frank van massenhove
zijn er nog managers
nodig? Zijn er nog managers nodig.indd 3
21/09/16 13:51
D/2016/45/53 - ISBN 978 94 014 3344 0 - NUR 807 Vormgeving omslag: Gert Degrande | De Witlofcompagnie Vormgeving binnenwerk: theSWitch Š Frank Van Massenhove & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2016. Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus Erasme Ruelensvest 179 bus 101 3001 Leuven BelgiÍ www.lannoocampus.be
Zijn er nog managers nodig.indd 4
21/09/16 13:51
HET OPEN PLAN
De meeste mensen die een boek schrijven, doen dat over wat ze weten. Dit boek gaat echter over hoe ik ervaar dat de dingen werken. En dat zowel in het klein als in het groot. Het boek is bedoeld voor leiders die hun organisatie echt willen veranderen. En dat in een ambigue tijd waar oorzaak en gevolg door elkaar lopen, alles gecompliceerd met elkaar verbonden lijkt en je niets meer echt kunt voorspellen. Als er één woord centraal staat in dit boek, dan is het wendbaarheid. Wendbaarheid is voor mij het enige antwoord op de ambiguïteit in onze wereld. Wendbaarheid in alles, in je blik op de dingen, in je ideeën, in je houdingen, in je mensen, in je organisatie. En in alles moet je die wendbaarheid mogelijk maken en toestaan. Zowel micro bij jezelf en in je organisatie, als macro, in de grotere structuren, zoals de overheid. Wendbaar worden is geen kwestie van managen. Wendbaarheid is een kwestie van investeren in cultuur. Het gaat niet over ‘wat’ je doet, maar over ‘hoe’ je het doet. Velen zien niet in dat het ‘wat’ bepaald wordt door het ‘hoe’. Wat je doet en hoever je daarmee als organisatie geraakt, wordt bepaald door de cultuur van de organisatie en hoe de medewerker zich binnen die organisatie voelt. Voelt die zich goed, dan zal die ideeën aanbrengen en meedenken.
5
Zijn er nog managers nodig.indd 5
21/09/16 13:51
zijn er nog managers nodig?
Je bent als organisatie wendbaar als je mensen wendbaar zijn. Het is de cultuur die ervoor zorgt dat mensen zelf de verandering gaan maken. Verandering is maar mogelijk als je wat je doet en hoe je dat doet voortdurend in vraag stelt en als iedereen zo’n vragen mag stellen en mee de verandering mag aandragen. Dit boek gaat daarom meer over het DNA van verandering dan over het beschrijven van die verandering. Als ik naar onze ambigue wereld kijk, valt me op dat het leidinggeven aan kwaliteit inboet. Waar we vooruit moeten denken, denken we eerder op korte termijn. Waar we alles hebben om gelukkig te zijn, zie ik werknemers eerder ongelukkiger worden. Waar we ons rot communiceren, ervaar ik dat er weinig met elkaar maar veel tegen elkaar wordt gepraat. Waar er zo’n rijkdom aan visies voor het rapen ligt, zie ik in praktijk de verengde harde visie op leiding geven terugkeren. In onrustige tijden is het belangrijk om als organisatie vooral niet te verstarren. In onze ambigue wereld hebben we net behoefte aan een open plan, een open geest, een open leiderschap. Dit boek is opgevat als een open plan, waar je punten in kunt ontdekken die je zelf mag verbinden. Het is los opgedeeld in vier grote modules: ‘Over de ambigue wereld en het belang van wendbaarheid’, ‘Over de dingen die verandering maken en kraken’, ‘Over het hoe en waarom in de microwereld’ en ‘Over het hoe en waarom in de macrowereld’. Die structuur zegt niets over de hiërarchie of volgorde van de dingen. De krachten in de microwereld van de leider, de medewerker, de klant en de organisaties, spelen net zo goed in het macroveld. Je mag dit boek evengoed lukraak openslaan of van achter naar voren lezen.
6
Zijn er nog managers nodig.indd 6
21/09/16 13:51
het open plan
Ik schrijf over het ‘ik’, het ‘wij’ en het ‘het’, over het nut van een lege agenda, het uitlokken van de juiste vragen, het traag beslissen en het ontwikkelen van een strategische visie. Ik heb het over een organisatie waar mensen geen functie meer hebben maar wel verschillende rollen opnemen. Ik confronteer je met de valkuil van alfagedrag, aangeleerde principes en een foutloos gecontroleerd parcours. Ik vertel ook over onze neiging om de dingen maar te blijven voorspellen, ook al blijkt wat we najagen nooit te kloppen. En ik droom over de overheid als een slim genetwerkte dienstverlener aan de burger, haar klant. Elke organisatie is anders. Elke tijd is anders. Elke context is anders. Elk karakter is anders. Welke weg je ook kiest om met de ambiguïteit van de wereld om te gaan, in ‘hoe’ je dat doet moet je altijd consequent zijn, ook al gom je daarmee jezelf weg. Altijd maakt het kiezen voor de volle verandering het verschil. Je kunt immers niet een beetje zwanger zijn. Mijn voorstel is om meer naar elkaar te luisteren. Een open blik op de dingen die de wereld verwacht en een kritische houding over wat we zelf doen en zeggen, kan ons veel verder brengen. Ik ben geen visionair en wil zeker niet de slimste van de bende zijn. Ik wil gewoon een aantal punten aanreiken die als handvat kunnen dienen om een eigen wendbare koers uit te stippelen. Veel van de antwoorden die we zoeken liggen wellicht gewoon voor het oprapen. Ook mijn verhaal is blijven veranderen. Want gaandeweg zijn ook mijn inzichten blijven evolueren. De ideeën en ervaringen die ik in dit boek naar voren breng, zijn allemaal gaandeweg opgeraapt. Ik stel voor dat je ermee speelt, en kijkt wat je zelf kunt gebruiken.
7
Zijn er nog managers nodig.indd 7
21/09/16 13:51
zijn er nog managers nodig?
Ik hoop dat je bij het lezen van dit boek een grote mate van openheid ervaart. Frank Van Massenhove
8
Zijn er nog managers nodig.indd 8
21/09/16 13:51
het open plan
De eerste dag was ik er en zei ik hoe het moest gebeuren. De tweede dag vroeg ik me af wat er gebeurde. De derde dag ontdekte ik de vraag ‘waarom?’ De vierde dag verving ik alle andere vragen door de waaromvraag. De vijfde dag gaf ik mijn waarom aan de anderen door. De zesde dag stelden anderen mij de waaromvraag. De zevende dag bleef ik afwezig en raasde de wereld door.
9
Zijn er nog managers nodig.indd 9
21/09/16 13:51
zijn er nog managers
nodig? Zijn er nog managers nodig.indd 10
21/09/16 13:51
INHOUD Het voorbeeld
13
Over de ambigue wereld en het belang van wendbaarheid
17
AmbiguĂŻteit met glassplinters 19 Wendbaarheid 24 Disruptie en lambriseringsdenken 29
Over de dingen die verandering maken en kraken
39
De hang naar een held en perfectie De wat, de wij en de ik Command, control & disaster Strategie voor verandering The war on error Met de vinger wijzen
41 46 50 56 60 64
Over het hoe en waarom in de microwereld
71
Ons eigen verhaal Wandelen om aanwezig te zijn Goeiedag zeggen Weg van het aquarium Over vrienden op het werk
73 77 83 87 91 11
Zijn er nog managers nodig.indd 11
21/09/16 13:51
zijn er nog managers nodig?
Hoog mikken zonder baas 95 De bewaker van de cultuur 100 De grote verzoener 103 Rollen 109 De 80-procentregel, Absurdistanen en de waaromvraag 114 Traag beslissen zonder copycat 119 Praten over verandering 123 Mails uit wanhoop 129 Verhuizen is goed 133
Over het hoe en waarom in de macrowereld
141
Jobs voor de toekomst 143 Herverdeling en zingeving 148 Over de digitaliseringsroes 152 Staatsmisvorming 157 Genetwerkte overheid 161 Zaaigeld 165 Langetermijndenken 172 Smart country 178
Elk einde is een nieuw begin
185
Eindnoten 191 Bronnen 193
12
Zijn er nog managers nodig.indd 12
21/09/16 13:51
Het voorbeeld Sinds het boek De collega’s werken thuis verscheen, zijn we honderden keren uitgenodigd om te komen vertellen hoe je van een oude organisatie een sexy werkgever kunt maken. In België ben ik Van Massenhove van de FOD Sociale Zekerheid. In Nederland ben ik de man met het leuke accent en de gekke ideeën. In Groot-Brittannië ben ik the man with the silly shoes and the crazy ideas. Steeds meer organisaties voelen de noodzaak om te veranderen. Steeds meer organisaties zijn ook het thuiswerken gaan invoeren. Ik word uitgenodigd omdat men zich graag aan een voorbeeld spiegelt. De ene heeft een probleem met veranderen. De andere wil zijn aanpak aftoetsen. Vaak moet ik vertellen dat men ernaast zit. Vaak wil men vernieuwen maar toch ook het oude behouden. En als ik het heb over het oude, dan bedoel ik macht en controle. Misschien heeft onze vorige boektitel zelf de illusie gecreëerd, maar als ik hier één ding duidelijk wil maken dan is het dit: thuiswerken alleen is onvoldoende om een sexy werkgever te worden. Bedrijfscultuur gaat over de genen. Thuiswerken is daar enkel maar een veruitwendiging van. Als er iets is wat ik met dit boek wil rechtzetten, dan is het dat. Je kunt trouwens ook sexy zijn zonder mensen die thuiswerken. Ik durf zelfs zeggen: als je mensen verplicht om van negen tot vijf thuis te werken, dan helpt je dat geen sikkepit. Mensen van negen tot vijf verplicht voor het scherm thuis plaatsen, is als de gevangenis ruilen voor de enkelband.
13
Zijn er nog managers nodig.indd 13
21/09/16 13:51
zijn er nog managers nodig?
Ik ervaar ook vaak dat men ons als een best practice ziet die men wil kopiĂŤren: ‘Leg eens snel uit hoe jullie dat gedaan hebben, van A naar B, dan kunnen wij dat ook zo doen.’ Vervolgens stel ik vast dat zelfs bij organisaties die willen veranderen, men vooral focust op de krenten die in mijn verhaal zitten. Men luistert selectief, en men doet selectief. Mensen interpreteren een oplossing graag op een wijze dat ze in het eigen kraam past. Ik begrijp de hunker naar voorbeelden, maar echt veranderen gaat over het waarmaken van wat de mensen in de organisatie zelf willen. Je moet doorgaan op je authenticiteit. Bij ons is de verandering door de mensen zelf aangedragen. Het is hun verandering. Daar kan geen enkel voorbeeld tegenop. Echt veranderen gaat ook over de durf om iedereen in die verandering een rol te geven. Die durf moet je als leider tonen. Ons is het nooit om het nieuwe werken gegaan. We wilden gewoon een aantrekkelijke organisatie bouwen waar zowel de werknemer als de klant zich thuis voelen. Al de rest is daar natuurlijk uit voortgesproten.
14
Zijn er nog managers nodig.indd 14
21/09/16 13:51
Zijn er nog managers nodig.indd 15
21/09/16 13:51
zijn er nog managers
nodig? Zijn er nog managers nodig.indd 16
21/09/16 13:51
over de ambigue wereld en het belang van wendbaarheid
Zijn er nog managers nodig.indd 17
21/09/16 13:51
Zijn er nog managers nodig.indd 18
21/09/16 13:51
Als er één letter onze wereld typeert dan is het de A van Ambigu.
Ambiguïteit met glassplinters Waarom ik nooit meer luister naar iemand voor wie alles zeker is. Ik weet natuurlijk niet of u er ook zo over denkt, maar ik herken vaak geen oorzaak en gevolg meer in de dingen die rondom mij gebeuren. Hoe meer ik tracht te begrijpen, hoe meer ik besef dat ik niet begrijp. Als dat bij mij zo is, zullen er wel andere mensen zijn die datzelfde gevoel hebben. Vroeger, in de lineaire wereld, kon je oorzaak en gevolg nog met elkaar verbinden. Je kon nog een lijn uittekenen naar je verre doel. En zelfs als de causaliteit zich soms maar achteraf toonde, kon je nog zeggen: ‘Tja, dat is gebeurd, omdat er eerst dit en dat heeft plaatsgevonden.’ Vandaag heb ik het gevoel dat die causaliteit totaal niet meer zichtbaar is. De causaliteit is gecloaked, verschuilt zich, ergens in een ruimte waar ik geen toegang toe heb. Of ze neemt verschillende gedaanten aan, net als de shape shiftende aliens uit Star Trek. Zelfs het willen zien is niet meer genoeg. Wat ik zie gebeuren fit gewoon niet meer met de vertrouwde modellen in mijn hoofd. Ik vind dat allemaal heel vreemd.
19
Zijn er nog managers nodig.indd 19
21/09/16 13:51
zijn er nog managers nodig?
Al die jaren hebben we systemen ontwikkeld om de onvoorspelbaarheid van de dingen zo goed mogelijk uit te bannen. En tegelijkertijd lijkt het erop dat onze wereld nog nooit zo onvoorspelbaar was als vandaag. We wisten al dat de wereld volatieler, complexer en onzekerder is geworden. We benoemen die wereld zo omdat er allerlei dingen gebeuren waar we niet meteen een antwoord op kunnen verzinnen. Wat simpel lijkt, kan bij nader inzicht plots heel complex in elkaar zitten. En als we een antwoord verzinnen, dan blijkt dat antwoord vaak niet te voldoen, of levert het een omgekeerd resultaat op. Hetzelfde bij voorspellingen. Een voorspelling is nog maar pas gemaakt, en ze moet al bijgesteld worden. En dus wordt alles onzeker. Een en ander betekent ook dat je je niet langer kunt bedienen van recepten die vroeger lekkers opleverden. Viki McCabe heeft daar een interessant boek over geschreven: Coming to our senses. Daarin legt ze uit hoe we onszelf in de luren leggen met onze eigen meningen en onze eigen kennis over de wereld daarbuiten. Omdat we zo gemakkelijk verleid worden door woorden en de eenvoudige verklaringen, simulaties en theorieĂŤn die we in ons eigen hoofd creĂŤren, negeren en onderdrukken we vaak de complexe systemen die we waarnemen in de wereld.1 De informatie die de wereld ons aanlevert, komt er gewoon vaak niet in en wordt dus ook niet verwerkt, omdat er op de voorgrond al allerlei theorietjes en modelletjes draaien die een veel gemakkelijker antwoord geven. Alle informatie die tot ons komt, wordt in onze hersenen opgeslagen in vereenvoudigde symbolen en beelden, om zo de verwerking, het opslaan en het terug oproepen ervan makkelijker te maken. Net zoals we fotobestanden comprimeren op onze harde schijf. We 20
Zijn er nog managers nodig.indd 20
21/09/16 13:51
ambiguïteit met glassplinters
capteren dus altijd maar een stukje van de werkelijkheid. En die symbolen en beelden worden gekleurd door wat we al weten, ons geloof in wat waar en onwaar is, onze ervaring, en ons algemeen wereldbeeld. Wat we menen te weten is dus altijd gefilterd en dus een reductie van de werkelijkheid. Zo komt het dat we verkeerde beslissingen nemen, omdat de informatie die we uit de werkelijkheid abstraheren vaak onbetrouwbaar en onvolledig is. Zo komt het ook dat het lijkt dat er ons vaker totaal onverwachte dingen overkomen. Niet omdat ze totaal ‘onvoorspelbaar’ waren. Nee, we hebben de informatie die er was gewoon niet volledig opgemerkt, laat staan volledig en juist geïnterpreteerd. McCabe heeft het over structurele informatie, de informatie die ons een echt inzicht zou kunnen bieden in de complexiteit van de dingen. Ik kan daar nog een mooi citaat aan toevoegen van beleggingsgoeroe Nassim Nicholas Taleb, auteur van De Zwarte Zwaan en Antifragiel: ‘De fout die we heel gemakkelijk maken, is dat we denken dat wat we niet verstaan ook niet bestaat. We maken de denkfout dat het onbekende onbestaande is.’2 Enkele jaren geleden kwam ik in aanraking met het VUCAmodel van het Amerikaanse leger. De legerleiding van de VS hanteert dat model al sinds de jaren 90 om er haar militaire strategie op af te stemmen. VUCA is een acroniem dat je helpt om na te denken over de volatiliteit, de uncertainty, de complexiteit en de ambiguïteit van situaties. In het Nederlands wordt uncertainty onzekerheid, en zou dat het acroniem VOCA opleveren. Peter Hinssen gebruikt het VUCA-model in zijn inspirerende boek The network always wins ook als uitgangspunt.3 Tussen haakjes, ik vind het prachtig hoe Hinssen in de inleiding van 21
Zijn er nog managers nodig.indd 21
21/09/16 13:51
zijn er nog managers nodig?
dat boek meteen toegeeft dat hij zich in zijn voorafgaande boek Digitaal is het nieuwe normaal vergist heeft: ‘Wat nu gebeurt gaat veel verder dan de wereld van iPhones, Spotify en Facebook. Technologie is slechts een voorbeeld van markten die omslaan. Het digitale was niet meer dan het voorgerecht.’ Volatiliteit, onzekerheid, complexiteit en ambiguïteit, het zijn de kenmerken van onze wereld. Maar één element steekt er toch met kop en schouders bovenuit: ambiguïteit. Waarom? Omdat dat ambigue alles nog onzekerder, volatieler en complexer maakt. En we konden elk in ons hoofd al maar een fractie opslaan van die onzekere, volatiele en complexe wereld. Welke paradox schuilt er in die ambigue wereld? Er is steeds meer informatie beschikbaar, maar steeds meer blijft ons onbekend. Er is steeds meer niet weten dan wel weten. Elke vraag heeft vele antwoorden. Maar welk antwoord dan het juiste is, dat blijft gissen. Overal liggen glassplinters. Je moet je al inspannen om de juiste vraag te stellen, of iets wat erop kan lijken. Alle dingen lijken ook op meer dan een manier met elkaar verbonden. Eigenlijk is alles verbonden met alles. En nooit weet je nog wat het resultaat zal zijn van wat je doet. Wat het ene moment onder controle lijkt, blijkt het volgende moment helemaal niet te controleren. En alles wordt er nog maar eens onzekerder door, onzeker in het kwadraat. Voorspellen is al helemaal uitgesloten. Mensen worden intussen gek door dingen te lezen die de ene dag zeker zijn en de volgende dag weer niet. Het typische waanzinnige is: ‘Wat moet je doen om gezond te zijn?’ Ik ben een wijnliefhebber. Eerst was een glas wijn goed voor je. Dan mocht het geen wit zijn. Dan moest het rood zijn. Dan bleek wijn opeens 22
Zijn er nog managers nodig.indd 22
21/09/16 13:51