Politiek & Schilderkunst
Politiek & Schilderkunst Hendrick De Clerck (1560–1630) en de keizerlijke ambities van de aartshertogen Albrecht en Isabella
KATHARINA VAN CAUTEREN
Et essendo interrogato della cagione, per la quale tanto s’affaticava, rispondeva, per resuscitare i morti. Leandro Alberti (1479–1552)
Ad imperatores duos, archiducem et sanctum, corde et anima.
7
Voorwoord door dhr. Fernand Huts
9
Inleiding
29
Deel I – Redder van de Nederlanden
67
Deel II – Deugd als campagnestrategie
91
1 De zonnekoning
93
2 Een gouden tijd
123
3 Het kuise woud
151
4 De weg naar onsterfelijkheid
179
Deel III – Kruispunt tussen hemel & aarde
233
1 Het visioen van het einde
235
2 Wachten op een wonder
263
3 De nieuwe Tempel
297
Deel IV – Het nieuwe Eden
333
Deel V – De Habsburgse kunstcanon
367
Besluit
393
Bibliografie
397
Fotocredits
413
Over de auteur
415
Inhoudstafel
Dankwoord
Hendrick De Clerck De zelfmoord van Lucretia, ca. 1600 Olieverf op doek, 112 x 92 cm PrivĂŠbezit
6
Dankwoord
Sommige momenten veranderen een mensenleven. Ik hoorde de naam van Hendrick De Clerck voor het eerst in het najaar van 1999 en het was alles behalve liefde op het eerste gezicht: het was een verstandshuwelijk dat curieus genoeg ontvlamde in blinde passie, om uit te monden in gezapigheid en misschien zelfs een beetje in sleur. Met dit boek hebben Hendrick en ik een baby. En nu lijkt het me zo zoetjesaan tijd voor het weduwschap. Excuses als het niet sympathiek klinkt. Hendrick is toch al dood. De inzichten, ideeën en hersenkronkels in deze publicatie zijn de hertaling van het proefschrift dat ik in 2010 verdedigde aan de KU Leuven. Iedereen die me destijds geestelijk (redelijk) gezond wist te houden, kreeg al een plekje in het dankwoord van dat ‘magnum opus’, met een extra pluim voor Katlijne Van der Stighelen als mijn promotor van weleer. Hier hoort bovendien een welgemeend dankjewel aan Jan Van der Stock, in zijn hoedanigheid van persoonlijke carrièrecoach, en aan Marc Adang en Bart Van Damme als consciëntieuze testlezers. Al even veel ben ik verschuldigd aan Luc Demeester en Beatrice De Keyzer van uitgeverij Lannoo, aan Paul Boudens met zijn magische vormgeef-touch, aan Lee Preedy die mijn woorden zwierig omzette naar het Engels, en aan Elisabeth Bracke, want zonder haar zouden er in dit boek geen plaatjes staan. Daarnaast verdienen enkele mensen in voorliggende publicatie bijzondere bonuspunten. Omdat ze nooit gillend zijn weggelopen toen ik alwéér begon te emmeren over Hendrick, Hendrick en nog eens Hendrick. Omdat ze me intellectueel keer op keer nog net dat ene stapje verder duwden, of me net nuchter met mijn voeten op de grond wisten te houden. Omdat ze mijn dieptepunten nog steeds even rustig verdragen als mijn hoogtepunten. En gewoon omdat ze bestaan. Bovenal: bloemen, boeketten en paradijstuinen voor mijn liefste ouders. Omdat ze zijn wie ze zijn en mij hebben gemaakt tot wie ik ben. Mams, paps: het is allemaal jullie eigen schuld. Voor Nele en Bart, als gekoesterde rotsen in een soms chaotische branding. En omdat ik jullie al langer ken dan Hendrick. Voor Patrick, alleen al omdat hij me vergeleek met Bruce Springsteen. Voor Tara, want in het leven heeft een mens zelfverklaarde zusjes nodig. En, last but not least: voor Simon, Jozef en de aardbei. Sommige momenten veranderen een mensenleven. Het kan een les zijn die je nietsvermoedend binnen stapt. Een les die leidt tot een doctoraatsverdediging en tot vriendschap voor het leven. Het kan een telefoontje zijn, dat leidt tot tentoonstellingen, boeken en intellectueel vuurwerk. Of het kan een verloren weddenschap zijn, een lange wandeling door een verlaten stad, en de eenvoudige wetenschap: ik ben thuis gekomen. En thuis is een reis vol avonturen. Dit boek zou er niet zijn zonder het vertrouwen en de nonchalante brille, de aanmoedigingen, opmerkingen, aanvullingen, troosttelefoons, slobberwijn, voorleessessies en papieren pinguïns van Paul Huvenne en Bernard Aikema. Geschreven is het echter voor Fernand Huts, de man die me leerde wat in dit leven onbetaalbaar is: mollige muzikanten, tien centimeter sneeuw, gewoon jezelf zijn en altijd papjong blijven. Het is aan hem dat ik dit boek opdraag, in warme dankbaarheid, en in de hoop op nog veel meer van hetzelfde. KATHARINA VAN CAUTEREN
7
Hendrick De Clerck Vermoedelijk zelfportret als de apostel Johannes, ca. 1595–1605 Olieverf op paneel, 75 x 57 cm Opwijk, Sint-Pauluskerk Anoniem >>> Stèle van Naram-Sin, ca. 2270 v.C. Kalksteen, 200 x 150 cm Parijs, Musée du Louvre
8
Kunst is geen geïsoleerd gebeuren. Het is geen geïdealiseerde activiteit van een kunstenaar die onder een glazen stolp zijn werken maakt. De kunstenaar is een onderdeel van zijn omgeving en van de samenleving. Hij neemt deel aan het maatschappelijk leven. Met zijn werken en creaties geeft hij uitdrukking aan bepaalde aspecten van de maatschappij waarin hij leeft en werkt. De Brusselse schilder Hendrick De Clerck stelt zijn talent ten dienste van de politiek. Meer bepaald schaart hij zich aan de zijde van de dynastieke ambities en het machtsstreven van de aartshertogen Albrecht en Isabella, die bij het begin van de zeventiende eeuw heersen over onze gewesten. De Clerck is slim. Hij stelt de wereld van de vorsten niet in vraag, integendeel. Hij behaagt zijn opdrachtgevers en voorziet zo in zijn levensonderhoud. Daardoor wordt de kunstenaar een welgestelde burger. Hij is een pragmatische zelfstandige en een slimme ondernemer die, met kunstcreatie ten dienste van macht, zijn sociale positie uitbouwt. Hoe meer hij met zijn schilderijen de politiek en het imago van de Aartshertogen laat stralen, hoe leuker zijn maatschappelijke positie en hoe hoger zijn welstand.
Voorwoord
De kunstenaar en zijn omgeving
Kunst in het spel om de macht Al sinds mensenheugenis hebben gezagsdragers er een zeer grote behoefte aan om zich te omringen met tekenen van hun macht. Omstreeks 2270 voor Christus laat de Assyrische veldheer Naram-Sin zichzelf reeds vereeuwigen op een stèle. Hij vertrapt er zijn vijanden en stijgt op naar de zon. In het graf van Toetanchamon is een voetbankje gevonden met daarop een voorstelling van de vijanden van de farao: hij veegt letterlijk zijn voeten aan hen. Dit soort van machtssymbolen zijn voor de vorst ook het gereedschap om afstand te scheppen met het gewone volk. Wie gezag uitoefent, maakt zijn onderdanen graag duidelijk dat zij ondergeschikt zijn. Alle media, alle middelen zijn daar goed voor. Ze moeten zichtbaarheid geven aan de kracht en het gezag waarmee de grote machthebber bestuurt. Slimme heersers willen bovendien nog een dimensie meer geven aan hun uitstraling: zij willen het heden overstijgen en hun belangrijkheid voor de eeuwigheid vastleggen en exposeren. Dit boek gaat in de eerste plaats over macht. Het is een verhaal over het gebruik van kunst als propagandamiddel. Het is een verhaal over de Habsburgse vorsten Albrecht en Isabella, die de schilderkunst gebruiken om macht te verwerven, uit te stralen en aan te wenden. De kunst moet hen helpen om hun grote doelen te bereiken: het kweken van een gehoorzame en volgzame bevolking, het stichten van een dynastie, het verwerven van de keizerskroon en het (be)vestigen van het katholieke geloof.
Historische achtergrond Filips II probeert zijn fouten te herstellen Albrecht en Isabella zijn het exportproduct van Filips II. Deze Spaanse koning werd de soevereine vorst van de Nederlanden na de troonsafstand van zijn vader, Karel V, in 1555. Veel plezier beleeft hij niet aan het bestuur van zijn noordelijke provinciën. Religieuze conflicten en politieke spanningen leiden tot de grote opstand tegen zijn bewind. Ondanks de toevoer van goud en zilver uit Zuid-Amerika gaan de Spaanse staatsfinanciën door de geldverslindende oorlog in de Nederlanden met regelmaat bankroet. Wanneer hij zijn einde voelt naderen, komt Filips tot het inzicht dat hij het verkeerd heeft aangepakt en dat de toestand in de Nederlanden niet kan opgelost worden vanuit het machtscentrum in Madrid. Hij denkt een politieke oplossing te vinden in gedecentraliseerde en gedelegeerde soevereiniteit, ondersteund door een Spaanse vinger in de (bestuurs)pap. Als oplossing arrangeert Filips een dubbelhuwelijk. Enerzijds zal zijn zoon, de toekomstige Filips III, trouwen met Margaretha van Oostenrijk (een kleindochter van zijn oom Ferdinand).
9
Anoniem Albrecht en Isabella in een slee, ca. 1610 Olieverf op koper, 6 cm doorsnede The Phoebus Foundation
10
Theodor de Bry Spotprent met de hertog van Alva, ca. 1578 Gravure, 125 x 105 mm
11
BoĂŤtius Adamsz. Bolswert naar David Vinckboons Boerenverdriet, 1610 Gravure, ca. 206 x 286 mm (elk)
12
13
Atelier van Frans II Pourbus Filips III van Spanje, ca. 1600 Olieverf op paneel, 67 x 51 cm The Phoebus Foundation Atelier van Frans II Pourbus Margaretha van Oostenrijk, ca. 1600 Olieverf op paneel, 67 x 51 cm The Phoebus Foundation
14
15
Colofon wwww.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen.
AUTEUR
Katharina Van Cauteren beeldredactie
Elisabeth Bracke Algemene coördinatie & uitgever
Luc Demeester Beatrice De Keyzer grafisch ontwerp & zetwerk
Paul Boudens morele steun
Marie Geraerts & Niels Schalley cover
Hendrick De Clerck Het oordeel van Paris, ca. 1600–1610 Olieverf op paneel, 70 x 103 cm The Phoebus Foundation Met warme dank aan The Phoebus Foundation.
© Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2016 D/2016/45/14 – NUR 642/644 ISBN: 978 94 014 3238 2 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact nemen met onze redactie: redactiekunst@lannoo.com. We hebben ons uiterste best gedaan om alle copyrighthouders te traceren. Indien we daar toch niet helemaal in geslaagd zouden zijn, kunt u contact met ons opnemen: Lannoo Uitgeverij, Kasteelstraat 97, 8700 Tielt, België.
16