Superfoods
Superfoods HET HANDBOEK
Met 70 heerlijke recepten voor een leven vol energie van Peter De Clercq, Gert De Mangeleer, Sofie Dumont, Pieter-Jan Lint, Claudia Storme, Petra Vaes, Julie Van den Kerchove en Ellemieke Vermolen
teksten Dr. Pharm. Ciska Wyns & MSc. Leen Decorte
V O O RW O O R D Gezondheid & gezondheidsproducten zitten al 30 jaar in ons DNA Dit vertaalt zich in onze passie om voortdurend op zoek te gaan naar nieuwe kwalitatieve en natuurlijke ingrediënten die je gezondheid bevorderen en/of een natuurlijke oplossing bieden voor bepaalde (welvaarts)klachten. Net als in andere sectoren blijft ook in de natuurvoedingssector de tijd niet stilstaan. Voedingssupplementen anno 2015 zijn efficiënte, veilige en wetenschappelijk onderbouwde producten met een specifieke werking (rustgevend, voor het geheugen of de gewrichten, cholesterolverlagend, weerstandversterkend, leverzuiverend…) die de kwaliteit van ons leven verhogen. M A A R D E BAS I S VO O R E E N G E ZO N D L E V E N B L I J F T E E N G E ZO N D E , VO LWA A R D I G E E N E V E N W I C H T I G E VO E D I N G !
Enkele jaren geleden kwam er in Europa vanuit de VS een volledig nieuwe gezondheidstrend aanwaaien: raw & organic superfoods. Superfoods zijn geconcentreerde en ge(vries)droogde vruchten, zaden en planten(delen) boordevol antioxidanten en andere (fyto)nutriënten: uiterst voedzaam en bevorderlijk voor onze gezondheid. Je kunt ze op eenvoudige wijze toevoegen aan je dieet en ze kunnen gemakkelijk onze dagelijkse behoefte aan groenten en fruit dekken of aanvullen. In dit handboek nemen we je mee op ontdekking in de wereld van de superfoods en geven we een wetenschappelijk onderbouwd, maar ook klaar en duidelijk antwoord op een aantal vragen. Welke voedingsstoffen heeft ons lichaam nodig? Wat is gezonde voeding? Wat zijn de gevolgen van slechte voedingsgewoontes? Welke zijn de belangrijkste superfoods? Hoe kunnen ze ons helpen om gezonder en vitaler te leven? En tot slot… maar liefst zeventig gerechten – van een snelle hap tot een culinaire feestmaaltijd – die je ongetwijfeld zullen inspireren om zelf met superfoods aan de slag te gaan en zo je gerechten een extra gezondheidsboost te geven. Gezond en lekker gaan wel degelijk samen!
PETER VERCAEMST
CEO KeyPharm nv
4
INHOUD VOORW OO R D , 4 INLEIDING: ALLES WAT JE OVER SUPERFOODS MOET WETEN , 8
I
II
ONZE VOEDING ONTLEED , 13
SUPERFOODS VOOR EEN GEZONDER LEVEN , 43
III SUPERFOODS ONTLEED , 63 Superfruits , 64
Supernuts & superseeds , 114
Açaí, 64 Acerola & Camu camu, 68 Goji, 72 Maqui, 75 Granaatappel, 78 Blauwe bosbes, 82 Veenbes of cranberry, 84 Duindoorn, 86 Mangostan, 88 Noni, 90
Boekweit, 122 Hennep, 126 Quinoa, 130 Chia, 133
Superboost , 136 Maca, 138 Siberische ginseng , 141 Koreaanse ginseng, 142 Rozenwortel, 144 Guarana & groene maté, 146
Supergreens , 94 Tarwegras & gerstegras, 96 Microalgen - Chlorella & Spirulina, 99 Zeewieren, 102 Kale, 105 Groene thee, 108 Moringa, 110
Overige superfoods , 148 Paddenstoelen, 148 Baobab, 152 Cacao, 155 Kokoswater, 158 Rode biet, 160 Yacon, 163
5
INHOUD IV RECEPTEN – TOPCHEFS KOKEN MET SUPERFOODS , 167
Ontbijt
Zoete snacks
Boekweitgranola met SuperBerries en goji, 178 Vegan yoghurt met bessencompote en granola van gekiemde boekweit, 180 Ontbijtsmoothie, 182 Granola, 183 Superfood-boekweitmuesli, 184
Zoete crackers, 210 IJslolly’s voor grote en kleine kapoenen, 212 Raw bites van banaan, tahin, zaden en noten, 214 Karamel-notensuperboost, 216 Energybars, 219 Cakejes met Matcha green tea en cacaotopping, 220 Açaí-bananenijs, 222 Cookie dough-truffels, 224
Shakes Chocolade-proteïneshake, 186 Green detox, 188 Morning energizer, 189 Skin food, 190 Red Energy, 191 Healthy shots voor kids, 192 Granaatappelmojito, 194
Voorgerechten Ravioli van koolrabi met gerookte paling en chiazaad // Bouillon van zeewier, 226 Wandeling door de tuin // Groentebouillon geparfumeerd met Phyto-Detox® , 229 Wafeltje van quinoa, emmentaler, lente-ui en serranoham, 231 Quinoasalade met radijs, avocado en makreel, 232 Tartaar van West-Vlaams rood rund met rode biet en gepofte boekweit, 235 Gemarineerde wilde zalm met aloe vera, venkel en groene asperges, 236 Soep van rode biet met gember en granaatappel, 238 Erwtenfalafel met tarwegras en yoghurtsausje, 240 Posteleinsoep, 243 Noten-zadenbroodje, 244 Handgerolde couscous met groenten, 246 Gegrilde gamba’s met quinoa, 248
Hartige snacks Zoute crackers, 196 Superfoodcrackers met dip, 198 Avocadohapjes, 201 Gerookt zalmhaasje en veggie carpaccio, 202 Hapjes met kikkererwten, edamamepeulen en mais, 204 Pizza, 207 Dipsaus met gegrilde avocado en hennepproteïne, 208
6
INHOUD
Vongole, 251 Barbecuesalade, 253 Mosselen in het groen op de barbecue, 254 Gerookte heilbot met vinaigrette van chlorella + spirulina en geroosterd volkorenbrood, 257 Soep van gegrilde knollen met maca en rodebietenpoeder, 258 Lenterolletjes met quinoa en romige gemberdip, 260 Boerenkoolsalade met amaranth, peer en pittige sesamdressing, 263
Courgettespaghetti met kippengehakt en bolognesesaus, 285 Marokkaans lamsstoofpotje met abrikozen, 286 Gezonde burgers op de barbecue, 288 Groene risotto met moringa en gegrilde makreel 291 Pestokip op de plank, 293 Pasta pesto met erwtjes en gegrilde bloemkool 294 Griekse quinoasalade, 296 Portobelloburgers met guacamole, adukibonen en zoete aardappel, 299
Hoofdgerechten
Desserts
Marokkaanse salade met quinoa en hummus, 264 Gemarineerde langoustine met framboos en rode biet, 267 Lasagne met quinoa, kip, spinazie, courgette en ricotta, 268 Zalmburger met aubergine, koolrabi en frietjes van zoete aardappel met avocadomayonaise, 271 Taco’s van Chinese kool, jonge wortelen, rode bieten en feta, 272 Eendenborst met gojibessen, zoete aardappelen en wortelen, 274 Courgette- en speltpasta met pesto, 276 Linzensalade met rodepaprika-rodebietendressing, 279 Rijstwraps met groenten en Chlorella + Spirulinadip, 281 Omelet met groenten, 282
SuperBerries met verse kaas, bloemen en kruiden, 300 Taart met chiazaad, walnoten, limoencrème en fruit, 302 Amandelcake met gojibessen en appel, 304 Mousse van raw cacao en maca, bananenijs en crumble van raw cacao, 307 Ananas ingespoten met The Herbalist gin en vruchtenmarinade, 308
Index, 310 Verklarende woordenlijst, 312 De verklaring van de woorden met een * vind je op p. 312.
7
II SUPERFOODS VOOR EEN GEZONDER LEVEN
SUPERFOODS
ENERGIE EN VITALITEIT
ETEN TEGEN VERMOEIDHEID (Over)vermoeidheid is een veelvoorkomende klacht in onze veeleisende samenleving en kan zowel lichamelijke als geestelijke oorzaken hebben. Lichamelijke oorzaken zijn bijvoorbeeld ongezonde voeding, gebrek aan beweging, bloedarmoede, een slecht werkende schildklier en diabetes. Geestelijke oorzaken liggen dan eerder bij depressie of stress. Vermoeidheid heeft vooral te maken met een onevenwicht op verschillende niveaus. Je kunt het relatief gemakkelijk aanpakken door twee laagdrempelige stappen te nemen: je voedingspatroon aanpassen en je stressniveau onder controle krijgen. Hier gaan we daarom dieper in op de kwaliteit van ons voedsel, ons voedselpatroon, op de oorzaken en gevolgen van stress en de mogelijke oplossingen.
De voedingsmiddelen die wij als superfoods beschouwen, hebben allemaal een positieve invloed op je gezondheid. Die invloed is pas optimaal als je ook de rest van je voedingspatroon verandert. We eten meestal omdat we honger hebben of omdat we iets lekker vinden, maar wat velen niet weten is dat de juiste voeding hun lichaam kan beschermen tegen verschillende aandoeningen. In dit hoofdstuk willen we je laten zien dat je gezondheid erop vooruit kan gaan als je superfoods toevoegt aan je voedingspatroon. Je hart en bloedvaten blijven gezonder, je immuunsysteem krijgt een oppepper, je verliest gemakkelijker gewicht, je houdt diabetes op een afstand, je kunt sommige vormen van kanker voorkomen en ga zo maar door. Een voedingspatroon dat rijk is aan superfoods, zorgt er bovendien voor dat je mooier ouder wordt.
Met verkeerde voeding bedoelen we ‘bewerkte voeding’ (processed food), kleurstoffen, kunstmatige zoetstoffen, smaakstoffen, vette zuivel en geraffineerde suikers. Over het algemeen eten we te veel ‘lege’ calorieën. Door die onevenwichtige voeding hebben veel mensen een tekort aan essentiële mineralen, vitaminen of nuttige vezels. Het lichaam probeert die gebreken in de voeding te compenseren en put zichzelf uit. Uiteindelijk zal ook het geestelijk vermogen daaronder lijden. Vaak zijn we ons zelfs niet bewust van het onevenwicht in onze voeding. De voedselkwaliteit hangt immers sterk af van de teelt en de verwerkingswijze. Een biologisch geteeld stuk groente of fruit ziet er misschien niet anders uit dan de conventionele versie, maar verschilt wel degelijk in smaak en vooral in de samenstelling en het gehalte aan ongewenste stoffen. Het gehalte aan het aminozuur lysine (een essentieel aminozuur) is bijvoorbeeld veel lager in granen waarvoor kunstmest gebruikt werd. Deze voedingsmiddelen geven je misschien een verzadigd gevoel wanneer je ze eet, maar niet de vereiste hoeveelheid essentiële voedingsstoffen. Wanneer het om voeding gaat, is het ook belangrijk om regelmaat in te bouwen en het aantal maal-
IT’S NOT HOW MUCH YOU EAT, IT’S WHAT YOU EAT Superfoods dragen op een belangrijke manier bij tot een gezond eetpatroon, maar mogen geen alibi zijn voor ongezonde eetgewoontes. Het blijft ontzettend belangrijk om een evenwichtig voedingspatroon te volgen en op die manier alle noodzakelijke voedingsstoffen op te nemen. Geen enkel voedingsmiddel kan alles leveren wat ons lichaam nodig heeft. Superfoods zijn wel zeer goede bronnen van essentiële voedingsen beschermstoffen en zijn een ideaal hulpmiddel om aan een actieve levensstijl een extra gezonde toets toe te voegen. Het grote voordeel van superfoods is dat je maar een kleine hoeveelheid nodig hebt om een grote hoeveelheid essentiële voedings- en beschermstoffen op te nemen. Dat geldt natuurlijk alleen wanneer de productie- en verwerkingswijze een behoud van deze inhoudsstoffen garandeert.
10
... VOOR EEN GEZONDER LEVEN
l
E N E RG I E E N V I TA L I T E I T
andere hormoon, leptine, dat uit ons vetweefsel komt en ons een verzadigingsgevoel geeft. De tegenhanger van leptine is ghreline, dat de honger opwekt en vooral wordt afgescheiden door de maagwand. Ghreline is het enige bekende hormoon dat voedsel-inname stimuleert. Als het evenwicht in dit hormoonsysteem verstoord geraakt door acute of chronische stress, ervaren we een gevoel van (over)vermoeidheid. Daarom is het zo belangrijk om af en toe momenten van (mentale) rust in te lassen.
tijden bij voorkeur te beperken tot drie per dag. Het overslaan van een maaltijd is nooit een goed idee, en hoe later op de dag, hoe minder zwaar de maaltijd mag zijn. Wanneer je een grote maaltijd eet, heeft je lichaam veel energie nodig om die te verwerken. De maaltijd moet verteerd worden, waardoor je je futloos en moe kunt voelen. Gezonde voeding begint al bij de eerste maaltijd van de dag en een royaal ontbijt is van essentieel belang. De meeste mensen weten dit wel, maar nemen maar een paar minuten de tijd om te ontbijten, of eten voedingsmiddelen die vol suiker zitten. Het is wetenschappelijk bewezen dat mensen die ’s morgens (gezond) ontbijten, zich zowel lichamelijk als geestelijk beter voelen. Britse wetenschappers toonden bovendien aan dat wanneer iemand elke ochtend ontbijtgranen eet, hij een lager percentage cortisol (een stresshormoon) in zijn bloed heeft. Dit brengt ons bij de volgende boosdoener: stress.
Algemene tips om je vitaliteit te verbeteren: l Slaap voldoende en respecteer het dag- en nachtritme. l Eet (minstens) twee uur voor het slapengaan niets meer. l Eet zo veel mogelijk natuurlijke voeding en vermijd chemisch bewerkte voeding. l Vermijd overmatig gebruik van cafeïne of andere stimulerende middelen. l Probeer je huid zo veel mogelijk bloot te stellen aan natuurlijk licht (voor de aanmaak van vitamine D). l Beweeg voldoende. l Laat je testen op sluipende infecties (bv. klierkoorts, ziekte van Lyme). l Laat eventuele bloedarmoede behandelen.
De stress van het huidige leven is eerder geestelijk dan lichamelijk, maar lijkt wel constanter. We spreken zelfs van een ‘standby-stress’, een nieuw fenomeen dat samen met de smartphones de kop opstak. Mensen worden verwacht altijd bereikbaar te zijn en gunnen zichzelf daardoor amper nog momenten van mentale rust. Daarom ligt ons cortisolniveau constant te hoog. Wanneer de bijnieren overbevraagd worden, slaat het lichaam in ‘catastrofemodus’. Het bereidt zich als het ware voor op een rampsituatie en slaat vet en extra calorieën op. Dat is een oermechanisme dat in onze westerse maatschappij eigenlijk overbodig is. Stress is daarom een van de oorzaken van de huidige obesitasepidemie.
Mensen drinken vaak een kopje koffie als ze zich moe voelen. Cafeïne geeft slechts op korte termijn energie en is niet altijd de beste optie als we ons vermoeid voelen. WIST JE DAT… … cafeïne een piek in het bloed bereikt binnen 30 tot 60 minuten? Het heeft een halfwaardetijd van 4 tot 6 uur, de tijd die nodig is om de helft uit ons lichaam te verwijderen. De resterende cafeïne kan nog lange tijd in je lichaam blijven en kan zo de kwaliteit van je slaap beïnvloeden, lang na je laatste kopje koffie.
Onze bijnieren (twee kleine kliertjes die boven de nieren liggen) maken enorm veel belangrijke stoffen aan, waaronder de stresshormonen adrenaline en cortisol. Daarom fungeren ze als de bestuurders van onze ‘stressrespons’. Als ze te veel cortisol aanmaken, reageert ons lichaam niet meer zo goed op dat
11
III SUPERFOODS ONTLEED Superfruits Supergreens Supernuts & superseeds Superboost Paddenstoelen Baobab Cacao Kokoswater Rode biet Yacon
Superfruits
AÇAÍ EUTERPE OLERACEA Fruit bevat antioxidanten, die onze cellen beschermen en de veroudering tegengaan. Açaí (spreek uit als assa-ie) bevat heel veel van deze antioxidanten en is bovendien rijk aan fytosterolen*, omega-vetzuren en vezels die niet alleen cholesterolverlagend zijn, maar ook een heleboel andere positieve eigenschappen bezitten.
Achtergrond Açaíbessen zijn de kleine, donkerpaarse vruchtjes van de Euterpe oleracea, een tropische palmboom die vooral voorkomt in het Amazonegebied in Latijns-Amerika. Eén enkel zaadje kan vier tot acht bomen opleveren. De besjes van deze palmboom lijken een beetje op donkere druiven en hun unieke smaak doet denken aan bosbessen, noten en chocolade. Ze worden vooral gegeten omwille van hun extreem hoge voedingswaarde. Het is dan ook geen wonder dat de inheemse bevolking al eeuwen vertrouwd is met de weldoende eigenschappen van de açaíbes.
14
SUPERFRUITS
l
AÇAÍ
De belangrijkste inhoudsstoffen van açaí l Een hoog gehalte aan antioxidanten (polyfenolen), zoals anthocyaninen, quercetine, oriëntine. l Fytosterolen. l Omega 3-, omega 6- en omega 9-vetzuren. l Vezels.
De hoofdkenmerken l Açaí is een natuurlijke energiebooster. l De bessen bevorderen een gezond cardiovasculair* systeem en verminderen de kans op hart- en vaatziekten. l Ze ondersteunen de vorming van een gezonde en gladde huid. l Ze spelen een rol in de preventie van kanker en inflammatoire* aandoeningen. l Ze helpen het cholesterolgehalte te beheersen. l De besjes versterken het immuunsysteem. l Ze ondersteunen de darmfunctie. l Ze helpen bij afslankdiëten. l Ze werken anti-aging.
15
SUPERFRUITS
l
AÇAÍ
Açaí is veel meer dan een hippe bes Naast antioxidanten bevatten açaíbessen grote hoeveelheden plantensterolen – en dan vooral bèta-sitosterol – die de absorptie van cholesterol kunnen tegengaan. De bessen hebben bovendien een laag suikergehalte en zijn rijk aan mineralen en vitaminen, vooral calcium, fosfor, bèta-caroteen en vitamine E. Daarnaast bevatten ze een hoog gehalte aan essentiële vetzuren: omega 3, omega 6 en omega 9 (oliezuur of oleïnezuur).
Het paarse paradepaardje De açaípalm groeit alleen in de tropische gebieden rond de evenaar. Daar wordt hij blootgesteld aan grote hoeveelheden uv-straling, waardoor hij zich moet beschermen tegen oxidatieve stress*. Daarom hebben de bessen van nature een opmerkelijk hoge concentratie aan antioxidanten. Açaí heeft één van de hoogste gekende ORAC-waarden * van alle bessen. Het antioxidatieve vermogen van de besjes is hoger dan dat van bijvoorbeeld aardbeien, frambozen, bramen of bosbessen. Bovendien bevatten ze tien keer meer antioxidanten dan blauwe bessen en dertig keer meer dan rode wijn. De donkerpaarse kleur wordt veroorzaakt door het hoge gehalte aan wateroplosbare pigmenten of anthocyaninen *, die een grote groep natuurlijke antioxidanten bevatten. Je vindt deze ook in rood- en paarskleurig fruit en groenten. Açaíbessen bevatten er extra veel, voornamelijk cyanidine-3-glucoside en cyanidine 3-rutinoside.
WIST JE DAT… … zeer recente studies aangeven dat anthocyaninen kunnen helpen bij een afslankdieet? Muizen die een vetrijk dieet kregen in combinatie met anthocyaninen, werden minder zwaar, hadden een minder vette lever en een betere insulineproductie. Deze factoren zijn allemaal belangrijk in de ontwikkeling van het ‘metabool syndroom’*.
16
Superfruits
GOJI LYCIUM BARBARUM De gojistruik is oorspronkelijk afkomstig uit Azië, maar wordt tegenwoordig ook gekweekt in West-Europa. De struik staat hier ook bekend als boksdoorn of rode mispel en behoort tot de nachtschadefamilie (Solanaceae). Goji wordt al lang gebruikt in de traditionele Chinese geneeskunde om de lever en de nieren te ondersteunen, voor het beschermen van de huid en de ogen en als energiebooster. Achtergrond De sappige gojibessen worden tot 2 centimeter groot, hebben een oranjerode kleur en zijn rijk aan essentiële voedingsstoffen, vitaminen en mineralen, met als belangrijkste vitamine C. Daarnaast bevatten ze polysachariden (ook wel LBP genoemd), carotenoïden (o.a. zeaxanthine en bèta-caroteen), fytosterolen*, betaïne, flavonoïden*, cerebrosiden, linolzuur, alfa-linoleenzuur en fenolen. Door de grote hoeveelheid actieve fytonutriënten* hebben gojibessen heel wat therapeutische eigenschappen, helpen ze onze natuurlijke weerstand te versterken en geven ze ons energie.
18
SUPERFRUITS
l
GOJI
De belangrijkste inhoudsstoffen van goji l LBP-complex (Lycium barbarum polysacharidenproteïnecomplex). l Flavonoïden zoals myricetine, quercetine, kaempferol. l Vitaminen: C, B1 en B2. l Mineralen: zink, selenium. l Carotenoïden zoals bèta-caroteen, zeaxanthine en cryptoxanthine. l Plantensterolen. l Omega 3-vetzuur: alfa-linoleenzuur en omega 6vetzuur: linolzuur. l Betaïne. l Cerebrosiden. l Coumarine.
De hoofdkenmerken l Goji helpt de natuurlijke weerstand te versterken en geeft meer energie. l Het beschermt tegen (huid)veroudering en tegen oogaandoeningen. l Het speelt een rol in de preventie van kanker en inflammatoire* aandoeningen. l Het speelt een rol in de preventie van hart- en vaatziekten en neurologische aandoeningen. l Het helpt bij de beheersing van het cholesterolgehalte.
19
SUPERFRUITS
l
GOJI
Go go goji! De polysachariden in gojibessen worden ook wel het LBP-complex (Lycium barbarum polysachariden-proteïnecomplex) genoemd. Zoals veel plantafgeleide bioactieve polysachariden stimuleren ze ons immuunsysteem. Hierdoor zijn we minder vatbaar voor ziektes en kan ons immuunsysteem zelfs ingezet worden om tumorcellen uit te schakelen. LBP stimuleert ook de activiteit van antioxidatieve enzymen zoals SOD (superoxide dismutase) en GSH-Px (glutathion peroxidase) en speelt op die manier een centrale rol in de bescherming van onze cellen tegen schadelijke vrije radicalen*. Gojibessen bevatten nog heel wat andere kleine componenten, zoals vitamine C, die ons meer energie geeft en ons immuunsysteem ondersteunt. Het bevat daarnaast ook stoffen als betaïne, cerebroside, p-coumaarzuur en plantensterolen.
is tussen het dagelijks eten van minstens vijf tot negen porties oranje fruit en groenten en een verminderde gevoeligheid voor oogaandoeningen, veroudering en zelfs bepaalde kankers.
Oranje: voedsel voor huid en ogen Carotenoïden zijn oranje tot rode pigmenten. Ze worden onderverdeeld in twee groepen: carotenen en xanthofyllen. Ze bevatten onder andere bèta-caroteen, luteïne en zeaxanthine. Verschillende onderzoeksgroepen rapporteerden reeds dat er een verband
WIST JE DAT… … Gojibessen meer vitamine C dan sinaasappels, meer ijzer dan biefstuk en meer bèta-caroteen dan wortelen bevatten?
Bèta-caroteen wordt ook wel provitamine A genoemd omdat hieruit vitamine A wordt aangemaakt. Het is een sterk antioxidant, dat bovendien de veroudering van de (huid)cellen tegengaat. Talrijke studies hebben aangetoond dat luteïne en zeaxanthine beschermen tegen schade door uv-licht. Ze filteren de hoge-energiegolflengtes van zichtbaar licht en fungeren als antioxidanten die ons beschermen tegen reactieve zuurstofdeeltjes. Daarnaast beschermen ze ook de retina (het netvlies) tegen maculadegeneratie* en verminderen ze de kans op glaucoom (oogbaloverdruk).
20
W W W. K E Y P H A R M . C O M W W W. L A N N O O . C O M Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen.
TEKSTEN Dr. Pharm. Ciska Wyns & MSc. Leen Decorte RECEPTEN Peter De Clercq, Gert De Mangeleer, Sofie Dumont, Pieter-Jan Lint,
Claudia Storme, Petra Vaes, Julie Van Den Kerchove en Ellemieke Vermolen EINDREDACTIE Hilde Smeesters FOTOGRAFIE EN STYLING RECEPTEN Stefanie Geerts FOTOGRAFIE DEEL I-III © iStock, Shutterstock BEELDREDACTIE Ellen Debucquoy GRAFISCHE VORMGEVING Leen Depooter – quod. voor de vorm.
De bibliografie kan via keypharm@keypharm.com opgevraagd worden.
Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact nemen met onze redactie: redactielifestyle@lannoo.com © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2015 D/2015/45/565 – NUR 440 ISBN: 978 94 014 3243 6
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.