nog geopend. Ook oktober en november
koud zijn en vooral in de Pyreneeën kan het ook he-
zijn heerlijk qua weer, maar enkele gastenverblij-
vig sneeuwen. De dagen zijn bovendien nog kort en
ven zijn reeds gesloten en in de bergen kan sneeuw
bijgevolg ook de wandeltijd. En bij de planning van de
uw plannen dwarsbomen. In de kerstperiode maakt
etappes dient u er ook rekening mee te houden dat
elke pelgrim in de herberg meteen deel uit van de
sommige herbergen nog gesloten zijn. Maar de weg
groep en is het Sint-Jacobsroutegevoel uniek.
hoeft u met niemand te delen en de natuur is herleid
Galicië, de autonome regio waarvan Santiago de
tot haar essentie. Sneeuw. Koude. Eenzaamheid.
Compostela de hoofdstad is, wordt gekenmerkt door
Het landschap biedt soms een intrieste aanblik. U
een zacht Atlantisch klimaat. De temperaturen da-
leert uzelf van een andere kant kennen. Het geluk-
len meestal niet onder de 5 °C en daardoor zijn
zalige gevoel, wanneer de zon weer opduikt na een
sneeuwbuien zeldzaam, maar het regent er wel erg
dagenlange afwezigheid en de witte winterwereld
vaak. De zomer is niet al te heet en de zon schijnt
als een schatkamer laat schitteren, is onvergetelijk.
gemiddeld 2000 uur per jaar. Zon en regen zorgen
Net deze ervaringen maken van een bedevaart tij-
voor een prachtig groen landschap.
dens de winter een bijzonder intense ervaring. In mei komt de lente met haar kleurenpracht, bloesems en bladeren. Het is aangenaam warm en het
Alleen maar zonneschijn, dat is op de Sint-
zachte weer lokt de pelgrims. In juni, een van de
Jacobsroute niet gegarandeerd en dat kan ook
beste reisperiodes, stijgt het aantal pelgrims nog
vermoeiend zijn. In de tussenseizoenen zorgen
verder. Goed weer is gegarandeerd en de tempera-
regenbuien of nevel voor afkoeling.
32
DE SINT-JACOBSROUTE
REISTIJD EN KLIMAAT
DE SINT-JACOBSROUTE
33
ETAPPE 3: VAN ZUBIRI NAAR PAMPLONA
50
CAMINO FRANCÉS – ETAPPE 3
Een gotische boogbrug van grove stenen, waaraan
maal om de middelste pijler heen lopen – dat zou
Zubiri (‘dorp aan de brug’) zijn naam te danken
hen beschermen tegen hondsdolheid. Vanaf Zubiri
heeft, overspant de rivier de Arga. Deze etappe
loopt de Camino Francés verder via kleine dorpjes
verloopt voor een groot deel langs de rivier. Ook
met typische Baskische namen zoals Ilarratz en
hier blijkt dat de Sint-Jacobsroute in het middel-
Ezkirotz om uiteindelijk bij de middeleeuwse brug
punt staat van legenden. Zo heet de stenen brug
van Larrasoaña weer bij de rivier de Arga te ko-
die de pelgrims bij het binnenkomen van het dorp
men. Via de dorpen Akerreta, Zuriain, Ilurdotz, Za-
moeten oversteken, ‘Puente de la Rabia’, brug van
baldika gaat de tocht verder naar de Magdalena-
de hondsdolheid. Vroeger moesten de dieren een-
brug voor de poorten van Pamplona.
ETAPPE 3: VAN ZUBIRI NAAR PAMPLONA De Puente de la Trinidad de Arre over de rivier de Utizarra (onderaan) ziet er zeer authentiek uit en gaat al eeuwenlang op in het landschap. De brug steekt u over net voor Pamplona, de eindbestemming van deze etappe. Vermoedelijk stond hier reeds ten tijde van de Romeinen een brug, maar de huidige brug dateert uit de middeleeuwen. Deze etappe loopt ook langs het gehucht Larrasoaña (links).
CAMINO FRANCÉS – ETAPPE 3
51
PAMPLONA De stad van de sanfermines met de beroemde
52
CAMINO FRANCÉS – ETAPPE 3
stad. Echt indrukwekkend is de voorgevel van het
stierenrennen werd in 75 voor Christus gesticht
stadhuis aan de Plaza Consistorial met zijn inte-
door de Romeinse generaal Pompeius. In de
ressante Dorische, Ionische en Korinthische ele-
8ste eeuw werd de stad overheerst door de Mo-
menten. Tegenover het stadhuis staat de San Sa-
ren. Vanaf 905 was Pamplona de hoofdstad van
turninokerk. Vlak naast deze vroegere weerkerk
het koninkrijk Navarra, waaruit in 1512 het grote
bevindt zich de herberg voor Jacobspelgrims.
rijk van Castilië ontstond. Vandaag vormt de Plaza
Pamplona, ook bekend onder de naam Iruña, Bas-
del Castillo met zijn typische huizenrijen uit de
kisch voor ‘de grote stad’, ligt op een hoogvlakte
18de en 19de eeuw het levendige centrum van de
bij de rivier de Arga.
PAMPLONA De pelgrims stappen de stad van de wereldberoemde stierenrennen binnen door het meer dan vijfhonderd jaar oude Portal de Francia. Even indrukwekkend schitteren de kleurrijke huizen aan de Paseo de Ronda (links). Ook een wandeling door de oude binnenstad van Pamplona (onderaan) loont de moeite. Daar bevinden zich onder meer de resten van de stadsmuur, die reeds in de 8ste eeuw werd afgebroken ten tijde van Karel de Grote.
CAMINO FRANCÉS – ETAPPE 3
53
PAMPLONA: PLAZA DEL CASTILLO
54
CAMINO FRANCÉS – ETAPPE 3
Dit plein is het bruisende hart van Pamplona. Het is
oude dametjes kletsen bij een kop koffie met ver-
in de loop van de eeuwen organisch gegroeid en
mout. Hier bevindt zich ook Hotel La Perla, waarin
vormt een synthese van verschillende bouwstijlen.
niet alleen kunstenaars zoals Charles Chaplin of
Hier bevindt zich onder meer het neoclassicisti-
Orson Welles hun intrek namen om de legendari-
sche Palacio de Navarra, de zetel van de autonome
sche stierenrennen te observeren, maar waar ook
regering van Navarra. In het eerbiedwaardige Café
Hemingway vele malen verbleef en met de torero’s
Iruña met zijn sierlijke art-nouveauzuilen kwam
een gesprek probeerde aan te knopen. Met zijn
Ernest Hemingway destijds geregeld een glaasje
meesterwerk Fiesta heeft de auteur deze stad en
drinken, en ’s middags komen, net als vroeger,
dit plein onsterfelijk gemaakt.
PAMPLONA: PLAZA DEL CASTILLO Veel cafés en restaurants op de Plaza del Castillo nodigen u uit om gezellig te genieten op een terras, maar ook het interieur van Café Iruña met al zijn barokke pracht en praal (onderaan) is bijzonder aanlokkelijk. In het imposante Palacio de Navarra met zijn prachtige troonzaal kunt u originele schilderijen van Francisco de Goya bewonderen.
CAMINO FRANCÉS – ETAPPE 3
55
WIJN EN TAPAS De Romeinen introduceerden de wijn reeds in het
de Fransen niet langer zonder wijn konden, im-
Tapear zeggen de Spanjaarden, als ze van de ene
dal van de Ebro en sindsdien maakt de wijnbouw
porteerden ze druivenmost, die ze tot beroemde
bar naar de andere trekken. Een tapa is eigenlijk
het grootste deel van de landbouw uit. In de
bordeauxwijnen lieten rijpen. De Spanjaarden
een deksel, en sloeg op het stukje brood of ham
17de eeuw ging de zorg voor de wijn zo ver dat de
imiteerden dat, breidden hun kelders uit en de
dat op het glas werd gelegd om de wijn te be-
ossenkarren niet meer langs de wijnkelders
riojawijnen begonnen hun opmars. Vandaag wor-
schermen tegen vliegen. Mettertijd werd het be-
mochten rijden om te vermijden dat de vaten zou-
den hoofdzakelijk de druivensoorten tempranillo,
leg steeds uitgebreider en werden kaas, olijven,
den trillen. Uitgerekend de wijnluis zorgde voor
garnacha en graciano verbouwd, maar ook witte
chorizo of ansjovissen op een bordje opgediend.
de grote doorbraak in deze streek, nadat ze de
en roséwijnen. Bij een glas wijn hoort altijd een
Intussen zijn de tapas kleine gerechten gewor-
wijnranken van de Fransen had vernietigd. Omdat
hapje, tapas horen er in Spanje nu eenmaal bij.
den.
110 CAMINO FRANCÉS – ETAPPE 7
WIJN EN TAPAS In Logroño is de Calle Laurel (alle afbeeldingen) bekend om haar unieke tapasbars. Warm, koud, vis of vlees, elke bar heeft zijn eigen specialiteiten. Zoveel keuze maakt het moeilijk kiezen. De geuren alleen al zijn veelbelovend en verleidelijk. De borden worden goed gevuld en het eten smaakt het best als u alle hapjes gewoon met elkaar deelt.
CAMINO FRANCÉS – ETAPPE 7
111
FOTOVERANTWOORDING C = Corbis; G = Getty Images; M = Mauritius Images Coverbeeld: artjazz/Shutterstock P. 2/3 Look/Jürgen Richter, P. 4/5 Look/Jürgen Richter, P. 6/7 G/Domingo Leiva, P. 8/9 Look/age fotostock, P. 10/11 G/ Luis Davilla, P. 12/13 G/Jernimo Alba, P. 14/15 Look/age fotostock, P. 16/17 G/Domingo Leiva, P. 18/19 Look/Jürgen Richter, P. 20 M/Alamy, P. 20/21 M/Alamy, P. 22 M/United Archives, P. 22/23 Look/Jürgen Richter, P. 26 M/age, P. 26/27 Look/age fotostock, P. 29 Look/age fotostock, P. 29 Look/Jürgen Richter, P. 30 M/Alamy, P. 31 C/Duncan Mc Kenzie, P. 32 Look/Jürgen Richter, P. 32/33 Look/Jürgen Richter, P. 34 M/Alamy, P. 34/35 Look/Jürgen Richter, P. 36/37 G/Martin Zalba, P. 38/39 Look/Jürgen Richter, P. 39 M/Alamy, P. 40 G/A. Vergani, P. 40 Look/Jürgen Richter, P. 40 M/Alamy, P. 41 Look/age fotostock, P. 41 M/Alamy, P. 41/42 M/Alamy, P. 44/45 Look/Jürgen Richter, P. 45 M/Bar bara Boensch, P. 46/47 Look/age fotostock, P. 47 G/Martin Zalba, P. 47 Look/Jürgen Richter, P. 48/49 Look/Jürgen Richter, P. 49 G/Alvaro Martinez, P. 49 Look/age fotostock, P. 50/51 Look/Jürgen Richter, P. 51 M/Alamy, P. 52/53 G/ Chris Mellor, P. 53 G/iñaki de luis, P. 54/55 Look/Jürgen Richter, P. 55 Look/Jürgen Richter, P. 56/57 Look/Brigitte Merz, P. 57 M/Alamy, P. 58/59 M/Alamy, P. 60/61 C/Danny Lehman, P. 61 Look/age fotostock, P. 61 Look/age foto stock, P. 61 C/Marco Cristofori, P. 62/63 Look/Jürgen Rich ter, P. 63 M/Alamy, P. 64/65 Look/Jürgen Richter, P. 66/71 Look/age fotostock, P. 68–70 Look/Jürgen Richter, P. 71 Look/age fotostock, P. 71 M/age, P. 72/73 Look/age foto stock, P. 74/75 M/Alamy, P. 75 M/age, P. 75/76 M/Alamy, P. 77 M/age, P. 78 G/j.Senosiain, P. 78/79 G/j.Senosiain, P. 79 G/j.Senosiain, P. 79 M/age, P. 80/81 G/Domingo Leiva, P. 81 M/age, P. 82/83 G/Domingo Leiva, P. 83 M/age, P. 83 G/Do mingo Leiva, P. 84 M/age, P. 84/85 Look/age fotostock, P. 85 Look/age fotostock, P. 86/87 Look/age fotostock, P. 87 Look/age fotostock, P. 88/89 C/Tibor Bognar, P. 90/95 M/ age, P. 91–94 G/ Domingo Leiva, P. 95 Look/age fotostock, P. 96/97 G/Inigo Cia, P. 97 G/Inigo Cia, P. 98/99 M/Alamy, P. 99 M/Alamy, P. 99 M/Alamy, P. 99 M/Alamy, P. 99 M/Alamy, P. 99 Look/age fotostock, P. 100/101 M/age, P. 101 M/Ala my, P. 102/103 M/ age, P. 103 M/Lou Avers, P. 103 M/age, P. 104/105 M/age, P. 105 M/Alamy, P. 105 M/Alamy, P. 106/107 G/Xavier Fors, P. 107 M/age, P. 108 Look/Brigitte Merz, P. 109 G/Xavier Fors, P. 109/110 M/Alamy, P. 110/111 C/Guido Cozzi, P. 111 M/Alamy, P. 111 M/Alamy, P. 111 M/Alamy, P. 111 M/Alamy, P. 111 C/Guido Cozzi, P. 111 M/Alamy, P. 112/113 G/Xavier Fors, P. 112/113 M/age, P. 113 M/Alamy, P. 113 G/MedioTuerto, P. 114/115 Look/Jürgen Richter, P. 115 Look/Jürgen Richter, P. 116/117 Look/Arthur F. Sel bach, P. 117 Look/Arthur F. Selbach, P. 117 Look/Arthur F. Selbach, P. 117 Look/Arthur F. Selbach, P. 117 Look/Arthur F. Selbach, P. 117 Look/Jürgen Richter, P. 118/119 Look/ Brigitte Merz, P. 120/121 Look/ Jürgen Richter, P. 121
Look/age fotostock, P. 121 Look/age fotostock, P. 121 Look/ age fotostock, P. 122/123 Look/age fotostock, P. 123 Look/ age fotostock, P. 123 Look/age fotostock, P. 123 Look/age fotostock, P. 123 Look/age fotostock, P. 123 Look/age fo tostock, P. 123 Look/age fotostock, P. 124/125 Look/age fotostock, P. 125 Look/age fotostock, P. 125 Look/age fo tostock, P. 126/127 Look/Arthur F. Selbach, P. 127 Look/ age fotostock, P. 127 Look/Arthur F. Selbach, P. 128/129 Look/age fotostock, P. 130 Look/Arthur F. Selbach, P. 130/131 Look/Arthur F. Selbach, P. 131 G/Tim Graham, P. 132/133 M/Lou Avers, P. 133 M/age, P. 133 C/Grand Tour Collection, P. 133 Look/age fotostock, P. 134/135 Look/age fotostock, P. 135 Look/age fotostock, P. 135 Look/age fo tostock, P. 135 Look/age fotostock, P. 136/137 Look/Brigit te Merz, P. 137 Look/age fotostock, P. 137 Look/Brigitte Merz, P. 137 Look/Arthur F. Selbach, P. 138/139 M/age, P. 139 M/ Alamy, P. 139 M/Alamy, P. 139 M/age, P. 140/141 Look/Brigitte Merz, P. 141 M/Alamy, P. 141 M/Alamy, P. 141 M/Alamy, P. 142 Look/age fotostock, P. 142 C/Felix Ordo nez, P. 143 M/ Alamy, P. 143 C/Paul Hanna, P. 144/145 Look/age fotostock, P. 145 G/inakilarrea, P. 146/151 C/ Christian Handl, P. 147– 150 Look/Jürgen Richter, P. 151 C/ Christian Handl, P. 151 Look/age fotostock, P. 151/152 Look/Photononstop, P. 153 Look/Brigitte Merz, P. 153 Look/Brigitte Merz, P. 154/155 M/ Barbara Boensch, P. 155 M/Barbara Boensch, P. 155 M/Alamy, P. 156/157 Look/Jür gen Richter, P. 157 Look/Jürgen Richter, P. 157 Look/Jür gen Richter, P. 157 Look/Jürgen Richter, P. 157 Look/Jür gen Richter, P. 158/159 Look/age fotostock, P. 158/159 Look/Jürgen Richter, P. 159 Look/Jürgen Richter, P. 159 Look/Jürgen Richter, P. 159 M/Alamy, P. 160/161 M/Alamy, P. 161 M/Alamy, P. 162/163 Look/Jürgen Richter, P. 163 Look/age fotostock, P. 164/165 M/Alamy, P. 165 Look/Art hur F. Selbach, P. 165 Look/Jürgen Richter, P. 166/167 M/ Alamy, P. 167 M/Alamy, P. 168/169 Look/Jürgen Richter, P. 169 M/Alamy, P. 169 Look/Jürgen Richter, P. 169 Look/Jür gen Richter, P. 170/171 Look/Jürgen Richter, P. 172/173 Look/Jürgen Richter, P. 173 M/Alamy, P. 174/175 M/Alamy, P. 175 M/Alamy, P. 175 G/Presacalzado, P. 176 Look/age fotostock, P. 176/177 M/age, P. 177 M/Lou Avers, P. 178/179 G/Ruhey, P. 179 Look/Brigitte Merz, P. 179 Look/ Jürgen Richter, P. 179 Look/age fotostock, P. 180/181 Look/ Jür gen Richter, P. 181 Look/Jürgen Richter, P. 181 Look/ Jür gen Richter, P. 182/183 Look/Jürgen Richter, P. 183 M/ Alamy, P. 184/185 Look/Jürgen Richter, P. 185 Look/age fotostock, P. 186/187 G/Andrea Pistolesi, P. 187 Look/age fotostock, P. 188/189 Look/Jürgen Richter, P. 189 M/age, P. 189 M/age, P. 190/191 M/Luis Castaneda, P. 191 M/Alamy, P. 192 M/Lou Avers, P. 192 M/Alamy, P. 192 M/Alamy, P. 192/193 M/Alamy, P. 192/193 G/Inigo Cia, P. 194/199 Look/ Jürgen Richter, P. 195–198 Look/Jürgen Richter, P. 199 Look/Jürgen Richter, P. 200/201 M/Luis Castaneda, P. 201 G/Imdm43, P. 201 G/marcp dmoz, P. 202/203 C/Ivan Vdovin, P. 203 C/Albrecht Weißer, P. 203 C/Albrecht Weißer, P. 204/205 M/Alamy, P. 206 Look/Jürgen Richter, P. 206/207
C/ Roberto Roseano, P. 207 Look/Jürgen Richter, P. 208/209 Look/Jürgen Richter, P. 209 Look/Jürgen Richter, P. 209 Look/Jürgen Richter, P. 210/211 Look/Jürgen Rich ter, P. 212/213 C/Rodrigo Garcia, P. 213 M/age, P. 214/215 G/Angel Villalba, P. 215 G/Panoramic Images, P. 216 M/ Alamy, P. 216 M/Alamy, P. 216/217 M/Alamy, P. 217 Look/ Jürgen Richter, P. 218/223 Look/age fotostock, P. 219–222 G/marcp dmoz, P. 223 G/Raquel Pedrosa, P. 223 Look/age fotostock, P. 223 Look/age fotostock, P. 223 Look/age fo tostock, P. 224/225 M/Alamy, P. 224/225 G/A.Nunez, P. 225 M/Alamy, P. 226/227 G/Jim Richardson, P. 227 Look/Jürgen Richter, P. 228/229 M/Alamy, P. 229 M/age, P. 229 M/Alamy, P. 229/230 M/Alamy, P. 231 Look/Jürgen Richter, P. 232/233 Look/Jürgen Richter, P. 233 Look/Jürgen Richter, P. 233 Look/Jürgen Richter, P. 234/235 Look/Jürgen Rich ter, P. 235 M/age, P. 236/237 Look/Jürgen Richter, P. 237 M/age, P. 238 M/Alamy, P. 238/239 M/Alamy, P. 239 M/Ala my, P. 240/241 M/Alamy, P. 241 Look/Jürgen Richter, P. 241 M/Alamy, P. 242/243 Look/age fotostock, P. 243 M/Alamy, P. 243 M/Alamy, P. 244/245 M/Alamy, P. 245 G/David Pedre, P. 246 G/Kevin George, P. 246/247 M/age, P. 247 M/age, P. 248/249 G/Herve Hughes, P. 250/255 G/Carlos Ramos, P. 251–254 Look/Jürgen Richter, P. 255 G/Jose Peral, P. 256/257 C/Massimo Borchi, P. 258/259 G/Salvator Barki, P. 259 G/Richard Manin, P. 259 M/John Warburton-Lee, P. 260 Look/Jürgen Richter, P. 260/261 C/Tim Graham, P. 261 C/ Jacques Pavlovsky, P. 261 Look/Jürgen Richter, P. 262/263 Look/age fotostock, P. 263 M/Alamy, P. 264/265 Look/Jür gen Richter, P. 265 Look/ age fotostock, P. 266/267 M/Ala my, P. 267 Look/age fotostock, P. 268 M/Photononstop, P. 268/269 M/age, P. 269 M/ age, P. 270/271 Look/age foto stock, P. 271 M/age, P. 271 M/ Alamy, P. 272/273 G/Ken Scicluna, P. 273 C/Ken Scicluna, P. 274 G/Raul Touzon, P. 274 Look/Brigitte Merz, P. 275 C/Bo Zaunders, P. 275 Look/ age fotostock, P. 276/277 Look/Brigitte Merz, P. 278/279 Look/Jürgen Richter, P. 279 Look/ Brigitte Merz, P. 279 Look/Brigitte Merz, P. 279 Look/Jürgen Richter, P. 279 Look/Brigitte Merz, P. 280/281 M/Alamy, P. 281 M/Alamy, P. 282/283 G/Xavier Fors, P. 283 M/Alamy, P. 283 M/Alamy, P. 284 M/Alamy, P. 284/285 M/Alamy, P. 285 M/Alamy, P. 285 M/Alamy, P. 286/287 M/Alamy, P. 287 Look/ Jürgen Richter, P. 287 Look/Jürgen Richter, P. 288/289 Look/De sign Pics, P. 289 Look/Jürgen Richter, P. 290/291 M/Alamy, P. 291 M/Alamy, P. 292/293 Look/Jürgen Richter, P. 293 Look/age fotostock, P. 293 Look/Brigitte Merz, P. 294/295 Look/age fotostock, P. 295 Look/age fotostock, P. 295 Look/ Brigitte Merz, P. 296/297 Look/age fotostock, P. 297 Look/ age fotostock, P. 298/299 G/Siqui Sanchez, P. 299 Look/age fotostock, P. 299 G/Simon Greenwood, P. 300/301 M/age, P. 301 Look/age fotostock, P. 301 Look/age fotostock, P. 302 M/age, P. 303 G/pvicens, P. 303 M/Alamy, P. 304/305 G/Do mingo Leiva, P. 305 M/age, P. 306/307 Look/ Jürgen Rich ter, P. 307 Look/age fotostock, P. 307 Look/Arthur F. Sel bach, P. 308/309 Look/Jürgen Richter, P. 310/311 Look/ Jürgen Richter.
www.lannoo.com
© Kunth Verlag GmbH & Co. KG, München, Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2016
Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met
© Cartografie: Kunth Verlag GmbH & Co. KG
informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. D/2016/45/467 – NUR 512 Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact opnemen met onze
ISBN 978 94 014 3754 7
redactie: redactie.toerisme@lannoo.com. Deze uitgave werd met de meeste zorg samengesteld. De juistheid van de Tekst: Iris Schaper, Anke Benstem, Anja Kauppert en Silke Haas
gegevens is mede afhankelijk van informatie die ons werd verstrekt door der
Vertaling: Stijn Deblauwe
den. Indien die informatie onjuistheden bevat, kan Lannoo daarvoor geen aan
Opmaak: Peter De Bock
sprakelijkheid aanvaarden.
Cover: Studio Lannoo Oorspronkelijke titel: Jakobsweg
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvou digd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
320