DaniĂŤlles
99 kruiden die je leven aangenaam maken
2
F
DaniĂŤlles
99 kruiden die je leven aangenaam maken
Fotografie: Artifix/ Veronique De Walsche
3
F
Inhoudstafel --------------------------------------------------------------Aalbes/rode bes (Ribes rubrum) Absintalsem (Artemisia absinthium L.) Agrimonie (Agrimonia eupatoria) Ananassalie (Salvia rutilans of Salvia elegans) Anjer (Dianthus spp.) Balsemwormkruid (Tanacetum balsamita) Basilicum (Ocimum basilicum) Bergamot (Monarda didyma) Berk (Betula pendula, Betula pubescens) Bernagie (Borago officinalis) Bieslook (Allium schoenoprasum) Bijvoet (Artemisia vulgaris) Boerenwormkruid (Tanacetum vulgare) Bonenkruid (Saturea spp.) Bosaardbei (Fragaria vesca) Braam (Rubus fruticosus) Brandnetel (Urtica dioica en Urtica urens) Cichorei (Cichorium intybus) Citroenkruid (Artemisia abrotanum) Citroenmelisse (Melissa officinalis) Citroenverbena (Aloysia triphylla/Lippia citriodora) Daslook (Allium ursinum) Dille (Anethum graveolens) Distel (Cirsium arvense) Dovenetel (Lamium spp.) Dragon (Artemisia dracunculus) Dropplant (Agastache foeniculum) Duizendblad (Achillea millefolium) Engelwortel (Angelica spp.) Gember (Zingiber officinale) Geurgeranium (Pelargonium) Goudsbloem (Calendula officinalis) Griekse alant (Inula helenium) Heemst (Althea officinalis) Heermoes (Equisetum arvense) Hemelsleutel (Sedum spectabile of Sedum telephium) Herderstasje (Capsella bursa-pastoris) Hondsdraf (Glechoma hederacea) Hysop (Hyssopus officinalis) Kaardenbol (Dipsacus fullonum) Kaasjeskruid (Malva spp.) Kamille (echte) (Matricaria chamomilla) Karmozijnbes (Phytolacca americana) Kattenkruid (Nepeta cataria) Klaproos (Papaver rhoeas) Kleefkruid (Galium aparine) Klein hoefblad (Tussilago farfara) Koningskaars (Verbascum thapsus) Korenbloemen (Centaurea cyanus) Kornoelje (Cornus mas) Kweepeer (Cydonia oblonga)
4
F
20 23 26 28 31 34 36 39 42 44 47 50 52 55 58 62 65 69 72 74 78 80 83 86 89 94 97 100 104 107 110 114 118 120 123 126 128 130 132 134 136 138 141 144 146 149 151 154 156 159 162
---------------------------------------------------------------
Inhoudstafel
Laurier (Laurus nobilis) Lavas (Levisticum officinale) Lavendel (Lavandula officinalis) Lievevrouwebedstro (Galium odoratum/Asperula odorata) Lis (Iris spp.) Longkruid (Pulmonaria officinalis) Look-zonder-look (Alliaria petiolata) Maagdenpalm (Vinca minor) Madeliefje (Bellis perennis) Mariadistel (Silybum marianum) Meidoornbessen (Crataegus monogina) Meidoornbloesem (Crataegus monogina) Melganzenvoet (Chenopodium album) Mispel (Mespilus germanica) Moerasspirea (Filipendula ulmaria) Munt (Mentha spp.) Oost-Indische kers (Tropaeolum majus) Paardenbloem (Taraxacum officinale) Papaver (Papaver somniferum) Peterselie (Petroselinum crispum) Pimpernel (Sanguisorba spp.) Pompoen (Cucurbita spp.) Rode zonnehoed (Echinacea purpurea) Roomse kervel (Myrrhis odorata) Roos (wilde roos) (Rosa spp.) Rozemarijn (Rosmarinus officinalis) Rozenbottel Salie (Salvia officinalis) Sint-janskruid (Hypericum perforatum) Sleedoorn (Prunus spinosa) Sleutelbloem (Primula veris) Smeerwortel (Symphytum officinale) Spar (Picea abies) Stevia rebaudiana (honingkruid) Tijm (Thymus spp.) Valeriaan (Valeriana officinalis) Valkruid (Arnica montana) Veldkers (kleine) (Cardamine hirsuta) Vingerhoedskruid (Digitalis purpurea) Viooltje (Viola spp.) Vlier(bessen) (Sambucus nigra) Vlier(bloesem) (Sambucus nigra) Vrouwenmantel (Alchemilla vulgaris) Walnoot (Juglans regia) Weegbree (Plantago spp.) Wijnruit (Ruta graveolens) Zevenblad (Aegopodium podagraria) Zonnebloem (Helianthus)
305 307 310
Kruidenindex Index van de kwaaltjes
313 316
165 169 171 177 179 182 184 186 189 192 198 195 201 204 207 210 213 217 220 223 226 228 231 233 236 243 247 253 257 260 263 265 268 271 274 277 280 282 284 286 294 290 296 300 302
5
F
6
F
Beste lezer(es) en kruidenvriend(in) In de eerste plaats wil ik jou graag bedanken omdat je voor dit boek koos. Hopelijk veraangenamen de kruiden ook jouw leven. Ze blijven verbazen en zitten vol verrassingen. Mij blijven ze mateloos boeien en dat enthousiasme kan ik nu met jou delen. Heerlijk! Marcel Verdickt, mijn echtgenoot, mijn woordenfluisteraar. Hij borstelde mijn kruidenpad alweer zodat jij aangenaam door de teksten kunt flaneren. We praten graag uren over mijn laatste kruidenontdekkingen, het kruidt ons huwelijk. Hopelijk slaat de kruidenvonk over op jou, beste lezer, en wie weet wat het nog in jouw leven teweegbrengt! Veronique De Walsche fotografeerde de kruiden met zoveel liefde dat het een plezier was om met haar samen te werken. Ze haalde de kruidenziel telkens weer naar boven om ook jou in de ban van het kruid te krijgen. Martine Moors, Hoofd Welzijn vzw Sint-Elisabeth’s Dal, opleiding ergotherapie, voor het project Camille wellnessconsulente. Zij kent honderden kruidenverwennerijen voor de huid en die wilde ze ook deze keer graag delen. Jella Di Perna, een enthousiaste culinaire duizendpoot met 101 leuke tips en kruidenideetjes. Zij maakte enkele heerlijke receptjes die nog lang blijven nazinderen. Andrea Bleker, Ria Hogervorst en Carstien Nijeboer, Nederlandse herboristen. Leuk om te horen dat ze in Nederland een heel ander (kruiden)taaltje hebben dan wij Vlamingen. We leerden veel van elkaar en wisselden allerlei leuke weetjes uit. Uitgeverij Lannoo vertegenwoordigd door Heidi Verschaeve en Evelien Kayaert. Een dikke merci voor de steun en het vertrouwen in dit kruidige opzet.
DaniĂŤlle F
7
8
F
leef gezond en lekker Dit boek is een verzameling van onder andere al mijn beste kruidenrecepten die mijn leven aangenamer maken. Maar ook merkwaardige ontdekkingen krijgen hun plek. En anekdotes, overgoten met druppeltjes humor. Want kruiden houden je gezond en maken je blij.
Symbolen Lente
Zomer
Wat je moet weten KLEINE KWALEN De receptjes die in het boek staan, kunnen soms helpen bij kleine kwalen. MAAR! Als het om ernstige klachten gaat, raadpleeg je natuurlijk onmiddellijk een arts. In samenspraak met hem of haar kruiden gebruiken is een goed idee, dan is er een controle over de werking van die kruiden. Zomaar kruiden gebruiken samen met medicatie kan voor problemen zorgen.
Herfst
Winter
Gebruik eenzelfde kruid niet langer dan drie weken na elkaar en vervang het dan door een ander met dezelfde werking, anders krijg je gewenningsverschijnselen.
Zwangere vrouwen Sommige kruiden zitten vol waardevolle stoffen, maar kunnen samentrekkend werken. Het is geen goed idee om die te gebruiken, want ze werken abortief. Kijk ook uit met het gebruik van etherische olie als je zwanger bent.
Vervaldatum Alle beschreven kruiden zijn een jaar lang goed. Daarna kun je ze nog gebruiken, maar dan zitten er niet meer zoveel waardevolle stoffen in. Bewaar je kruiden en preparaten altijd op een donkere plek, dan blijven de kleur en de kwaliteit van de kruiden beter.
F
9
Agrimonie
------------------------
(Agrimonia eupatoria)
- in de keuken -
zomer
Opbeurthee Drie kopjes agrimoniethee per dag stimuleren de zenuwen en beuren je lever weer op. Je wordt er losser en vrolijker van. Thee van de verse of gedroogde plant ruikt naar abrikoos. Als je thee maakt van andere, minder lekkere kruiden en je voegt er agrimonie aan toe, dan heb je kans dat het resultaat heel lekker is! Pluk de zachte blaadjes, zonder de houtige stengels, voor de zaden erin komen. Hoe je het best agrimoniethee maakt, zie je op pagina 13.
Agrimoniebrood
om blij van te worden
Attentie
Ondanks alle lof over dit kruid kun je het maar beter niet gebruiken als je binnen de veertien dagen een operatie moet ondergaan. Ook als je naar de tandarts moet, drink dan drie dagen voor de behandeling geen agrimoniethee. Agrimonie heeft een bloedverdunnend eec t en dan zou je tijdens de behandeling te veel bloed kunnen verliezen.
Droog de zaden (zie pagina 13). Maal ze ďŹ jn en doe een eetlepel hiervan door je brooddeeg: Voor je broodmachine heb je het volgende nodig: 1 1/2 theelepel korrelgist - 230 g witte bloem - 2 eetlepels boter of olijfolie - 1 theelepel suiker - 1 theelepel kruidenzout - 1 1/2 eetlepel melkpoeder - 330 g tarwe of andere bloem - 330 ml lauw water - gemalen verse of gedroogde agrimoniezaadjes De broodmachine weet wel wat ze verder moet doen, zo niet moet je het haar nog maar eens uitleggen. In het broodmachinees dan wel!
26
F
- in de volksgeneeskunde -
Gorgelweldaad
Maak een aftreksel van het kruid en gorgel er minstens drie keer per dag mee:
Heerlijke stembandenthee Agrimonie is een van de zeldzame kruiden die goed zijn voor je stem. Het kruid heeft een gunstige werking op het strottenhoofd. Het werkt ontstekingswerend en is een weldaad voor hese en pijnlijke stembanden. Als je veel moet praten of zingen, is dit ‘zangerskruid’ een echte aanrader. Pluk het kruid net voor het begint te bloeien. Agrimonie bloeit van juni tot september. Hoe je thee maakt, lees je op pagina 13.
- Overgiet een theelepel stukgesneden kruid met een kop koud water (100 gram gedroogd kruid voor 1 liter water). Laat langzaam aan de kook komen. - Na 20 minuutjes zachtjes koken, zeef je het kruid eruit. - Bewaar je gorgelaftreksel in de koelkast.
- in de tuin -
Agrimonie houdt van zonnige, een beetje vochtige, kalkhoudende grond. De zaden blijven aan wollige kleren plakken en dat is niet altijd leuk. Soms hang je er helemaal mee vol. Snijd de bloeiende stengels dus vlug af of verzamel de zaden om te drogen als je niet wilt dat je hele tuin vol plantjes staat.
27
F
Ananassalie
blaadjes
bloemen
------------------------
(Salvia rutilans of Salvia elegans)
De rode bloemen van de ananassalie komen midden in de winter in al hun elegantie voor de dag. Het voorvoegsel ‘ananas’ kreeg de plant omdat er een uitgesproken ananasgeur vrijkomt als je over de groene blaadjes wrijft. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------
- in de keuken -
Siroop om de winter mee op te fleuren Ananassaliebloemen zijn er pas in de winter, tenzij je je plant buiten laat bevriezen. Ik geef mijn drankjes een mooi rood en appetijtelijk kleurtje door er ananassaliesiroop bij te doen. Die bloemensiroop is ook lekker in yoghurt, op roomijs en in andere desserts. In de lente maak ik siroop van de groene blaadjes en in de winter doe ik dat met de bloemen. Het recept om siroop te maken vind je op pagina 15.
Smoothie van meloen, komkommer en ananassalie
1/2 cavaillon - 1/3 komkommer (zonder schil en de binnenste pitjes) - sap van 1/2 limoen of citroen 1 theelepel ananassaliesiroop (zie hierboven) - honing naar eigen smaak
- Giet in een mooi glas en steek er een bamboerietje bij. Prik daarvoor een fijn gaatje in de lengte van de steel met een metalen satéprikker. Ik gebruik soms
- Doe alles samen in de blender en mix de ingrediënten.
28
F
een echt strootje, je weet wel, de halm van een korenaar.
blaadjes en bloemen voor desserts Doe de zachte smaragdgroene blaadjes in je zomerthee. In de late herfst geniet je met volle teugen van de felrode bloemen. De bloemen verzamel je tot de vriezeman zijn intrede doet. Als je plant binnen staat, oogst je natuurlijk langer. Ik gebruik verse of gedroogde bloemen en blaadjes voor mijn thee. Verse bloemen smaken zoet, gedroogde hebben heel wat van hun smaak verloren, maar doe ze er toch bij, al was het alleen maar voor het oog: dat wil ook wel eens wat! Hoe je thee maakt vind je op pagina 13. Cake krijgt een verrassend fris smaakje als je jonge, gesnipperde ananassalieblaadjes door het deeg mengt. De rode, buisvormige herfstbloemen passen wonderwel op winterdesserts. Ze hebben een zoete smaak, want ze hebben een druppeltje nectar in hun bloembuis verstopt.
Borrelhapjes met maanzaad en rode annanassaliestipjes
- in de volksgeneeskunde -
Angst- en depressiegevoelens Om thee te maken, zie pagina 13. Maar wat doet die thee met een mens? Mexicanen gebruiken traditioneel Salvia elegans om angstgevoelens te temperen. Onderzoekers bekeken in detail de invloed van de plant op onze zenuwcellen. De ene zenuwcel communiceert met de andere door een stof los te laten in de tussenruimte. Die bindt zich dan op een bepaalde ontvangst- of receptorplaats van de andere cel. Zo voelt die andere cel dat de ene cel iets te zeggen heeft en zo geven die cellen vliegensvlug signalen aan elkaar door. Nu blijkt dat het extract van ananassalie welbepaalde receptorplaatsen, de zogenaamde ‘muscarinereceptoren’, bezet en zo de signaaloverdracht in ons zenuwstelsel beïnvloedt. Bevelen van onze hersenen zoals ‘raak in paniek’ kan de plant op deze wijze afzwakken.
1 pak bladerdeeg (eventueel diepvries) - 200 g oude
- tips -
kaas (bv. Brugge Oud) - 1 eigeel - ananassaliebloemen - maanzaad - Rol het bladerdeeg open en snijd kleine
Leuk voor kids
driehoekjes uit het deeg. - Snijd uit je kaas ook driehoeken, maar dan iets kleinere dan die van het bladerdeeg. - Leg de kaas op het bladerdeeg. - Leg er in stukjes gesneden rode ananassaliebloemen op. - Rol het deeg op tot kleine croissants. - Leg ze op het antikleefpapier waarmee je je bakplaat hebt bedekt. - Smeer een vleugje eigeel op de maantjes en strooi er een snuifje maanzaad op.
Icetea Kinderen drinken soms niet zo graag thee. Dan maar op deze manier proberen! - Meng koude thee met een koel appel- of ander fruitsap en wat ananassaliesiroop. - Doe er verse blaadjes en ijsblokjes bij. - Blijf stand-by, want ze willen gegarandeerd nog een kop!
- Zet de oven op 250 °C en bak je borrelhapjes in 10 minuten goudbruin.
29
F
- in de tuin -
Ananassalie is niet winterhard. Je moet meneertje eigenlijk binnenhalen als je zeker wilt zijn van de overlevingskansen. Soms overleeft hij op een beschutte tuinplek, als je hem goed afdekt met bijvoorbeeld een dikke laag gehakte kruiden van de plant zelf. Als hij het naar zijn zin heeft, kan hij 1 meter hoog en breed worden. Voorzie dus voldoende plaats in je tuin. Ananassalie houdt van halfschaduw en vruchtbare zand- of leembodem. Ook in een grote pot doet hij het goed. Je kunt verschillende soorten en cultivars ananassalie kopen. Wil je er eentje die meer naar ananas ruikt dan de ananas zelf, vraag dan naar Salvia elegans ‘Scarlet Pineapple’. Ik krijg mooie nieuwe planten door een takje met enkele blaadjes eraan in stekgrond te planten. Je kunt ook takjes afsnijden en die in een potje met water laten wortelen. Die wortels komen er snel aan. Daarna zet je de plantjes in de volle grond. Wil je een bossige, gevulde plant, knip dan de uiteinden van jonge takjes enkele keren in het voorjaar af.
30
F
Anjer
------------------------
(Dianthus spp.)
Er zijn verschillende soorten anjers. De kartuizeranjer (Dianthus carthusianorum) bijvoorbeeld. De bloemen hebben iets weg van een dagkoekoeksbloem. De kartuizer monniken maakten van deze bloemen… zeep. Dat was nog niet zo slecht bedacht, want in kartuizeranjers zitten saponinen. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------
- in de keuken -
Maak een aftreksel en verwerk dat tot siroop of jam (zie pagina 15). Doe de verse of gedroogde bloemblaadjes zonder witte hieltjes bij je thee (zie pagina 13). Strooi de bloemblaadjes over je fruitsla.
Verrassende veertjesboter De kleine bloemblaadjes lijken wel op veertjes en ruiken een beetje zoals kruidnagel. De witte hieltjes smaken bitter, die knip je het best weg.
- Laat een pakje roomboter zacht worden (niet smelten) op een warme plek. - Roer er bloemblaadjes in, bijvoorbeeld van Dianthus superbus ‘Red Feather’. - Maak met een ijsschep bolletjes en rol die nog even door de bloemen (zonder witte hieltjes).
31
F