Issuu

BALI – LOMBOK – JAVA

van reizigers voor reizigers

TTER

BALI – LOMBOK – JAVA

4 De wereld houdt niet op met draaien. Een wereldreiziger is de eerste om dat te beamen. Hoewel men geen inspanningen gespaard heeft om al de gegevens in deze gids uitgebreid te testen en te actualiseren, is het niet uitgesloten dat je ter plaatse vaststelt dat bepaalde gegevens in deze gids toch al opnieuw gewijzigd zijn. Veel adressen en suggesties in de Trotters zijn bovendien wat ‘fragiel’, juist omdat ze zo sympathiek en verrassend zijn. We zouden het daarom bijzonder op prijs stellen als je ons op de hoogte brengt van eventuele wijzigingen, zodat we de eerstvolgende herdruk op een correcte manier kunnen aanpassen. Dank bij voorbaat. Ons adres:

trotter Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt

Uitgeverij Terra Lannoo Postbus 97 NL-3990 DB Houten

e - mail: trotter @ lannoo.be www.trotterclub.com

De prijscategorieën die in de Trottergidsen worden gebruikt, zijn steeds afgestemd op het land. Als je in een goedkoop hotelletje ongeveer € 25 betaalt, behoort een hotel waar je € 75 neertelt uiteraard tot de dure prijsklasse. De uitgever kan niet aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten of de gevolgen ervan. vertaling Petra van Caneghem, Imago Mediabuilders; Imago Mediabuilders reisinformatie vlaanderen en nederland Wegwijzer, Brugge omslagontwerp Studio Jan de Boer / Helga Bontinck ontwerp binnenwerk Imago Mediabuilders omslagfoto saiko3p / Shutterstock oorspronkelijke titel Le Routard – Bali - Lombok oorspronkelijke uitgever Hachette, Paris directeur van de reeks en auteur Philippe Gloaguen stichters Philippe Gloaguen en Michel Duval adjunctredacteuren Benoît Lucchini en Amanda Keravel redacteuren Isabelle Al Subaihi, Mathilde de Boisgrollier, Thierry Brouard, Marie Burin des Roziers, Véronique de Chardon, Fiona Debrabander, Anne-Caroline Dumas, Géraldine Lemauf-Beauvois, Olivier Page, Alain Pallier, Anne Poinsot en André Poncelet.

D/2016/45/28 - ISBN 978 94 014 3187 3 - NUR 517 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

VEELGESTELDE VRAGEN

21 TOPERVARINGEN VAN TROTTER

REIZEN NAAR BALI EN LOMBOK

REIZEN VANUIT BALI EN LOMBOK

BALI, LOMBOK PRAKTISCH 21 ABC van Indonesië 22 Alvorens te vertrekken 22 Bagage en kleding 25 Budget 26 Douane 29 Drugs 29 Elektriciteit 29 Fooien 29 Geldzaken 30 Gezondheid 32 Internetadressen 35 Klimaat 35 Musea en bezienswaardigheden 36 Noodgevallen 37 Openingstijden 37 Overnachten 37 Post (Kantor Pos) 40 Reisliteratuur 40 Reisroutes 42 Risico’s en ergernissen 43 Taal 45 Telecommunicatie 53 Tijdsverschil 55 Vervoer 56 Winkelen 62

MENS, MAATSCHAPPIJ, NATUUR EN CULTUUR 69 Beroemde personen 70 Bureaucratie 72 Cultureel erfgoed 72 Dans 74 Drank 76 Economie 78 Feesten, rituelen en ceremonies 79 Film 82 Fotograferen 82 Geografie 83 Geschiedenis 84 Geschiedenis van het toerisme op Bali: enkele overwegingen 92 Godsdienst en geloof 94 Keuken 96 Kinderen 98 Media 99 Mensenrechten 100 Milieu 101 Muziek 102 Roken 103 Sport en ontspanning 103 Wajang 108 Werelderfgoedlijst van Unesco 110 Zeden en gewoonten 110

BALI HET ZUIDEN VAN HET EILAND 120 Denpasar 120 Sanur 126 Kuta, Legian, Seminyak en Petitenget-Canggu 135 Het schiereiland Bukit 159

INHOUD DE ROUTES IN HET CENTRUM EN HET NOORDEN 165 Batubulan 165 Celuk 166 Sukawati, Batuan, Mas, Bono, Gianyar en Bangli 166 Ubud 169 DE ROUTE NOORDWAARTS: VAN UBUD NAAR HET BATURMEER 195 VAN UBUD NAAR TAMPAKSIRING 195 Tampaksiring 196 Het Baturmeer 197 Kintamani 203 DE ROUTES IN HET OOSTEN 203 Klungkung 203 Sidemen 205 Besakih 206 De Agungberg 207 Kusamba 209 De eilanden 209 Padangbai 217 Manggis Beach 221 Candi Dasa 221 Karangasem 226 Tirtagangga 226 DE KUSTWEG IN HET OOSTEN 228 Amed 229 Tulamben 235 DE NOORDKUST 237 Air Sanih 238 Kubutambahan 238 Sawan 238 Sangsit 238 Singaraja 240

Bedugul 240 Batukau 241 Munduk 242 Lovina 243 HET WESTEN VAN BALI 248 VAN LOVINA NAAR GILIMANUK 248 Pemuteran 248 VAN GILIMANUK NAAR HET ZUIDEN VAN BALI 251 Tanah Lot 252 Mengwi 253 Sangeh 254 Kapal, Sempidi, Lukluk 254

LOMBOK (NUSA TENGGARA) HET WESTEN, ROND MATARAM 262 Lembar 262 Ampenan, Mataram, Cakranegara en Mandalika 263 Senggigi en Mangsit 266 Narmada 273 Lingsar 273 Suranadi 274 NAAR HET ZUIDEN 274 Sukarara 274 Penujak 275 Sengkol 276 Kuta 276 HET MIDDEN VAN HET EILAND 283 Kotaraja en Loyok 283 Tetebatu 283

INHOUD

HET OOSTEN VAN HET EILAND Labuhan Lombok

284 284

IN HET NOORDWESTEN, DE GILI-EILANDEN Gili Air Gili Meno Gili Trawangan

285 290 293 296

HET NOORDEN VAN HET EILAND De Rinjaniberg

306 306

JAVA Yogyakarta 316 Prambanan 344 Borobudur 348 De Merapivulkaan 357 Surabaya 358 Probolinggo 368 De Bromovulkaan 370 De Semeruvulkaan 376 De Kawah Ijenvulkaan 378 REGISTER

KAARTEN EN PLATTEGRONDEN Afstanden tussen de steden 59 Amed 231 Bali, overzichtskaart 118-119 Bali, het noorden van 239 Bali, het zuiden van 162 Baturmeer, het 199 Borobudur 350-351 Bromo- en Semeruvulkaan, de, overzichtskaart 374-375 Candi Dasa 222-223 Denpasar 123 Gili Air 291 Gili Meno 295 Gili Trawangan 299 Gili Trawangan, detailkaart 300 IndonesiĂŤ, overzichtskaart 18-19 Java, overzichtskaart 318-319 Kawah Ijenvulkaan, de, overzichtskaart 380 Kuta (Bali), detailkaart 141 Kuta (Lombok) 277 Kuta, Legian-Seminyak, Petitenget-Canggu, overzichtskaart 136

390

Legian-Seminyak, detailkaart 143 Lombok, overzichtskaart 258-259 Lovina 244-245 Mangsit 268 Nusa Lembongan 211 Padangbai 219 Petitenget-Canggu, detailkaart 145 Prambanan 347 Rinjaniberg, de, overzichtskaart 307 Sanur 129 Senggigi 267 Surabaya 361 Tulamben 236 Ubud 174-175 Ubud, detailkaart 177 Yogyakarta 321 Yogyakarta, het centrum, detailkaart I 323 Yogyakarta, de wijk Prawirotaman, detailkaart II 325 Yogyakarta, de kraton, detailkaart III 337 Yogyakarta, de omgeving van 342

BALI, LOMBOK PRAKTISCH ABC van IndonesiĂŤ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Alvorens te vertrekken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bagage en kleding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Budget. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Douane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drugs. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Elektriciteit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fooien. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Geldzaken.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gezondheid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Internetadressen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Klimaat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Musea en bezienswaardigheden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Noodgevallen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Openingstijden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Overnachten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Post (Kantor Pos). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reisliteratuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reisroutes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risicoâ€™s en ergernissen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Taal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Telecommunicatie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tijdsverschil. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vervoer.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Winkelen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

22 22 25 26 29 29 29 29 30 32 35 35 36 37 37 37 40 40 42 43 45 53 55 56 62

Het huwelijk Het huwelijk wordt pas een hele tijd na de voltrekking gevierd. De Balinezen zijn heel vrij. Ze weten van jongs af aan alles van ‘de dingen des levens’ en kunnen er tijdens hun jeugd ruimschoots van genieten, maar voor de families is het huwelijk de passende afsluiting. In de ngro rod-huwelijksplechtigheid ontvoert de jongen het gewillige meisje, hij biedt de goden offergaven aan en bedrijft de liefde met zijn bruid. Het paar komt terug bij de ouders die hen zogenaamd hebben gezocht. Daarna kiezen ze een datum voor het feest dat het huwelijk officieel zal maken. Bij het mapadik-huwelijk organiseren de ouders de trouwpartij, maar met de instemming van de beide hoofdrolspelers. Polygamie bestaat niet meer, hoofdzakelijk uit economische overwegingen. Als een vrouw wil scheiden en daar goede redenen voor kan aanvoeren, moet ze gewoon de echtelijke woning verlaten. Als een man hetzelfde wil doen, waarschuwt hij het dorpshoofd dat hij een andere vrouw neemt, maar de eerste houdt hij vaak ook in huis.

MENS, MAATSCHAPPIJ, NATUUR EN CULTUUR FEESTEN, RITUELEN EN CEREMONIES

Feestdagen Er zijn zoveel feesten dat, als je goed plant, je 365 dagen lang feest kunt vieren! De feestdagen vallen niet op een vaste datum want ze verschuiven elk jaar 10 tot 11 dagen, afhankelijk van de stand van de maan (volle maan en halve maan). Een kalender met lokale feestdagen is te verkrijgen bij het regionale Bureau voor Toerisme. Daarnaast is er de Indonesia Calendar of Events, die een overzicht geeft van alle feesten, evenementen en ceremonies in de hele archipel. Je vindt deze kalender in de kantoren van Garuda en bij de Bureau voor Toerisme. Om de 210 dagen is het Galungan, een belangrijk feest op de Balinese kalender, dat drie dagen duurt. Bij die gelegenheid keert iedereen naar zijn geboortedorp terug om de goden en voorouders te eren, die volgens het plaatselijke geloof afdalen in de tempels. Tien dagen later is het Kuningan, dat een dag lang gevierd wordt. Tijdens deze periode priester zegent mensen met heilig water tijdens galungan .

staat het leven even stil: de bediening in de hotels en de restaurants is beperkt, banken en winkels zijn gesloten. Hetzelfde geldt voor het hindoeïstische Nieuwjaar (Nyepi Day), een feest dat voorafgegaan wordt door een zuiveringsperiode van enkele dagen (Melasti). Op Nyepi zijn de luchthavens gesloten, je mag niet op straat komen en zelfs geen licht aansteken. Dus blijft iedereen thuis. Je kunt die dag maar beter een goed boek lezen en voor voldoende eten en drinken zorgen, want er valt toch niets te beleven of te kopen. Waarom zie je op die dag in hemelsnaam geen kat op straat? Omdat op Nieuwjaar de boze geest op aarde neerdaalt. Alleen als er geen leven op straat is, zal hij weer vertrekken. Op sommige plaatsen mag je op die dag van het jaar je hotel 24 uur lang niet verlaten, zelfs niet om naar het strand te gaan! HET FEEST VAN DE STILTE Nyepi, het Balinese Nieuwjaar, wordt thuis gevierd, zonder geluid te maken. Er rijden geen auto’s (op enkele ambulances na) en er is geen activiteit te bespeuren. Op die dag is alles gesloten en is niemand te zien op straat. De boze geesten die geen menselijke aanwezigheid opmerken, zouden zo elders hun heil zoeken.

Crematies MENS, MAATSCHAPPIJ, NATUUR EN CULTUUR FEESTEN, RITUELEN EN CEREMONIES

Dit zijn de spectaculairste ceremonies. Ze vinden vooral plaats in juli en augustus. Om ze te vinden, volstaat het om een beetje rond te trekken: de voorbereidingen zijn meestal zichtbaar vanaf de weg. Nog gemakkelijker: bij heel wat hotels, Bureaus voor Toerisme en reisbureaus worden de data van crematies en dansspektakels op een bord aangekondigd. Sommige hotelmedewerkers zijn op de hoogte van alle interessante evenementen. In tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd, zijn er geen geheime crematies. Een crematie wordt steeds lang van tevoren gepland en aangekondigd. De toeristen (en dat is toch wel het toppunt!) zijn de enigen die zich ergeren aan elkaars aanwezigheid, want de Balinezen accepteren de indringers ontspannen en met respect. Als een Balinees sterft, begint zijn grote reis. De onsterfelijke ziel is eindelijk verlost van het lichaam en herleeft in een nieuwe vorm. De crematie moet in theorie plaatsvinden 42 dagen na het overlijden, opdat de levenscyclus een perfecte lus zou vormen. In werkelijkheid kan men zelden op zo’n korte termijn genoeg geld bij elkaar krijgen om die zeer dure ceremonie te betalen. Collectieve crematies komen erg vaak voor, voornamelijk om economische redenen. De familie van de overledene moet niet alleen de crematie financieren, maar gedurende de festiviteiten ook de gasten, die vaak van zeer ver komen, te eten geven. Sommige crematies kosten evenveel als een auto of een huis. Toch doet iedereen het, want zolang het lichaam van de overledene niet is verbrand, dwaalt zijn ziel rond en kan die onheil veroorzaken. De verbranding is dus een heilige plicht. De datum wordt gekozen door astrologen. Het lichaam (of wat er nog van over is als de geldinzameling te lang heeft geduurd) wordt verbrand in een sarcofaag die altijd de vorm van een dier heeft. Als de overledene wordt verbrand in een stier, is het een brahmaan; in een leeuw is het een satria; als hij genoegen neemt met een vis-olifant, is het maar een sudra. De toren waarop de dode wordt vervoerd, symboliseert de kosmos die op het fundament van de wereld rust. Het geheel is bedekt met stukken stof en gekleurd papier. Sommige torens zijn echte kunstwerken. Het lichaam wordt in de toren gezet en de stoet draait hem in alle richtingen en danst eromheen om te vermijden dat de geest de weg naar het dorp terugvindt! Om de ziel los te maken van het lichaam is crematie vereist. Als het lichaam is verbrand, is de ziel eindelijk uit haar kerker bevrijd, vandaar de feestvreugde.

Balizee

Kintamani Munduk Besakih

BALI

Ubud Tanah Lot Java

Tulamben Amed Sidemen

Padangbai Denpasar

Kuta INDISCHE OCEAAN

BALI XXX

Museum Le Mayeur 134 De markt 168 Neka Museum 188 The Blanco Renaissance Museum 189 Traditionele opvoeringen 192 De bron van Tirta Empul 196 Water Palace 228 De rijstvelden van Tirtagangga 228 De rijstvelden van Jatiluwih 242 Het eiland Pulau Menjangan 250 De tempel (Tanah Lot) 253

Bali, het ‘godeneiland’, ademt charme en schoonheid. Het is een van de kleinste eilanden van de Indonesische archipel, maar veruit de geliefdste toeristische verblijfplaats. Maar ook Lombok laat geleidelijk van zich spreken. Dit kleine paradijs heeft alles wat nodig is voor een geslaagde vakantie. Schitterende stranden – hoewel zwemmen slechts op een paar plaatsen mogelijk is en wit zand eerder de uitzondering vormt – indrukwekkende en met bossen begroeide vulkanische bergen, prachtige heuvels met trapsgewijs aangelegde rijstvelden waarvan de golvende lijnen heerlijk spelen met het licht. Een levendige, authentiek gebleven cultuur en vooral de verbazingwekkend vriendelijke bevolking met haar onverstoorbare gemoedelijkheid. Al even heerlijk is de aangeboren smaak van de Balinezen voor schoonheid, kunst en harmonie.

Donkere wolken pakken zich samen Een idyllische omgeving, maar toch kunnen we de donkere wolken die zich sinds een paar jaar aan de horizon vertonen niet negeren. Ze laten het ergste vrezen voor een toekomst die steeds dichterbij komt. Door het gebrek aan een samenhangend ontwikkelingsplan, gecombineerd met de lokroep van de directe winst en de corruptie, zou dit eiland wel eens op het altaar van het massatoerisme en het economisch gewin geofferd kunnen worden. In de toeristische plaatsen verdwijnen de rijstvelden zienderogen en worden de voor landbouw bedoelde, en ecologisch erg kwetsbare, zones ingeruild voor golfclubs en reusachtige vakantieoorden. Het vuil stapelt zich overal

bali

116

op omdat er geen ophaalsysteem is en bevuilt zelfs de diepste rivierengten en ook de drukstbezochte stranden. Ondertussen neemt het verkeer toe en kun je je slechts nog met moeite verplaatsen. Maar als onverbeterlijke optimisten hopen wij natuurlijk dat dergelijke zaken een reactie teweeg zullen brengen en ertoe zullen leiden dat er wordt nagedacht over de redding van het eiland.

Het Bali waarvan we houden bestaat nog steeds Of ze nu midden tussen de toeristen wonen of in een afgezonderde gemeenschap, de Balinezen leven ongestoord voort in hun eigen ritme, met hun eigen gebruiken. Het is een plezier om te zien hoe mannen en vrouwen dagelijks offers neerleggen voor winkels en bruggen, langs de rijstvelden of op een altaar in de tuin, alsof de rest van de wereld niet bestaat. Misschien is het juist door deze alomtegenwoordigheid van het goddelijke dat de Balinees zo beminnelijk is. Bali is een van de laatste eilanden ter wereld dat, ondanks de explosieve toeristische groei, zijn ziel nog niet helemaal heeft verkocht! Al willen ze je daar altijd wel iets verkopen! Naar Bali ga je in eerste plaats om oeroude tradities te ontdekken, tegen de achtergrond van een toverachtig landschap. Wel is het zo dat we hiervoor vandaag de dag meer dan vroeger dieper het land in moeten gaan. Het zou helemaal verkeerd zijn om hier als een gek rond te toeren om zo snel mogelijk de bezienswaardigheden af te werken. Nee, op Bali moet je tijd nemen om verborgen hoekjes en smalle paadjes te verkennen, om je onder te dompelen in de dorpssfeer, om de voorbereidingen van een religieus feest of een huwelijk bij te wonen. Zo krijg je de kans om de echte Balinees te leren kennen en in contact te komen met het Bali van de rijstvelden en de rituelen, de nachtelijke ceremonies en de dansen die je in trance brengen. Zo ontdek je een heel andere wereld dan die van de nepvoorstellingen en de uitzichtpunten die worden overspoeld door kudden toeristen. AANKOMST OP BALI

MET HET VLIEGTUIG

L  Luchthaven

van Ngurah Rai: in Tuban, 13 km van Denpasar en 2,5 km van Kuta. Het is de enige luchthaven op Bali (hij wordt momenteel uitgebreid). De terminal voor binnenlandse vluch ten en de internationale terminal liggen vlak naast elkaar. In beide terminals zijn er bureaus voor hotelreserveringen (niet erg nuttig), wissel kantoren, pinautomaten en, aan de uitgang, een klein Bureau voor Toerisme (T  0361 76 14 76), een reserveringsbalie voor prepaid (vooraf be taalde) taxi’s, alsook enkele autoverhuurders. Op gelet, soms moet je in de rij staan bij de immigra tiedienst, reken op een wachttijd. `

De luchthaven verlaten • Met de bus: er vertrekken geen bussen van de luchthaven. Neem dus een taxi om naar Kuta of

Sanur te gaan. Wie naar Ubud wil in het noorden van het eiland of naar een andere bestemming, moet eerst naar Kuta of Denpasar en daar over stappen op een privébusje of een bus van de maatschappij Perama. Zie ook de rubriek ‘Aan komst en vertrek’ bij de betreffende plaatsen. • Met een taxi: om je van de luchthaven naar je plaats van bestemming te verplaatsen, is een taxi natuurlijk de eenvoudigste oplossing. De prijzen staan aangegeven. Je betaalt aan de taxibalie (bij de uitgang van de luchthaven, aan de linkerkant, de blauwe taxi’s), dus voordat je in de auto stapt. Een rit naar Jimbaran of Kuta kost bijvoorbeeld 60.000 Rps, naar Legian 55.000 Rps, naar Sanur 95.000 Rps en naar Ubud 250.000 Rps. • Wie dit toch te duur vindt, gaat naar buiten en loopt rechts langs de nationale terminal en dan rechtdoor tot aan het kruispunt (enkele honderden meters). Daar rijden bemo’s (minibusjes) voorbij, die je naar Kuta of Legian kunnen brengen.

117

MET DE BOOT

O  Vanuit Java: je komt aan met de boot vanuit Surabaya (in het oosten van Java), neemt de veer boot die de zeestraat over vaart en dan een bus tot in Denpasar. De reisbureaus verkopen over het algemeen kaartjes waarin al die vervoermiddelen zijn begrepen (vaak vanaf Jakarta), en dat is heel praktisch. De overvaart duurt minder dan een half uur en je komt aan in Gilimanuk (in het westen van Bali). O  Vanuit Yogyakarta: je kunt ook een kaartje kopen (zelfs vanuit Jakarta) voor het traject Yog yakarta (Java)-Denpasar, inclusief de veerboot. Dat is misschien interessanter, want Surabaya heeft in feite weinig te bieden (behalve voor de fans van Joseph Conrad en voor de matrozen sfeer). Er rijden heel wat busmaatschappijen, maar de bussen zijn echter niet allemaal even comfortabel, stipt en veilig. O  Kembang Express: Jl. Diponegoro Jaya 116, Yogyakarta. Niet echt duur. In de bus krijg je avondeten en ontbijt (inbegrepen bij de prijs). Het vertrek is om 18.00 u en de aankomst is gepland om 11.00 u de volgende dag. O  Cakrawala: als je met deze busmaatschappij reist, heb je meer comfort, maar betaal je ook iets meer. Avondeten en ontbijt zijn weer inbegrepen bij de prijs. Er zijn twee prijsklassen: met of zon der airco, maar in beide gevallen zijn de stoelen verstelbaar. Het vertrek is om 16.00 u en je komt omstreeks 6.00 u in Denpasar aan. Kaartjes zijn te verkrijgen bij alle reisbureaus van Yogyakarta. O  Hafa Car Rental: Jl. Gerilya 79, Prawirotaman, Yogyakarta T  (0274) 37 71 57. Fax: (0274) 38 23 64. Traject Yogya-Bromo-Bali. Vertrek in Yogya omstreeks 8.00 u, aankomst in Ngadisari om 22.00 u. Dan volgt een korte nacht in een vies hotel. Om 3.30 u vertrek je met een terreinwagen naar de Bromovulkaan om daar de zonsopgang mee te maken. En om 9.30 u zit je alweer in de bus naar Bali. Overtocht met de veerboot en dan met de bus naar de voornaamste steden van Bali (waaronder Denpasar). Maar nogmaals: vanuit Yogyakarta is het traject behoorlijk lang en wie niet veel tijd heeft, kan be ter het vliegtuig nemen.

De Indonesische scheepvaartmaatschappij Pelni Line doet bijna alle eilanden van het land aan. Ze heeft een dertigtal veerboten die vanuit Jakarta naar de belangrijkste havens van de archipel va ren: Port Benoa (Bali, zie de plattegrond ‘Het zui den van Bali’), Surabaya (Java), Macassar (Sula wesi), Padang, Dumai (Sumatra), Balikpapan, Pontianak, Banjarmasin (respectievelijk de west-, zuiden oostkust van Kalimantan), de Soendaeilandjes (Nusa Tenggara) en ook andere eilanden zoals Ambon, Ternate (de Molukken) … en het verre Irian Jaya (onder andere de haven van Jaya pura). Een bestemming zoals Macassar (Sulawesi) wordt bijna door alle boten van Pelni aangedaan. Het aantal afvaarten is echter de laatste tijd ge daald, met name door de opkomst van het vlieg tuig. F  Pelni: Jl. Angkasa 18, Jakarta T  (021) 63 85 77 47 of 633 43 42 45. Callcenter T  (021) 791 80 606 :  pelni.com. Zie ook ‘Met de boot’ in de rubriek ‘Aankomst en vertrek’ van de verschillen de hoofdstukken. • Comfortniveaus (klassen): de ekonomi-klas se is, zoals de naam al zegt, de goedkoopste, en beslist niet de rustigste! Hele gezinnen zitten hier als sardientjes opeengepakt en als er matrassen en kastjes zijn, is elk onderscheid weg … maar hier kun je wel de echte bevolking ontmoeten en contacten leggen. Bij de klassen 1 tot 4 heb je recht op een hut, die je afhankelijk van het niveau en de prijs deelt met een of meer andere passa giers (een kastje met sleutel voor elke passagier). De hutten van klasse 1 bieden plaats aan twee personen en hebben een tv, een wc, een douche en warm water! De maaltijden zijn steeds bij de prijs van het kaartje inbegrepen. Er is ook een bar op de boten. • Vaarprincipe: de grote veerboten vertrekken volgens een vast tijdschema – met een paar afwij kingen op de dienstregeling – uit hun thuishaven (bijvoorbeeld Tanjung Priok, een twaalftal kilome ters ten noorden van het centrum van Jakarta), leggen een lange reis af langs de havens van de archipel en keren dan ongeveer twee weken later terug naar hun vertrekhaven. Voor de bestemmin gen en de dienstregeling, zie de website.

AANKOMST OP BALI

MET DE BUS

118

B A L I Z E E

bali

Pulau Menjangan

Labuhan Lalang

Pemuteran

Lovina Beach

Gilimanuk

Seririt

St raa

1 386

an t v

Nationaal park Barat

1 300

1 414

Meseheberg

Patasberg

Ba li

HET WESTEN VAN BALI blz. 248 Negara Cupal

Banjar

Celukanbawang

Merbukberg

Pupuan

Pura Rambut Siwi Medewi

Munduk

Blimbing Pekutatan

Antosari

Balian/Suraberata

J AVA

I N D I S C H E

Muduk Seririt Cupal

Besproken plaatsen Te zien in de omgeving OriĂŤntatiepunten

O C E A A N

119

Kubutambahan

Sangsit

NOORDEN

Air Sanih Tedjakula

Buyanmeer

Caturberg 2 090

1 717

Kintamani Batur Bratanmeer

Kedisan

Agungberg 3 142

Culik 1 175

Tampaksiring Karangasem Rendang Payangan (Amlapura) Penebel Pura Tegallalang Keheh Bangli Sangeh Ujung Tenganan Sidemen Gunung Kawi (RuÃ¯nes van Sengkidu Manggis Kedewatan Goa Gadja het paleis) Pejeng Klungkung Ubud Candi Dasa Bedulu (Semarapura) Teges Gianyar Mengwi Mas Padangbai Tabanan Goa Lawah Bono Kamasan Kusamba Kediri Kapal Batuan Sukawati Lukluk Sempidi ung Celuk Bad Tanah Lot an v Batubulan Yeh Gangga at Stra DENPASAR Sampalan Sanur Nusa Seminyak Lembongan Legian Nusa Goa Karangsari529 Ceningan grot Kuta Nusa Penida Serangan Tanjung Benoa Jimbaran

bok

DE ROUTES IN HET OOSTEN blz. 203

Serayaberg

Lo m

Tirtagangga

Besakih

Pujung

Amed

Jatiluwih

Penelokan

Pohenberg Sengayangberg Batukauberg 2 276

DE KUSTWEG IN HET OOSTEN Tulamben Abangberg blz. 228 2 152

meer

Trunyan Toya Bungkah

Bedugul

Tianyar

Tamblinganmeer

Pura Lahur

Baturberg

DE ROUTES IN HET CENTRUM EN HET NOORDEN blz. 165

HET ZUIDEN VAN HET EILAND blz. 120

Uluwatu

Bukit

Nusa Dua 0

BALI

OVERZICHTSKAART BALI

20 km

OVERZICHTSKAART BALI

DE ROUTE DE NOORDKUST NOORDWAARTS blz. 237 blz. 195 BaturPenulisan

Gili-eilanden, Lombok

Sawan Singaraja

120

HET ZUIDEN VAN HET EILAND DENPASAR bali

300.000 INWONERS | NETNUMMER 0361

Denpasar, wat ‘ten noorden van de markt’ betekent, is de vroegere hoofdstad van het koninkrijk Badung. Het is een grote provinciestad die al meer dan dertig jaar gestaag aan het groeien en aan het uitbreiden is. Dat is het gevolg van de toeristische explosie. Denpasar heeft geen enkele charme en je riskeert dan ook van een teleurstellend bezoek terug te komen. In feite is dit de economische en administratieve hoofdstad van het eiland (en ook de hoofdplaats van de streek van Badung) en daarmee is alles gezegd. Voor de rest is de stad lawaaiig, druk en nogal chaotisch. Je vindt niet veel meer terug van het pittoreske stadje dat de Nederlanders in het begin van de 20ste eeuw ontwierpen, behalve misschien de fraaie grote markt, de Pasar Badung, en een mooi museum. Hoewel de banken, reisbureaus en andere op de toerist gerichte instellingen vooral in Sanur, Kuta, Legian, Seminyak en Nusa Dua te vinden zijn, blijft Denpasar wel de vestingsplaats van de twee nationale luchtvaartmaatschappijen en een verplichte etappe voor de bemo’s en bussen die uit het zuiden komen. Steeds meer privévervoerbedrijven vermijden deze stad door om te rijden via de Jalan Bypass Ngurah Rai, maar toch is de kans groot dat je hier vroeg of laat verzeild raakt. Probeer dan een paar uur vrij te maken voor een bezoek aan de markt en het museum en ook om een stukje van de Balinese realiteit op te snuiven, ver van de stranden en vakantieparadijzen. AANKOMST EN VERTREK

MET DE BUS Er zijn verscheidene busterminals. Elk bedient bepaalde steden (zie de tabel hierna). Het eerste busstation, dat van Kreneng of Kereneng, is in feite maar een tussenhalte waar je een bemo kunt nemen naar het grote busstation van Batubulan dat een paar kilometers verder ligt dan Denpasar. Als de bussen naar jouw eindbestemming vanuit Batubulan vertrekken, moet je dus eerst naar Kreneng gaan. De busterminals van Denpasar zijn: O  Kreneng (plattegrond B2, 1): gele bemo’s naar Batubulan. Vanuit Batubulan rijden minibus sen met twintig zitplaatsen naar het oosten van Bali (Amlapura, Semarapura, Bangli, Gianyar, Pa dangbai en de veerboot naar Lombok) en naar het noorden (Ubud, Candi Dasa, Kintamani, Selat, Lo vina, Singaraja). Voor Besakih rijd je eerst naar Semarapura (Klungkung), voor Tirtagangga en Amed/Tulamben neem je de bus naar Amlapura. In Kreneng vertrekken ook groene bemo’s naar Sanur en blauwe bemo’s naar de drie andere sta tions (Tegal, Ubung en Sanglah).

O  Tegal (plattegrond A3, 3): naar het zuiden van het eiland (Kuta, Nusa Dua, Sanur, Jimbaran, de luchthaven). O  Ubung (plattegrond A1, 2): naar het noor den en het westen en ook naar Java via Gilima nuk. Voor Tanah Lot neem je de bemo naar Kediri. Neem een bemo naar Singaraja via Bedugul of Pupuan. O  Sangah: naar de haven van Benoa. Kleine stadsbemo’s zorgen voor de verbinding tus sen deze terminals. Naar Java en de andere eilanden Er vertrekken dagelijks bussen vanuit de busterminal van Ubung (plattegrond A1, 2). Verschillende busbedrijven rijden op Java. Je koopt de kaartjes in het busstation. In de prijs zijn de bus en de veerboot altijd begrepen, evenals de busrit op Java zelf. • Naar Surabaya: ongeveer 15 bussen per dag. Duur: ongeveer 12 uur. • Naar Malang: tot 8 bussen per dag. Duur: on geveer 12 uur. • Naar Yogyakarta en Solo: 7 bussen per dag. Duur: 15 uur. Als je naar Yogya wilt, lees dan in

121

POST, TELEFOON

B  Sentral

Kantor Post (centraal postkantoor; plattegrond B4): Jl. Raya Puputan Renon T  22 35 66. 3 km van het centrum, aan de weg naar Sanur. Geopend ma.-za. 8.00-17.00 u. Het kantoor doet ook poste restante en het vertegen woordigt Western Union. T  Wartel Telkom (plattegrond B2, 9): Jl. Kaliasen 10. Dag. geopend 6.00-24.00 u. T  Kantor Telpon (telefooncentrale; plattegrond A4, 8): Jl. Teuku Umar 6. Dag en nacht geopend. `

MET DE BOOT

• Naar Lombok: vertrek met een minibus vanuit Kreneng en boot in Padangbai.

• Naar Java: vertrek vanuit Ubung en boot in Gilimanuk.

NUTTIGE ADRESSEN

GELDZAKEN Er zijn hier heel wat banken en pinautomaten te vinden. Het aantal wisselkantoren is daarentegen nogal beperkt.

SPOEDGEVALLEN

TOERISTISCHE INFORMATIE

I  Tourist Indonesia (Bureau voor Toerisme; plattegrond B2): Jl. Surapati 7 T  23 14 22. In

de omgeving van het Bali Museum. Geopend ma.do. 7.30-15.30 u en vr. 8.00-13.00 u. Je kunt er allerhande documentatie ophalen: een kaart, plat tegronden, een festiviteitenkalender (Calender of Events). Het bureau heeft ook een eigen maande lijkse krant, de Bali Travel News. Maar verwacht geen hulp of informatie over Denpasar. `

IMMIGRATIE

A  Openbaar

ziekenhuis van Denpasar (UGD): Jl. Diponegoro, in de wijk Sanglah T  22 79 11. Kom hier alleen als je echt geen cent te makken meer hebt en niet verzekerd bent. In alle andere gevallen: spoed je naar SOS Medika International of BIMC, in de richting van Kuta. Dit zijn twee privéziekenhuizen die weliswaar duur zijn, maar waar je (bij voorbaat) ongeschonden de deur uitloopt. A  Tandarts: Dr. Sucipto, Jl. Diponegoro 150 A/32 T  22 25 41. Dag. geopend 10.0022.00 u. Groepspraktijk met heel bekwame tand artsen die allemaal Engels spreken. A  Politie: Jl. Gunung Sanghyang T  42 42 45. `

A  Kantor Imigrasi (immigratiebureau; plat-

tegrond B4, 5): Immigration, Jl. Panjaitan 4, Niti Mandala Renon, niet ver van Sanur T  22 78 28. Dezelfde openingstijden als het Bureau voor Toerisme. Voor wie in Sanur of Denpasar verblijft. Wie in Kuta verblijft, kan beter naar het im migratiebureau voor de luchthaven van Ngurah Rai gaan. Wie in het noorden logeert, moet naar Singaraja gaan. p  Ereconsulaat van Nederland (buiten plattegrond, via A4): Jl. Raya Kuta 127 T  (361) 76 15 02. Fax: (361) 75 48 97 :  dutchconsulate@kcbtours.com. `

VRIJE TIJD

A  Indonesia Australia Language Foundation: Jl. Raya Sesetan 190 T  22 52 43 o  ialf.

edu. Lessen Indonesisch voor een hoofdzakelijk Engelstalig publiek. Talenpracticum en biblio theek. Mogelijkheid om te logeren bij een gast gezin. `

denpasar NUTTIGE ADRESSEN

het hoofdstuk over deze stad na welke busmaat schappijen wij je aanbevelen. Reserveren kun je bij de reisbureaus. Vraag er ook naar de precieze vertrektijden • Naar Semarang: 6 bussen per dag. Duur: 14 uur. • Naar Jakarta: 8 bussen per dag. Duur: meer dan 24 uur. • Naar Bandung: 5 bussen per dag. Duur: 25 uur. • Naar Bogor: dezelfde bus als naar Jakarta. Duur: 24 uur.

bali

122

Stations van de bemo’s die vanuit Denpasar naar het hele eiland rijden Bestemmingen Stations via Luchthaven Tegal Kuta Amlapura Batubulan Klungkung Bangli Batubulan Gianyar Besakih Batubulan Klungkung Banjar Ubung Singaraja Benoa (dorp) Tegal – Benoa (haven) Sangah – Bedugul Ubung – Bedulu Batubulan Gianyar Batubulan Kreneng – Celuk Batubulan – Candi Dasa Kreneng – Gianyar Batubulan Celuk en Kutri Goa Lawah Kreneng – Goah Gajah Kreneng Gianyar Gunung Kawi Batubulan Gianyar Gilimanuk Ubung – Kehen (tempel) Batubulan Bangli Kusamba Kreneng – Kerambitan Ubung Tabanan Klungkung Batubulan Bangli Kuta Tegal – Lovina Beach Ubung Singaraja Mas Batubulan – Mengwi Kreneng – Agungberg Batubulan Klungkung Baturberg Batubulan – Batukauberg Ubung Tabanan Nusa Dua Tegal Kuta Peliatan Batubulan – Pedangbai Kreneng – Putung Kreneng Amlapura Penelokan Kreneng Klungkung Penulisan Kreneng – Pejeng Batubulan Gianyar Singaraja Ubung Bedugul of Pepuan Sukawati Batubulan – Sangeh Wangaya – Sangsit Ubung Singaraja Sanur Batubulan – Tabanan Ubung – Tampaksiring Batubulan Gianyar Tenganan Batubulan – Tirta Gangga Batubulan Amlapura Trunyan Batubulan Bengli Tanah Lot Ubung Kediri Ubud Batubulan – Uluwatu Tegal Pecatu

123 B

200 m

Jalan

to NOORDEN

Jala

Jl. Hos. Cokroaminoto

ng Na

la Ja

Jalan Belimbing

Ba nda

s di

Ceroring

Overste Slamet Riyadi

a Sudirm n

Jalan

Serma Kawi

Raya

Te J uk al u an U m ar

Kajeng

ng du

Ba d.

Jl. Letda

Jalan Bukittunggal

Kapt Agung

Sumatera

Jl. Tham Rin

Jalan Kepu ndung

Jalan

Veteran

Werkudura

Kartini

Sutomo

Setiabudi Jalan

Jl. G. Merapi

jol Bon

n Im am

la T l. K e

Taman Budaya

Jl. Sanur

Besar

Salayar

Pelawa

Pangli ma

Jalan Diponegoro

Jalan Dewi Sartika

Jalan

Jala

Jalan

kam Bangan

Ratna

achim

Jalan o Letjen Mt. Haryon

Nusa

goro

gi T

on e Jalan D ip

.R Kapt T

Jalan Yos Sudarso

Jalan

Mayjen Sutoyo

Museum Negeri Propinsi Bali Letda Md. Putra

Jl. Hayam Wuruk

Debes Letda Suci

Kerinci

wan

Kapt Japa

Kali Mantan

Jl. Surapati Puputan Square Sugi Beliton Anyar

Jalan Duria n

Gadung

Rambutan

Kam

Gatot Kaca

Pacar Angsoka Jepun

Nenas

Jl.

Kedondong

Melati

Abima Nyu

Jalan

24 32

Jl. Hasanudin

dala

Letda Winda

S u lawesi

Man

Vogelmarkt

Jalan Gajah Mada

G. Semeru

Jl. Batur

Nakula

Gambuh Kumbakarna Sahadewa

Jalan Dr. Wahidin

Jalan Seruni

Yani . A.

Srirama

atman Jalan Supr

Jl. Patimura

Tira

5 Puputan

DENPASAR DENPASAR A I

Nuttige adressen Tourist Indonesia (Bureau voor Toerisme) O 1 Busterminal van Kreneng O 2 Busterminal van Ubung O 3 Busterminal van Tegal 5 Kantor Imigrasi (immigratieÂbureau)

6 7 8 9

Garuda Merpati Kantor Telpon (telefooncentrale) Wartel Telkom

Eten

20 Pasar Kreneng (avondmarkt)

21 Warung Satria 22 Warongs aan de Jalan Teuku Umar

24 Hong-Kong

Wat is er te zien?

32 Pasar Badung (dagmarkt)

denpasarâ€ƒ PLATTEGROND DENPASAR

nd n Je

Subro Gatot

124

LUCHTVAARTMAATSCHAPPIJEN EN REISBUREAUS

bali

L  Luchthaven

Ngurah Rai (buiten plattegrond, via A4): in Tuban, 13 km (of 40 min) van Denpasar T  75 10 11. De luchtvaartmaatschap pijen Malaysia Airlines en Singapore Airlines heb ben hier hun kantoren. L  Malaysia Airlines: T  75 72 94. Geopend ma.-vr. 8.30-13.00 u en 14.00-17.30 u en za.ochtend. L  Singapore Airlines: T  76 83 88 o  singaporeair.co.id. Geopend ma.-vr. 8.30-17.00 u en za. 8.30-15.00 u. L  Garuda (plattegrond A-B2, 6): Jl. Kapt Mudita 2 T  23 49 13. Bevestigingen en reserveringen T  080 71 807 807 (callcenter; dag en nacht). Geopend ma.-do. 8.00-16.30 u, vr. 8.00-17.00 u, za.-zo. 9.00-13.00 u. Als je niet lang wilt wachten, kun je het beste ’s ochtends vroeg gaan. Er is ook een kantoor op de luchthaven van Ngurah Rai. L  Merpati (plattegrond B2, 7): Jl. Melati 51 T  23 53 58. Tegenover het stadion. Geopend ma.-vr. 8.00-16.30 u, za.-zo. 9.00-15.00 u. L  Thai Airways: heeft kantoren in hotel Inna Grand Bali Beach in Sanur (zie ‘Nuttige adressen’ onder Sanur) T  28 65 77. L  Air France en KLM: hebben geen kantoren op Bali. Je kunt ze bellen in Jakarta T  (021) 252 67 30 of 252 67 40. L  Perkasa Tours: zie de rubriek ‘Alvorens te vertrekken’ onder ‘Bali, Lombok praktisch’. `

SLAPEN Zoals we al schreven, kun je beter niet in Den pasar overnachten. In minder dan een halfuur ben je in Kuta-Legian-Seminyak-Petitenget of in Sanur. In Denpasar blijven slapen heeft geen enkele zin. ETEN

GOEDKOOP (20.000-40.000 Rps, € 1,40-2,75)

R  Wie weinig geld op zak heeft, zal blij zijn te horen dat er een straat bestaat (Jl. Teuku Umar; plattegrond A4, 22) waar je de ene warong naast de andere vindt, en dat over een afstand

van 2-3 km! Je kunt hier uitgebreid en gevari eerd eten voor een bescheiden bedrag, en bo vendien aangenaam kennismaken met de lokale keuken. R  Pasar Kreneng (avondmarkt; plattegrond B2, 20): in Jl. Rijasa, op de hoek met Jl. Kamboja, vanaf 17.00 u tot ongeveer 22.00 u. In de kleine kraampjes, die worden verlicht met gaslampjes, kun je babi guling (gegrild varken) en kokostaart eten. R  Warung Satria (plattegrond B2, 21): Jl. Kedondong 11A. Niet ver van de vogelmarkt. Een volkse, volledig witbetegelde warong met een aquarium achterin en mooie schilderijen aan de muren. Een net, authentiek adresje waar je voor een appel en een ei een lekkere nasi campur (een bord met rijst, groenten, saté en eieren) voorgeschoteld krijgt. Ontvangst met een glimlach. Deze zaak heeft nog twee filialen in Kuta: in Jalan Blambangan 55 en in het Discovery Shopping Center. `

DOORSNEEPRIJS (40.000-80.000 Rps, € 2,75-5,50)

R  Hong-Kong (plattegrond A2, 24): Jl. Ga-

jah Mada 99. Lekkere internationale en vooral Chinese gerechten met vrij veel vis en schaalen schelpdieren. De desserts kun je beter over slaan. De eetzaal is bedroevend en de bediening onverschillig. Ligt vlakbij de dagmarkt en dat is praktisch als je boodschappen moet doen. `

WAT IS ER TE ZIEN?

XX  Museum

Negeri Propinsi Bali (Bali Museum; plattegrond B2): Jl. Mayor Wisnu T  23 50 59. Geopend 8.00-12.30 u. Gesloten do., za. en tijdens de ‘officiële’ vakanties. Toegangsprijs: 5000 Rps. Het museum werd in 1932 gebouwd door de Nederlanders die in een beperkte ruimte replica’s van de voornaamste monumenten van het eiland wilden samenbrengen en biedt dus een uit stekend overzicht van de plaatselijke architectuur. Je vindt er paviljoenen die een getrouwe naboot sing zijn van bestaande paleizen. Andere bouwele menten zijn ontleend aan de tempels van het ei land, zoals de monumentale toegangspoort van het museum en de hoge kulkul-toren (klokkentoren). `

125

ingang van het negeri propinsimuseum

denpasar WAT IS ER TE ZIEN?

In elk paviljoen huist weer een andere verzame ling. In de gebouwen die de paleizen van Tabanan, Karangasem en Singaraja voorstellen, staan een reeks wajangpoppen, een collectie krissen, hou ten maskers, lansen, ceremoniële kostuums en marionetten. Ook een vitrinekast met voorwerpen die werden gebruikt om boze geesten te verjagen (enkele leuke exemplaren!). In de grote tempel tegenover de ingang zie je op de begane grond bewerkte stenen uit het neolithicum, graven uit de bronstijd, juwelen en een heleboel gebruiks voorwerpen. Op de eerste verdieping maak je ken nis met de hele huisraad: keukengerei, visfuiken, landbouwwerktuigen, kooien voor vechthanen. In een van de paviljoenen kun je verder een mooie verzameling stoffen van het hele eiland bekijken. Het geheel is een beetje stoffig, maar sommige stukken zijn echt mooi. Hier en daar hangt een woordje uitleg in het Engels. XX  Pasar Badung (dagmarkt; plattegrond A2, 32): ter hoogte van de rivier, iets verwijderd van Jl. Gajah Mada. De grootste markt van de stad en tevens een van de grootste van het eiland. Bestaat uit twee delen, die aan beide kanten van de rivier liggen. Drie verdiepingen. Aan de andere kant van de rivier heet de markt Pasar Kumbasari. Je kunt er werkelijk alles kopen en de sfeer is lek ker druk. Vrouwen bieden in enorme manden bloe `

men en offergaven aan. Op de begane grond vind je de etenswaren. Volg je neus en je komt vanzelf bij de kraampjes met vlees en vis! Helemaal bo venaan bevinden zich stoffen, kleding en gevloch ten manden. Als je aankomt, zal iemand je wel vriendelijk bij de hand nemen om je de markt te tonen. Natuurlijk zul je, nog altijd heel vriendelijk, bij voorkeur naar een winkeltje worden geloodst waar jouw gids een percentage van de verkoop opstrijkt. Dit alles gebeurt met de grootste dienst baarheid, maar zorg dat je er niet de dupe van wordt: tenslotte gaat het allemaal om de winst. Als je liever rondloopt zonder gids, maak dat dan op een vriendelijke manier duidelijk. X  Taman Budaya (National Art Center; buiten plattegrond, via B2): Jl. Jusa Indah T  22 71 76. Geopend ma.-vr. 8.00-15.30 u, za. en -zo. 8.00-13.00 u. Gratis toegang. Een rustgevende, mooie plek. In het centrale paviljoen lopen ten toonstellingen van hedendaagse kunst (Balinese schilder- en beeldhouwkunst) en ambachtswerk. De stands waar de kunstenaars hun werk tonen, trekken natuurlijk veel bekijks. Van half juni tot half juli wordt hier een festival van traditionele Balinese kunst gehouden. A  Op het terrein in het centrum van de stad (plattegrond A2), tegenover het paleis van de gouver neur, dat tegenwoordig als voetbalstadion wordt `