helpende handen
zw-helpendehanden.indb 1
13/11/15 10:36
Tweede druk: juli 2011 Derde druk: december 2013 Vierde druk: november 2015 D/2015/45/583 – ISBN 978 94 014 3456 0 – NUR 752, 775 Vormgeving: Peer De Maeyer Omslagontwerp: Koloriet © Greet Geenen en Jozef Corveleyn & Uitgeverij Lannoo nv., Tielt, 2010 LannooCampus maakt deel uit van de Uitgeverij Lannoo Groep Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk bepaalde uitzonderingen mag niets van deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotocopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus Erasme Ruelensvest 179 bus 101 B-3001 Leuven (België) Op de cover staat een foto van het beeld ‘Anna’ van kunstenares Sofie Muller. ‘Anna 2007’ epoxy + glanzende deklaag 82 cm www.sofiemuller.be
helpendehanden-0-2013-zw.indd 2
17/11/15 17:15
Greet Geenen & Jozef Corveleyn
HELPENDE HANDEN GEHECHTHEID BIJ KWETSBARE OUDERS EN KINDEREN
zw-helpendehanden.indb 3
13/11/15 10:36
Als wij als maatschappij kinderen een warm hart toedragen, is het belangrijk ook hun ouders te koesteren John Bowlby Bowlby, 1951, p. 84
zw-helpendehanden.indb 4
13/11/15 10:36
Dankwoord
Dit boek kwam tot stand dankzij vele helpende handen. We zijn heel dankbaar voor de ondersteuning die we vanuit diverse hoeken kregen. We kunnen niet iedereen vermelden, maar willen toch graag enkele mensen bij naam noemen. Om te beginnen een oprecht woord van dank aan de moeders en kinderen die zo vriendelijk waren aan het doctoraatsonderzoek van Greet Geenen mee te werken en die hun huis en hun leven voor haar openstelden. Zonder hen zou dit boek er nooit gekomen zijn. Veel dank ook aan prof. Karine Verschueren, die als copromotor het doctoraatsproject van Greet Geenen mee in goede banen leidde en ook na de onderzoeksperiode betrokken bleef bij de thematiek. Een speciaal dankjewel is er voor De Doorzetters vzw, een Antwerpse vereniging waar armen het woord nemen en gastheer van ons project gehechtheid bij generatiearme moeders en kinderen. De leden en medestanders van De Doorzetters vzw vormden een veilige haven waarbinnen het project kon groeien in vruchtbare dialoog met mensen in armoede. Niet alleen boden ze een vertrouwde basis en fijn onderdak om het boek en de vorming te ontwikkelen. Ze zorgden ook voor inspirerende contacten met andere verenigingen waar armen het woord nemen, zoals Centrum Kauwenberg vzw en Recht-Op vzw. Raf en Bruno, dank voor jullie niet aflatende inzet en betrokkenheid op allerlei vlakken. We willen ook de snel typende handen van Raf niet vergeten, die steeds zorgden voor een nauwgezette verslaggeving. Onze hartelijke dank gaat uit naar de ‘leesgroep betrokkenen’1 met leden van diverse verenigingen waar armen het woord nemen. Jullie waren een ongelooflijk klankbord. Dank voor de openheid waarmee jullie de teksten over dit moeilijke thema mee onder de loep namen. Jullie feedback vormde een grote bron van inspiratie. Onze samenkomsten waren momenten waar we naar uitkeken en die we blijven koesteren. Veel dank ook aan de ‘leesgroep deskundigen’ die de teksten met nauwgezette ijver en bevlogenheid bleef lezen en becommentariëren tijdens boeiende bijeenkomsten. De aanvullingen en bedenkingen van deze experts hebben er mee voor gezorgd dat het boek is zoals het nu is.
zw-helpendehanden.indb 5
13/11/15 10:36
6 | helpende handen
Dank aan de leden van de adviesraad, voor hun volgehouden engagement en zinvolle opmerkingen. Het was stimulerend om met zo veel mensen van praktijk, doelgroep, beleid en academische wereld rond de tafel te zitten vanuit een gedeelde betrokkenheid bij kwetsbare ouders en jonge kinderen. De interessante uitwisselingen waren zowel inhoudelijk als strategisch erg helpend om verder te gaan. Heel veel dank van Greet gaat uit naar Kris Breesch, bijzondere ‘compagnon de route’ op vele vlakken. Verder bedanken we Cera zonder wiens steun dit project niet mogelijk was geweest. Een speciaal dankwoord voor drie bijzondere dames: Lies Daenen die het project op haar eigen fijne manier initieerde; Carmen Mathijssen die het gedreven opvolgde, deuren opende naar interessante partners en creatief mee zocht naar wegen om het project ten volle tot zijn recht te laten komen; Heidi Loos die van op afstand het project een warm hart toedroeg. Onze welgemeende dank gaat uit naar Kind en Gezin, dat gaandeweg partner werd van het project. We zijn administrateur-generaal Katrien Verhegge zeer erkentelijk voor deze samenwerking. Met steun van Kind en Gezin gaf Greet Geenen een tweedaagse vorming voor 150 medewerkers en externe partners van Kind en Gezin2. We bedanken uitdrukkelijk Benedikte Van den Bruel en Pascale Mijten voor het mogelijk maken van deze opleiding. Dank aan de mensen van Bindkracht: Kristel Driessens, Tine Van Regenmortel en Koen Vansevenant, partners in het samen op weg willen gaan met mensen in armoede. Dank aan Bert Powell en zijn collega’s van het ‘Circle of Security Project’3, aan prof. James Heckman (University of Chicago) en prof. Arietta Slade (City University of New York) om de toestemming tekeningen van hen in dit boek over te nemen. Dank aan Katrien de Boyser (Universiteit Gent) voor de juiste cijfers van kinderarmoede in België en Nederland. Een warme blijk van dank aan Sofie Muller4, kunstenares van het beeld ‘Anna’ dat de cover van dit boek siert en dat het kwetsbare thema zo mooi oproept. We zijn Sofie Muller en haar galerij er zeer erkentelijk voor dat ze een foto van ‘Anna’ ter beschikking stelden. Tot slot, lieve woorden van dank voor familie en vrienden, voor de hechte banden die ons leven zo rijk maken. Vanuit het diepst van haar hart wil Greet ten slotte nog Marnix bedanken, voor alles …
zw-helpendehanden.indb 6
13/11/15 10:36
Inhoud
Dankwoord
5
Inhoud
7
Afkortingen
13
Woord vooraf
15
Hoofdstuk 1 路 Inleiding
19
Kwetsbare ouders en kinderen 19 De kwetsbaarheid van een leven in armoede 20 Een kwetsbaar maar hoopgevend begin dat de verwachtingen niet altijd inlost 22 Van realiteit naar onderzoek 22 Van onderzoek terug naar realiteit 24 Twee belangrijke uitgangspunten 24 Tot slot: een waardevolle maar onvermijdelijk beperkte kijk op een complexe realiteit 25
Hoofdstuk 2 路 Gehechtheid bij ouder en kind
27
Inleiding 27 Gehechtheidstheorie: ontstaan en geschiedenis 27 Definitie gehechtheid 28 Gehechtheid bij het kind 29 Stoornissen in gehechtheid 34 Gehechtheid bij de volwassene 35 De verdeling van veilige en onveilige gehechtheid 40 Gehechtheid bij kind en volwassene: conceptuele gelijkenis van categorie毛n 41 Overdracht en continu茂teit 42 Bevorderen van veilige gehechtheid tussen ouder en kind 43
zw-helpendehanden.indb 7
13/11/15 10:36
Hoofdstuk 3 路 Vier moeders en kinderen in beeld Inleiding Het verhaal van Het verhaal van Het verhaal van Het verhaal van
47
47 Ann en Amber 48 Barbara en Bo 49 Clara en Celine 53 Daphne en Dries 55
Hoofdstuk 4 路 Gehechtheid bij generatiearme moeders en kinderen 59 Inleiding 59 Gehechtheid bij generatiearme moeders 60 Hoe bepaal je gehechtheid bij een volwassene? 60 Enkele voorbeelden 60 Wat hebben we gevonden? 79 Wat betekent dit voor de moeders? 82 Gehechtheidsgedrag van generatiearme kinderen ten opzichte van hun moeder 82 Hoe bepaal je gehechtheid bij een kind? 82 Enkele voorbeelden 83 Wat hebben we gevonden? 88 Wat betekent dit voor de kinderen? 90 Overdracht van gehechtheid van moeder op kind 91 Gehechtheid bij kind en volwassene: conceptuele gelijkenis van categorie毛n 91 Overdracht van gehechtheid bij de moeders en kinderen van onze onderzoeksgroep 92
Hoofdstuk 5 路 Sensitiviteit: kijken naar gedrag tussen ouder en kind 95 Inleiding 95 Sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid: algemene toelichting 95 Wat verstaan we onder sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid? 95 Kenmerken van sensitief gedrag 96 Kenmerken van emotioneel beschikbaar gedrag 97 Sensitiviteit en gehechtheid 99 Het belang van sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid voor de verdere ontwikkeling 99 Sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid in onze groep generatiearme moeders en kinderen 100
zw-helpendehanden.indb 8
13/11/15 10:36
Hoe bepaal je sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid? 100 Enkele voorbeelden 102 Wat hebben we gevonden? 120 Wat betekent dit gedrag voor de kinderen? 123 Samen spelen is moeilijk in deze groep 124 Bedenkingen bij het gebruik van de eas in deze groep 126
Hoofdstuk 6 路 Mentaliseren: verder kijken dan gedrag alleen
129
Inleiding 129 Mentaliseren en reflectief functioneren: algemene toelichting 129 Wat is mentaliseren? 129 Hoe ontwikkelt mentaliseren zich? 132 Wat is de functie van mentaliseren? 135 Mentaliseren en gehechtheid 137 Mentaliseren en stress 140 Het vermogen tot mentaliseren van onze groep generatiearme moeders 142 Hoe bepaal je iemands vermogen tot mentaliseren? 142 Enkele voorbeelden 143 Wat hebben we gevonden? 155 Wat betekenen de voornamelijk lage rf-scores voor deze moeders en kinderen? 158 Tot slot: het belang van verder kijken dan gedrag alleen 160
Hoofdstuk 7 路 Invalspoorten om veilige gehechtheid te bevorderen 163 Inleiding 163 Invalspoort 1: de relatie 164 Observeren van gehechtheid tussen ouder en kind 164 De basis: zelf een relatie aangaan met ouder en kind 168 Invalspoort 2: mentaliseren 173 Wat? 173 Hoe? 174 Wanneer? 186 Opmerking: niet nieuw, wel belangrijk 187 Betekenis voor het kind 188 Invalspoort 3: sensitiviteit 188 Wat? 188 Hoe? 189 Grenzen aan een gedragsfocus 195
zw-helpendehanden.indb 9
13/11/15 10:36
Betekenis voor het kind 195 Invalspoort 4: de stem van mensen in armoede 196 Luisteren naar de betrokkenen 196 Essentiële aandachtspunten in de begeleiding van ouder en kind volgens de mensen zelf 197 Kanttekening 206 Tot slot: de mening van de betrokkenen en invalspoorten 1, 2 en 3 207 Als kind en ouder niet bij elkaar wonen 207 De band tussen kind en ‘nieuwe’ verzorgingsfiguur: een spel met verschillende spelers 208 Primordiaal: aandacht voor de biologische ouder 215 Besluit 216
Hoofdstuk 8 · Beleidsaanbevelingen
221
Inleiding 222 Algemene beleidsaanbevelingen vanuit onderzoek 223 Beleidsaanbevelingen vanuit de doctoraatsstudie van Greet Geenen (2007) 223 Vanuit economische studies: investeren in de vroegste kindertijd als economische ontwikkelingsstrategie 227 Leidraad voor beleidsmakers op macroniveau 230 Kies resoluut voor kwetsbare jonge kinderen en hun ouders en doe dit op lange termijn 230 Geef voldoende structurele financiering aan vroegtijdige preventie en interventie 230 Zorg voor een allesomvattend laagdrempelig aanbod waarin de relatie centraal staat en dat flexibel kan aansluiten op de noden van jonge kinderen en hun ouders 231 Bied kwaliteit door degelijk opgeleid personeel 233 Kies voor een kwaliteitsvol zorgaanbod 233 Investeer in onderzoek 234 Werk aan de beeldvorming over kwetsbare ouders en kinderen en zorg voor een maatschappelijk engagement naar hen toe, gebaseerd op respect voor hun mogelijkheden 235 Geef het werkveld ruimte om signalen te geven 235 Leidraad voor leidinggevenden binnen organisaties (mesoniveau) 236 Kies voor kwetsbare jonge kinderen en hun ouders 236 Organiseer uw dienstverlening vanuit de basisgedachte dat mensen een vertrouwensrelatie moeten kunnen opbouwen.
zw-helpendehanden.indb 10
13/11/15 10:36
Houd daarbij een langtermijnperspectief in gedachten. 236 Werk een visie uit die verder kijkt dan het gedrag alleen: mentaliseer! 238 Neem deskundig personeel aan en investeer in vorming, supervisie en teamoverleg 239 Stimuleer samenwerkingsverbanden met hulpverleners en vrijwilligersorganisaties in de regio en met de doelgroep zelf 239 Wees binnen de mogelijkheden van de organisatie creatief en flexibel in het bereiken van moeilijk bereikbare gezinnen en hun jonge kinderen 240 Evalueer de werkzaamheid van uw aanbod 240 Geef signalen naar het beleid op macroniveau 240 Besluit 242
Eindnoten Referenties Index
243 253 267
Bijlage 1 · De helpende handen van het project gehechtheid bij generatiearme moeders en kinderen
271
Bijlage 2 · 25 woorden of minder (Cooper, Hoffman, Marvin & Powell, 1999)
275
Bijlage 3 · Instrumenten om de gehechtheidskwaliteit te bepalen
277
Bijlage 4 · Gedragsuitingen van een veilig gehecht kind ten aanzien 279 van zijn verzorgingsfiguur volgens de aqs (Waters, 1995) Bijlage 5 · De ‘emotional availability scales’ (eas) of schalen voor emotionele beschikbaarheid (Biringen, Robinson & Emde, 1998) 281 Bijlage 6 · RF-schaal (Fonagy, Target, Steele & Steele, 1998)
283
Bijlage 7 · Voorbeelden van mentaliserende en niet-mentaliserende interventies
285
Bijlage 8 · Cirkel van herstel (Cooper, Hoffman, Marvin & Powell, 2000)
287
Verklarende woordenlijst
288
zw-helpendehanden.indb 11
13/11/15 10:36
zw-helpendehanden.indb 12
13/11/15 10:36
Af kortingen
aa aai aqs bjz cgg cig ckg d-r eas obc ocmw paaz pc mpi rf rva ses vdab
zw-helpendehanden.indb 13
Anonieme Alcoholisten ‘Adult Attachment Interview’ ‘Attachment Q-sort’ Bijzondere Jeugdzorg Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg Centrum voor Integrale Gezinszorg Centrum voor Kinderzorg en Gezinsondersteuning ‘Differentiation-Relatedness’ ‘Emotional Availability Scales’ Observatie- en Behandelingscentrum Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn Psychiatrische Afdeling van een Algemeen Ziekenhuis Psychiatrisch Centrum Medisch-Pedagogisch Instituut ‘Reflective Functioning’ Rijksdienst voor Arbeidsbemiddeling socio-economische status Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding
13/11/15 10:36
zw-helpendehanden.indb 14
13/11/15 10:36
Woord vooraf
Kleine Anna zet voorzichtig een stapje in de wereld aan de hand van een volwassene. Durft ze verdergaan omdat ze de steun voelt van die volwassene bij haar? Of is het juist Anna die de grote hand mee wil trekken naar een nieuwe te ontdekken plek? Is zij het die de grote hand leidt? Of is Anna net tot stilstand gekomen? Aarzelt ze haar voetje helemaal neer te zetten, nu de grote hand lijkt op te houden te bestaan? Zijn helpende handen nodig om weer in beweging te komen, om weer op een veilig spoor te geraken? helpende handen. Wie helpt wie? Wie voert wie mee? Een kind heeft een helpende hand nodig om zich te ontwikkelen. Een ouder heeft signalen van zijn kind nodig om het te ondersteunen in deze ontplooiing. Een hechte band tussen ouder en kind is niet zomaar gegeven, maar is iets dat groeit. Soms vinden ouder en kind elkaar niet. Hoe graag ze ook willen. Hoeveel moeite ze ook doen. Dan kunnen andere helpende handen nodig zijn om ouder en kind in dit vroege begin dichter bij elkaar te brengen. Ook die helpende handen kunnen maar hulp bieden als ze de signalen van ouder en kind oppikken en dus rekening houden met waar ouder en kind heen willen. In dit boek beschrijven we hoe gehechtheid tussen ouder en kind ontwikkelt en welke factoren daarin een rol spelen. Haast alle ouders dromen van een goede band met hun kind. Toch is het ontstaan van een hechte band niet vanzelfsprekend. Stresserende levensomstandigheden zoals armoede en ziekte of moeilijke vroege gehechtheidservaringen bij de ouder kunnen er soms voor zorgen dat het kind geen veilige gehechtheidsrelatie met de ouder opbouwt. Veilige gehechtheid biedt een kind meer kans op een gezonde ontwikkeling in allerlei levensdomeinen. Het is dan ook belangrijk veilige gehechtheid van in het vroegste begin te bevorderen. In dit boek formuleren we daarom duidelijke handvatten naar praktijk en beleid. De beginfase van de ontwikkeling is immers nog erg plastisch en biedt talrijke wegen tot verandering. Helpende handen is gebaseerd op de doctoraatsstudie van Greet Geenen over gehechtheid bij Belgische moeders en kinderen die in extreme armoede leven (Geenen, 2007). In dat onderzoek bezochten we deze kwetsbare ouders en kinderen tussen 0 en 3 jaar gedurende lange tijd in hun thuissituatie. Zo leerden we van nabij hoe gehechtheid in zeer moeilijke levensomstandigheden tot stand komt en wat maakt dat een
zw-helpendehanden.indb 15
13/11/15 10:36
16 | helpende handen
kind zich veilig dan wel onveilig hecht. Met deze inzichten hopen we een bijdrage te leveren aan een betere start voor kwetsbare jonge kinderen en hun ouders. Hoewel de talrijke voorbeelden in het boek komen van ouders en kinderen in armoede, beschrijven ze een dynamiek die alle ouder-kindrelaties kenmerkt. De lotgevallen die men in deze extreem kwetsbare situatie kan vaststellen, zijn paradigmatisch voor wat er gebeurt met ouders en kinderen in deze levensfase in het algemeen. Daarom zijn de inzichten en aanbevelingen zinvol voor alle kleine kinderen tussen 0 en 3 jaar en hun ouders, ook voor hen uit minder kwetsbare groepen. In het boek brengen we zowel theorie als illustraties en concrete aanbevelingen. Hoofdstuk 1 vormt een algemene inleiding op het thema gehechtheid bij kwetsbare ouders en kinderen. We situeren hoe armoede voor een kwetsbare start zorgt voor zowel ouder als kind en schetsen de grote lijnen van onze studie bij generatiearmen. In hoofdstuk 2 brengen we de belangrijkste concepten van de gehechtheidstheorie. Het zijn termen die gemakkelijk in de mond worden genomen, maar niet altijd op de juiste manier. Daarom willen we ze eerst duidelijk omschrijven. In de volgende hoofdstukken worden deze concepten verder uitgewerkt, meer concreet gemaakt en toegepast op de realiteit van kwetsbare ouders en kinderen. In hoofdstuk 3 laten we de lezer kennismaken met vier generatiearme moeders en kinderen die elk op hun manier met elkaar, en met de omstandigheden die ze tegenkomen, omgaan. De verscheidenheid van deze levensverhalen beklemtoont hoe divers het leven van mensen in generatiearmoede er kan uitzien. We blijven naar deze vier moeders en kinderen verwijzen doorheen het boek, telkens vanuit een andere invalshoek. In hoofdstuk 4 illustreren we met behulp van deze vier gevalstudies welke gehechtheidsstijlen bij ouders en kinderen voorkomen en hoe deze van ouder op kind worden overgedragen. In de volgende hoofdstukken is er ruimte voor enkele determinerende factoren in de overdracht van gehechtheid. In hoofdstuk 5 richten we ons op het gedrag tussen ouder en kind, dit wil zeggen op sensitiviteit en emotionele beschikbaarheid. In hoofdstuk 6 staan we stil bij wat aan dat gedrag ten grondslag ligt, namelijk het vermogen van de ouder tot mentaliseren. Vanuit onze vaststellingen op al deze gehechtheidsgerelateerde domeinen, formuleren we in hoofdstuk 7 vier invalspoorten om van in het vroege begin veilige gehechtheid tussen ouder en kind te bevorderen. Dit kan zelfs een aanvang nemen voor het kind geboren is, tijdens de zwangerschap. Aan de hand van talrijke voorbeelden worden praktische handvatten aangereikt om met ouder en kind op weg te gaan. Cruciaal daarbij is een relationele focus met aandacht voor ouder ĂŠn kind. In hoofdstuk 8 brengen we aanbevelingen voor het beleid. Opdat een begeleider op zinvolle wijze aan de vroege band tussen kwetsbare ouders en kinderen kan werken, zijn bepaalde beleidsinspanningen nodig. We geven niet alleen adviezen voor politici en beleidsmakers op macroniveau maar ook voor leidinggevenden van organisaties.
zw-helpendehanden.indb 16
13/11/15 10:36
woord vooraf | 17
Bijzonder aan Helpende handen is dat het tot stand kwam in nauwe samenwerking met mensen in armoede. Vanuit verschillende verenigingen waar armen het woord nemen, participeerden mensen aan de ‘leesgroep betrokkenen’. Gedurende vele boeiende sessies becommentarieerden ze de hoofdstukken op twee criteria: herkenbaarheid en respect. In hun feedback weerklonk een duidelijke visie op hoe handen voor kwetsbare ouders en kinderen helpend kunnen zijn. Hun stem nemen we mee doorheen het ganse boek in citaten aan het begin van elk hoofdstuk. Ze is ook duidelijk te horen in de invalspoorten die we uitwerkten voor het werken met kwetsbare jonge kinderen en hun ouders. Voor een vlotte lectuur van het boek voegen we op pagina 288 een verklarende woordenlijst toe met belangrijke termen die veel in het boek voorkomen.
zw-helpendehanden.indb 17
13/11/15 10:36
zw-helpendehanden.indb 18
13/11/15 10:36
Hoofdstuk 1 · Inleiding
‘Veel mensen hebben de ingesteldheid: ik wil dat mijn kinderen het beter hebben dan ik het vroeger gehad heb. Vanuit die gedachte gaan mensen hun kinderen anders aanpakken. Maar er zijn er veel waar het verkeerd bij gaat. Het is niet vanzelfsprekend om het anders, beter te doen.’
Kwetsbare ouders en kinderen Een baby komt ter wereld met heel wat groeimogelijkheden, maar is tegelijk ook klein en kwetsbaar, afhankelijk van zijn omgeving. Voor een ouder1 betekent een kind een nieuw begin waar hij al dan niet bewust voor gekozen heeft en dat zijn leven een andere wending geeft. Er wordt weleens gezegd dat de geboorte van een kind tegelijk ook de geboorte van een ouder inhoudt2. Net als het kind zal een ouder groeien en evolueren in zijn ‘nieuwe’ leven als vader, als moeder. Ook een ‘pasgeboren’ ouder heeft, naast groeivermogen, een aantal kwetsbaarheden. Bepaalde omstandigheden kunnen zorgen voor een verhoogde kwetsbaarheid bij ouder en kind. We denken hierbij aan innerlijke factoren zoals prematuriteit, een aandoening of handicap bij het kind en een postnatale depressie of ziekte bij de ouder. Ook uiterlijke omstandigheden kunnen kind en ouder in dit vroegste begin extra fragiel maken. Zo is er bijvoorbeeld het verlies van een belangrijke vertrouwenspersoon of een verhuizing naar een onbekende omgeving zonder netwerk. Armoede weegt evenzeer op ouder en kind en zorgt voor beiden voor een broze start. Het is de kwetsbaarheid verbonden aan een leven in armoede die we voornamelijk in dit boek belichten.
zw-helpendehanden.indb 19
13/11/15 10:36
20 | helpende handen
De kwetsbaarheid van een leven in armoede Armoede heeft vele gedaanten. Mensen kunnen in de loop van hun leven in een bestaansonzekere situatie belanden omwille van allerlei redenen zoals verlies van job, langdurige ziekte, scheiding, immigratie, roekeloos omgaan met geld, enzovoort. Het gaat om een diverse groep van mensen die niet zomaar met elkaar te vergelijken zijn. Wat ze met elkaar gemeen hebben, is dat hun levensconditie op een bepaald moment fragiel en arm aan kansen wordt – vandaar de term kansarmoede. Welke oorzaak deze precaire situatie ook heeft, het is niet eenvoudig om eruit te geraken. Mensen in armoede staan mentaal enorm onder druk. Leven wordt overleven, een voortdurende strijd om rond te komen. Ook kinderen lijden onder de armoede waar ze via hun ouders in terechtkomen: niet enkel omwille van de materiÍle beperkingen maar zeker ook omwille van de spanning en onzekerheid die hun leefomgeving tekent. Daarnaast zijn er mensen bij wie de armoede van generatie op generatie wordt doorgegeven. We spreken van generatiearmoede wanneer iemands familiale context twee of meer generaties gekenmerkt wordt door een leven in armoede. Generatiearmen kennen een permanente bestaansonzekerheid waarbij de ontbering (het tekort) zich vastgezet lijkt te hebben in alle dimensies van hun bestaan. Psychologisch gezien is generatiearmoede van een andere orde dan de intragenerationele armoede die iemand in de loop van zijn leven treft. Het gaat om een fundamentelere kwetsbaarheid in tal van levensdomeinen die nog zwaarder te dragen is. De chronische stress verbonden aan een leven in generatiearmoede weegt sterk op iemands psychische weerbaarheid. Naast economisch, sociaal en cultureel kapitaal hebben generatiearmen ook minder psychologisch kapitaal3 ter beschikking om de dagelijkse stress het hoofd te bieden. Kinderen die in armoede geboren worden, hebben veel kans om in hun eerste ontwikkelingsmogelijkheden beperkt te worden. In verschillende ontwikkelingsdomeinen zijn ze van in het begin erg fragiel. Daarenboven werken de negatieve effecten van armoede cumulatief door: ze stijgen naarmate een kind ouder wordt4. Vooreerst lopen arme kinderen een risico op biologisch vlak. Bepaalde biologisch verzwakkende of complicerende condities zoals prematuriteit, laag geboortegewicht, moeilijk temperament en ernstige medische ziektes komen meer voor in arme groepen dan in meer welgestelde groepen en de gevolgen ervan blijken sterk bepaald door deze psychosociale factoren. Verder blijkt de sociale context een sterke rol te spelen in het feit of een bepaalde genetische aanleg al dan niet tot uitdrukking komt. Ook familiaal en sociaal zijn deze kinderen kwetsbaar. Armoedegroepen worden veelal
zw-helpendehanden.indb 20
13/11/15 10:36