Issuu

Zuid-Italië

T. Klassen/age fotostock

Het dorp Atrani, aan de Amalfikust

Rome • Uitstapjes naar Sicilië

De regio’s van deze gids (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Rome ∑ Lazio ± De Abruzzen en Molise ∏ Napels en Campanië ∫ Apulië æ Basilicata ø Calabrië

blz. 125 blz. 203 blz. 261 blz. 293 blz. 411 blz. 479 blz. 503

INHOUD Foggia Napels

Bari

Mare Adriatico

Valle d’Itria Taranto Golfo di Tarento

Pizzo

Palmi Messina Sicilia

Otranto

Parco Nazionale della Sila

Cosenza Mare Tirreno

Lamezia

Brindisi Lecce

Mare Ionio

Reggio di Calabria

F. R. Iacomino/Moment Open/Getty Images

NIET TE MISSEN Een keuze uit de mooiste plekjes... 6

HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN De mooiste reisherinneringen...... 10

REISPLANNER Een keuze uit de mooiste routes....18

DE REIS VOORBEREIDEN NAAR ZUID-ITALIË

Met het vliegtuig..................................26 Met de trein............................................26 Met de auto............................................27 Met de bus..............................................27 VOOR HET VERTREK

De regio’s................................................29 Het weer..................................................29 Nuttige adressen..................................29 Formaliteiten......................................... 31 Budget...................................................... 31 Geld........................................................... 31 Telefoneren............................................ 31 Overnachten..........................................32 Uit eten....................................................34 ZUID-ITALIË VAN A TOT Z

Rubrieken in alfabetische volgorde...............36

MET HET GEZIN

Bezienswaardigheden en activiteiten.........................................43 MEMO

Evenementen........................................45 Leestips.................................................... 47 Filmtips....................................................49

MEER WETEN OVER ZUID-ITALIË ZUID-ITALIË VANDAAG

De opbloei van Zuid-Italië................52 La dolce vita...........................................54 Volkskunst en tradities.......................55 Gastronomie..........................................57 GEOGRAFIE

Een ruw en contrastrijk reliëf........... 61 GESCHIEDENIS

De erfenis van het verleden.............65 Het verenigde Italië.............................72 KUNST EN ARCHITECTUUR

De antieke beschavingen.................75 Een rijke erfenis.................................... 81 Enkele termen uit de architectuur.......................................98 ABC van de architectuur..................100 CULTUUR

Literatuur..............................................104 Muziek....................................................109 Film.......................................................... 114 Fotografie............................................. 118 Beroemde Italianen........................... 119

STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n ROME

Rome.......................................................128 Campidoglio........................................143 De fora en de Palatijn.......................147 Rond het Colosseum.........................150 Piazza Navona en Campo dei Fiori...........................................154 Rond het Pantheon...........................163 Piazza di Spagna - Piazza del Popolo - Villa Borghese...............170 Trevi - Quirinale - Termini................178 Trastevere..............................................185 Aventino en Testaccio......................189 Il Vaticano - Castel Sant’Angelo....193 Buiten het centrum...........................199 ∑ LAZIO

Tivoli....................................................... 206 Castelli Romani................................... 211 Ostia Antica..........................................224 Lago di Bracciano...............................227 Tarquinia............................................... 234 Viterbo.................................................. 238 Rieti en de franciscaner kloosters.......................................... 244 Anagni................................................... 246 Gaeta......................................................251 ± DE ABRUZZEN EN MOLISE

Pescara en de kuststreek................ 264 L’Aquila...................................................270 Parco Nazionale del Gran Sasso e Monti della Laga............................276

RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y

Sulmona................................................281 Parco Nazionale d’Abruzzo, Lazio e Molise............................................... 285 Molise.................................................... 289 ∏ NAPELS EN CAMPANIË

Napels.................................................... 296 De Golf van Napels............................338 Herculaneum/Ercolano....................352 Pompeï...................................................356 Isola d’Ischia........................................ 366 Isola di Capri.........................................374 De Amalfikust..................................... 382 Parco Nazionale del Cilento...........392 Paestum................................................ 398 Reggia di Caserta...............................401 Benevento............................................ 405 Avellino................................................. 407 ∫ APULIË

Bari en de kust.....................................414 Promontorio del Gargano............. 434 Terra dei Trulli..................................... 447 Lecce en de Salento......................... 454 Taranto...................................................472 æ BASILICATA

Matera................................................... 480 Maratea..................................................493 Venosa....................................................497 ø CALABRIË

Reggio di Calabria............................. 504 Cosenza en de Tyrreense kust.......519 De Ionische kust.................................528 Register................................................538 Kaarten en plattegronden..........551

NIET TE MISSEN aaa De reis waard

aa Een omweg waard

a Interessant

Lecce

ROMAOSLO/iStock

Op weinig plaatsen is de barok zo sierlijk en licht als in het ‘Florence van het zuiden’, een stad om langzaam doorheen te wandelen. Neem de tijd voor de overweldigende schoonheid van de vele paleizen en kerken. Zie blz. 454.

aaa L. Romano/De Agostini Picture Library/Getty Images

Pompeï De indrukwekkende overblijfselen van de Romeinse stad die op 24 augustus 79 in nog geen tien uur tijd volledig verwoest werd door een uitbarsting van de Vesuvius. Fascinerend en ontroerend. Zie blz. 356.

EEN KEUZE UIT DE MOOISTE PLEKJES

aaa

Napels De legendarische stad van de Sirene Parthenope ligt als een luisterrijk maar chaotisch labyrint aan de voet van de Vesuvius. Het heilige is hier sensueel, het sensuele heilig... Zie blz. 296.

bluejayphoto/iStock

aaa

De Gargano Een magnifiek kalksteengebergte met paradijselijke hellingen langs de kust van een turkooizen zee. Zie blz. 434.

P. Eastland/age fotostock

aaa

Matera

bluejayphoto/iStock

De beroemde wijk met uitzonderlijke prehistorische rotswoningen roept het beeld op van een Bijbelse stad. Een onvergetelijke reis terug in een lang vervlogen tijd. Zie blz. 480.

Balkandennen in de Pollino

massief in West-Europa waar ze nog voorkomen. Het zijn enorme, solitaire bomen die bizarre vormen kunnen aannemen. De den die ‘de patriarch’ wordt genoemd, is meer dan 1000 jaar oud. Zie blz. 524.

A. Giannotti/Marka/age fotostock

ÜÜ Ontdek de balkan dennen van de Pollino, het enige

L. Benini/PHOTOVFG/Corbis Documentary/Getty Images

HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN

De Melkweg, gezien vanuit de Abruzzen

ÜÜ Proef het ware ZuidItalië, bijvoorbeeld orecchiette alle

cime di rapa in Bari. Deze grappige pastahoedjes worden geserveerd met een saus van ansjovis, raapstelen en piment. Het is het typische basisvoedsel van het zuiden van Italië. Zie blz. 432.

DE MOOISTE REISHERINNERINGEN

TOP 5 Klassieke oudheid 1. Het oude Rome (blz. 147) 2. Het archeologisch museum in Napels (blz. 324) 3. Pompeï (blz. 356) 4. Het MArTA in Taranto (blz. 474) 5. Paestum (blz. 398)

ÜÜ Neurie de soundtrack van

De tempel van Poseidon in Paestum K. Wothe/LOOK-foto/Getty Images

de film Il Postino terwijl u over het eiland Procida fietst. Rijd net als de postbode van Pablo Neruda boven langs de grote klif bij het strand Cala del Pozzo Vecchio en daal daarna af naar de zee en het mooiste strand van het eiland. Zie blz. 370.

ÜÜ Koop Barack Obama als santon en slenter over de kunstmarkt in de Via San Gregorio Armeno, de gezelligste straat van Napels. Proef daarna de weldadige stilte in de kloostergang van de San Gregorio, op een steenworp afstand van de drukke straat. Zie blz. 307. ÜÜ Luister naar het geluid van de sterren, ontdek de

microkosmos van het mos en leer alles over het voedingspatroon van de Marsicaanse bruine beer. Deze en nog veel meer natuurervaringen worden u aangeboden door de gidsen van het nationale park van de Abruzzen. Zie blz. 285.

ÜÜ Kijk naar de regen

die door de oculus in het dak van het Pantheon naar binnen valt. De waterkolom die zich bij een flinke bui in het hart van dit Romeinse gebouw vormt, biedt een magisch en fascinerend schouwspel. Zie blz. 163.

Orecchiette Westend61/Getty Images

REISPLANNER

Van Napels naar de punt van de laars

14 dagen

Caserta

Puglia

Napels Pompeï

Tarento

Solfatara Ravello Isola di Capri Sorrento

Basilicata Golfo di Tarento

Maratea

Camigliatello Silano Parco Nazionale Lamezia della Sila Tropea Calabria Palmi Mare Messina Ionio Scilla Cosenza

Mare Tirreno

Si c i l i a

Reggio di Calabria

Route: 1100 km langs de magische En bref : xxxxx. Tyrreense Zee

åå Dag 1-8 Campanië

åå Dag 12 De Costa Viola

Zie de route ‘Campanië en Apulië’ (blz. 21).

Van Palmi naar Villa San Giovanni (blz. 507-508).

åå Dag 9 Calabrië

åå Dag 13 Reggio di Calabria

Ravello-Cosenza (4 uur). Cosenza (blz. 519).

åå Dag 10 & 11 De Sila Camigliatello Silano en wandeling door het Silagebergte (blz. 522). Tips: neem warme kleding mee en maak de wandeling met een gids.

Reggio di Calabria (blz. 504). Trek een paar dagen extra uit om Sicilië te bezoeken (zie ‘Uitstapjes naar Sicilië’, blz. 511). Tip: Overnacht liever niet in Reggio.

åå Dag 14 Napels of Lamezia Terme Terug naar Napels (5 uur). Doe hier zo mogelijk 2 dagen over, met een overnachting, bijvoorbeeld in Maratea (blz. 493). Tips: sommige agriturismo’s bieden ook wandelingen met gids aan, win informatie in. Vlieg heen op Napels en boek uw retourvlucht vanuit Lamezia Terme, op 1.30 uur rijden van Reggio. Dat levert u een extra halve dag farniente op.

Scoglio dell’Ulivo, Palmi A. Morabito/AWL Images/Getty Images

EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES

Napels en het diepe zuiden

18 dagen

Foggia Napels

Bari

Mare Adriatico

Valle d’Itria Taranto Golfo di Tarento

Westend61/Getty Images

Pizzo

Palmi Messina Si c i l i a

Otranto

Parco Nazionale della Sila

Cosenza Mare Tirreno

Lamezia

Brindisi Lecce

Mare Ionio

Reggio di Calabria

Route: 1600 km langs de vele gezichten van het zuiden

åå Dag 1 & 2 Napels

åå Dag 14 & 15 Costa Viola

Napels (zie route ‘Rome, Napels en de Golf van Napels’, dag 4 en 5).

Zie de route ‘Van Napels naar de punt van de laars’, dag 12 en 13.

åå Dag 3 Apulië Napels-Brindisi (4 uur). Tussenstops: Bari (blz. 414) en Monopoli (blz. 428).

åå Dag 4 La Valle d’Itria Het land van de trulli (blz. 447).

åå Dag 5 Lecce (blz. 454). åå Dag 6-8 De Salento De hak van de laars (blz. 461).

åå Dag 16 & 17 De zuidkust Van Reggio naar Stilo (blz. 507).

åå Dag 18 Napels/Lamezia Naar Napels (5 uur) of Lamezia (1.30 uur). Tips: vermijd de drukte van het hoog seizoen. Boek de hotels van tevoren, kies waar mogelijk voor agriturismo’s.

åå Dag 9 Calabrië Punta Prosciutto-Cosenza (4 uur). Tussenstops in Taranto (blz. 472) en Metaponto (blz. 487).

åå Dag 10 & 11 De Sila Cosenza (blz. 519) en het Silagebergte (blz. 522).

åå Dag 12 & 13 De Golf van Santa Eufemia Capo Vaticano-Pizzo (blz. 508-510).

Monopoli Maremagnum/Stockbyte/Getty Images

DE REIS VOORBEREIDEN

Zuid-Italië van A tot Z AMBASSADES EN CONSULATEN

Belgische ambassade – Via Giuseppe de Notaris, 6, Rome t 06 360 95 11 - http://diplomatie. belgium.be. Belgisch consulaat – Via A. De Gasperi, 55, 80133 Napels t 081 551 21 10. Nederlandse ambassade – Via Michele Mercati, 8, Rome t06 32 28 60 01 - www. nederlandwereldwijd.nl/landen/italie. Nederlands consulaat – Via Agostino Depretis, 114, 80133 Napels - t 081 551 30 03 - www. nederlandwereldwijd.nl/landen/italie. BEZIENSWAARDIGHEDEN

De onderstaande informatie is indicatief: tarieven en openingstijden kunnen aan wijzigingen onderhevig zijn. Het is daarom raadzaam van tevoren te bellen.

Tarieven

De entreeprijs van bezienswaardigheden kan soms vrij hoog zijn (€ 4 tot € 12). Vaak zijn er reducties voor senioren en jongeren, af en toe ook voor gezinnen. De meeste steden hebben een toeristenpas, waarmee u soms ook met het openbaar vervoer kunt reizen, waardoor dit een aantrekkelijke optie is. T Zie voor afzonderlijke s teden de rubriek ‘Inlichtingen’ bij de betreffende stad. Tijdens de Settimana dei Beni Culturali (week van het cultureel erfgoed), waarvan de datum ieder jaar opnieuw wordt vastgesteld, zijn sommige musea en monumenten gratis toegankelijk. Als u in een museum, kerk of

instituutwordt rondgeleid door een medewerker, is het gebruikelijk dat u hem of haar een fooi geeft.

Musea, archeologische opgravingen en parken

Over het algemeen zijn musea op maandag en feestdagen gesloten. De kassa gaat 30 min. tot 1 uur voor sluitingstijd dicht. Archeologische opgravingen en openbare parken zijn meestal open tot een uur voor zonsondergang. In veel musea moet u uw tas afgeven bij de garderobe; fotograferen is toegestaan, maar niet met flitslicht.

Kerken

De meeste kerken zijn dicht tussen 12.00 u en 16.00 u. De grote basi lieken zijn zonder onderbreking open van 7.00 u tot 18.00 u. Zorg bij uw bezoek aan een kerk voor passende kleding (lange broek voor de heren, voldoende lange rok en bedekte schouders voor de dames). Het verantwoordelijk personeel ontzegt mensen die zich hier niet aan houdende toegang tot de kerk. Tijdens de dienst mag de kerk niet worden bezichtigd. Het heeft de voorkeur om uw bezoek in de ochtendte plannen, omdat niet alle kerken ‘s middags opengaan, vanwege personeelsgebrek. Bovendien is ‘s ochtends het binnenvallende licht vaak mooier. Neem wat kleingeld mee, want bij sommige kunstwerken gaat de verlichting pas aan als u een muntje in de gleuf gooit. Ook is het handig om een verrekijker mee te nemen, zodat u de werken kunt bekijken die hoog in de kerk hangen.

ZUID-ITALIË VAN A TOT Z

ELEKTRICITEIT

In Italië is de netspanning d ezelfde als in Nederland en België (220 V), maar de stopcontacten kunnen verschillen. Het is dus aan te raden een adapter mee te nemen (in de betere hotels zijn die b eschikbaar).

zijn meestal open van ma-za 8.30-12.30 u en 16.00-20.00 u. Als de apotheek gesloten is, vindt u er informatie over artsen en apothekersmet weekend- en/of nachtdienst. Spoedeisende hulp/ambulance: t 118

FEESTDAGEN

IN GEVAL VAN NOOD

Een feestdag is in het Italiaans een giorno festivo, een werkdag een giorno feriale. Feestdagen zijn 1 en 6 januari, paaszondag en -maandag, 25 april (Bevrijdingsdag), 1 mei, 2 juni (nationale feestdag), 15 augustus (Ferragosto), 1 november, 8, 25 en 26 december. Daarnaast viert elke Italiaanse stad het naamfeest van zijn patroonheilige. De meeste musea zijn op feestdagen gesloten. T Zie ‘Evenementen’, blz. 45.

SOS: t 113 (politie, Rode Kruis. Alleen in absolute noodgevallen). Eerste hulp/ambulance: t 118. Politie: t 112. Brandweer: t 115. SOS Bosbrand: t 1515. ACI Wegenwacht: t 803 116.

GELDZAKEN

Banken Banken zijn normaal gesproken open van 8.30 u tot 13.30 u en van 15.00 u tot 16.00. Op zaterdag en zon- en feestdagen zijn ze dicht.

Creditcards en bankpassen U vindt in Italië een groot aantal geldautomaten. Informeer bij uw bank of er kosten verbonden zijn aan geldopnames in het buitenland. Soms wordt u gevraagd een tweede keer uw pincode in te toetsen; ga in dat geval na of het bedrag de eerste keer inderdaad niet is afgeschreven. Als u betaalt met een creditcard, moet u soms een pincode intoetsen; soms volstaat een handtekening en het tonen van een identiteitsbewijs. Neem altijd de gegevens mee voor het telefonisch blokkeren van uw creditcard bij verlies of diefstal. GEZONDHEID

Apotheken (farmacia) zijn herken baaraan een rood-wit kruis. Ze

KUREN

Al sinds de tijd van de Etrusken is Italië een uitgelezen bestemming voor wie wil profiteren van de therapeutische warmwaterbronnen, die overal in het land voorkomen. De kuuroorden van het eiland Ischia in de Golf van Napels zijn al sinds de oudheid gerenommeerd. NAMAAKARTIKELEN

Op de trottoirs, bij bezienswaardigheden of op de stations komt u vaak stalletjes tegen met zogenaamde merkartikelen: tassen, brillen, ceintuurs, enz. Het gaat in dat geval altijd om namaakartikelen. Op het kopen en exporteren daarvan staan hoge boetes. NATIONALE PARKEN

Raadpleeg de website www.parks.it.

Abruzzen

Parco Nazionale del Gran Sasso e Monti della Laga Dit park met zijn spectaculaire toppen ligt ten noordoosten van L’Aquila. Het is een paradijs voor alpinisten (zie blz. 276). www.gransassolagapark.it. Parco Nazionale d’Abruzzo, Lazio e Molise Dit natuurgebied van 50.600 hectare ligt in het zuiden van

202

ROME ET LE LATIUM

203

Lazio ∑ Michelinkaart 561 G4-5 Regiokaart blz. 204-205 31 km ten oosten van Rome:

� TIVOLIaaa 206 25 km ten zuidoosten van Rome:

� CASTELLI ROMANIaa EN RONDRITTEN 211 24 km ten zuidwesten van Rome:

� OSTIA ANTICAaa 224 40 km ten noordwesten van Rome:

� LAGO DI BRACCIANOaa EN RONDRIT 227 100 km ten noordwesten van Rome:

� TARQUINIAa 234 100 km ten noordwesten van Rome:

� VITERBOa EN RONDRIT 238 90 km ten noordoosten van Rome:

� RIETI EN DE FRANCISCANER KLOOSTERS

244

75 km ten zuidoosten van Rome:

� ANAGNIa EN RONDRIT 246 175 km ten zuidoosten van Rome:

� GAETAa EN RONDRIT 251 Parco dei Mostri, in Bomarzo O. Olivieri/robertharding/age fotostock

204

LAZIO

3 SS

PERUGIA

FIRENZE

SIENA

bis

2 A1

Lago di Bolsena

Civita di Bagnoregio

E TEV

SP 71 SR 2

Teatro Romano di Ferento Parco dei Mostri Santuario della di Bomarzo SS 675 Madonna della Quercia Bagnaia 2 SP Tuscania Villa Lante Viterbo Vignanello SP Lago di 1 S. Pietro Palazzo Farnese Vico di Caprarola

SP 3

bis

SS 1

Calcata

PARCO REGIONALE VALLE DEL TREJA Trevignano Romano Lago di Bracciano SS 3

Terme di Traiano

Co Fo

Sutri

Monterano Bracciano

. 2b

Cerveteri

Anguillara Sabazia Vigna di Valle SS

SP 4

Civitavecchia

Greccio

Civita Castellana

Oriolo Romano

Necropoli di Monterozzi

Tarquinia

S. Francesco

12 SS

ROMA A 12

SR 6 SP

A 90

Frascati 21

SS 7

Fiumicino

Castelli Romani

Ostia Antica

Castel Gandolfo 20 km

Ardea

De reis waard

Interessant

Fiuggi

Andere plaats Plaats van vertrek

Van de Golf van Gaeta naar de Pontijnse vlakte

Kunst en geloof in de Ciociaria

Anzio

Lago di Bolsena

Nettuno

Lago di Bracciano

Van de Colli Albani naar de Monti Lepini

De Romeinse kastelen van de Colli Albani

Viterbo

Een omweg waard

Ostia Antica

1 60

TIVOLI

Albano Laziale

LAZIO 0

GROSSETO

Montefiascone

SR 207

psum

UMBRIA

Bolsena

TOS C AN A

205

ASCOLI PICENO

A1 4

A SS

SS 4

DEL GRAN SASSO

SS 4

PESCARA

Rieti

Convento di Fonte Colombo

Corno Grande 2912

Convento di S. Maria La Foresta

PARCO REGIONALE SIRENTE-VELINO A

S. Benedetto 82

S. Scolastica

PARCO NAZIONALE

Palestrina

Fiuggi

155

Dâ€™ ABRUZZO,

Anagni

Rocca di Papa

LAZIO E MOLISE

Alatri SR

Veroli

M. Cavo Ferentino Cori

cco

Frosinone 9

Montecassino

SR 156

Giardino di Ninfa

Casamari

Norma 09 Abbazia di Valvisciolo

SS 17

MAIELLA

Subiaco

DELLA

A B RU ZZO

VILLA ADRIANA

A 25

TIVOLI

Velletri

PARCO NAZIONALE SS

LAZIO SR

Sermoneta SS

Parco Nazionale del Circeo

SR 213

Sabaudia M. Circeo

Terracina S. Felice Circeo

Sperlonga Grotta di Tiberio

SS 7v.

Formia Gaeta

Golfo di Gaeta

ISOLA DI PONZA

C A M PA N I A SS 7

4 NAPOLI

NAPOLI

541

6 SR

glia

Lir

Fossanova

Latina

Gar

Poggio Bustone SR

PARCO NAZIONALE

Convento di S. Giacomo

Labro

ale

ANCONA

206

LAZIO

Tivoli aaa 56.594 inwoners Na uw bezoek aan de Eeuwige stad denkt u misschien dat de verrassingen nu wel op zijn, maar daar zult u snel van terugkomen. U staat straks ongetwijfeld versteld over de Villa Adriana, een van de rijkste monumenten uit de oudheid. Deze villa is door de eeuwen heen altijd even mooi gebleven, ondanks aanzienlijke plunderingen. Ook Villa d’Este, een schitterende woning met weelderige tuinen die door een van de prinsen van de kerk is gebouwd, zal u verrassen. En: vertrek niet uit Tivoli voordat u het licht van de ondergaande zon over het Romeinse landschap hebt zien strijken. Dit schouwspel zal straks een van de mooiste herinneringen aan uw vakantie in Rome blijken te zijn.

y ADRESBOEKJE: BLZ. 210

Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.

i INLICHTINGEN Punto Informativo Turistico (PIT) – Piazzale Nazioni Unite - t 07 74 31 35 36 - dag. beh. ma 10.00-13.00, 16.0018.00 u. Op de site van de gemeente (www.comune.tivoli.rm.it) vindt u veel informatie, o.a. de adressen van trattoria’s, pizzeria’s en patisserieën. Ñ LIGGING Regiokaart C2 (blz. 204-205). 31 km ten oosten van Rome. Met de

auto verlaat u Rome via de Via Tiburtina. De busdienst van Cotral vertrekt vanaf Ponte Mammolo (het voorlaatste station op de B-lijn van de metro, richting Rebibbia) en maakt ook een stop bij Villa Adriana, 6 km zuidwestelijk van Tivoli. > PLANNING Reken op een volle dag voor het bezoek aan Tivoli en de bezienswaardigheden.

De villa’s bezichtigen aaa VILLA D’ESTE Ñ Ga naar Tivoli en parkeer eventueel op de parkeerplaats op Largo Garibaldi. Piazza Trento, 5 - t 199 766 166, reserv. vanuit het buitenland, of t 04 12 71 90 36 www.villadestetivoli.info  - j - mei-aug.: 8.30-19.45 u; april en sept.: 8.30-19.30 u; maart en okt.: 8.30-18.30 u; feb.: 8.30-17.30 u; nov.-jan.: 8.30-17.00 u - toegang tot 1 uur voor sluiting - gesl. ma, 1 jan., 1 mei, 25 dec. - € 8 (+ € 3 bij exposities). Kardinaal Ippolito II d’Este werd opgeleid aan het hof van de Franse koning Frans I, maar viel in ongenade bij diens zoon, Hendrik II. In 1550 besloot hij zich terug te trekken in Tivoli, waar hij een villa liet bouwen op de plek van een benedictijnenklooster. Hij gaf de opdracht aan de Napolitaanse architect Pirro Ligorio, die het bouwwerk opfleurde met weelderige tuinen, waterpartijen, fonteinen en beelden in de gracieuze stijl van het maniërisme. Links van de ingang van de villa staat de Chiesa di Santa Maria Maggiore, met een bekoorlijke gotische voorgevel. In het koor bevinden zich twee drieluiken uit de 15de eeuw en, boven het linkse triptiek, een Heilige Maagd van Jacopo Torriti, schilder en mozaïekwerker van eind 13de eeuw.

207

TIVOLI

Villa d’Este R. Mattes/hemis.fr

aaa Paleis en tuinen van Villa d’Este Loop de kloostergang van het voormalige klooster in. Daal dan af via de fraai gedecoreerde vertrekken en geniet ondertussen van een mooi uitzichta op de tuinen en op Tivoli. Op de benedenverdieping leidt de trap met dubbele balustrade naar de bovenste laan van de tuinen. Eerst komt u bij de Fontein van het Grote Glas (Fontana del Bicchierone), in de vorm van een schelp, die aan Bernini toegeschreven wordt. Sla links af naar La Rometta, een fontein die een nabootsing is van verschillende antieke monumenten uit Rome. Daarvandaan leidt de prachtige Laan van de Honderd Fonteinenaaa (Viale delle Cento Fontane) naar de Ovale Fonteinaaa (dell’Ovato) met het beeld van Sibille. Iets lager, boven de esplanade van de Vijvers (Pescherie), staat de Fontein van het Orgelaaa (Organo), die vroeger klanken produceerde via een waterorgel. Helemaal onder aan de tuin staat de Fontein van de Natuur, met een beeld van Diana van Efeze. Meer naar het midden staat de Fontein van de Draken (Draghi), gebouwd in 1572 ter ere van paus Gregorius XIII. Op de terugweg (via de rechterkant) komt u langs de Fontein van de Uil (Civetta), die vroeger vogelgeluiden produceerde, en de gemoderniseerde Fontein van Proserpina. Via de straatjes van de oude stad kunt u naar Villa Gregoriana lopen.

a VILLA GREGORIANA Largo Sant’Angelo -t 07 74 33 26 50 - w ww.visitfai.it - april-okt.: 10.00-18.30 u; maart, nov.-dec.: 10.00-16.00 u - toegang tot 1 uur voor sluiting - gesl. ma (beh. feestd.) - € 6. In dit grote, schaduwrijke park zijn er talrijke paadjes die het water van de Aniene kruisen. Deze rivier stroomt door een smal ravijn naar de Grote Watervalaaa, de Grot van de Sirene en de Grot van Neptunus. Na de klim aan de andere kant van het ravijn verlaat u de Villa Gregorianaa via de Tempel van Vestaa, een sierlijk en cirkelvormig gebouw in Korinthische stijl uit de laatste jaren van de Republiek. Naast deze tempel staat een Ionische tempel gewijd aan de Sibille.

208

LAZIO

aaa VILLA ADRIANA C2 Ñ 6 km ten zuidwesten van Tivoli. Ga met de auto, vanuit Rome, rechtsaf voor u bij Tivoli komt. Alle bussen (vanuit Rome en stadsbussen) stoppen bij de Villa Adriana. Largo Marguerite Yourcenar, 1 -t 07 74 53 02 03/38 27 33 - w ww.villaadriana. beniculturali.it - mei-aug.: 9.00-19.30 u; april en sept.: 9.00-19.00 u; maart en okt.: 9.00-18.30 u; feb.: 9.00-18.00 u; nov.-jan.: 9.00-17.00 u - toegang tot 1.30 uur voor sluiting - gesl. 1 jan.; 1 mei, 25 dec. - € 8 (+ € 3 bij exposities), audiogids € 4. Keizer Hadrianus (76-138), had een passie voor kunst en architectuur en reisde door het hele keizerrijk. Zijn reisindrukken wilde hij weerspiegelen in de verschillende gebouwen van zijn villa. Het bouwwerk was bijna af in 134, maar Hadrianus, ziek door de dood van zijn geliefde Antinoüs, stierf vier jaar later. Zijn eerste opvolgers bleven naar Tivoli gaan, maar de villa werd al snel vergeten en brokkelde af. Tussen de 15de en de 19de eeuw werden de kunstwerken eruit gehaald en ondergebracht in particuliere en openbare collecties. In 1870 liet de Italiaanse staat opgravingen uitvoeren en werd dit prachtige complex, zonder twijfel een van de rijkste uit de oudheid, volledig blootgelegd. Bezoek voordat u aan de bezichtiging begint eerst de zaal naast de cafetaria, waar een maquette van de villa staat. Volg daarna de route op de plattegrond die u bij de ingang krijgt.

aa Il Pecile

Deze grote, rechthoekige vijver met afgeronde hoeken is geïnspireerd op de beroemde Stoa Poikile in Athene. Hij was omzoomd met een zuilengang die zodanig was opgesteld dat er altijd minstens één kant in de schaduw lag. De zaal met apsis of de Zaal van de Filosofen was wellicht een leeszaal.

aaa Teatro Marittimo

Ronde constructie, bestaande uit een porticus en een centraal gebouw, gescheiden door een kanaal. Hier trok de keizer zich graag terug toen hij wat eenzelvig geworden was. In het zuiden zijn nog de overblijfselen te zien van een nymfaeum, en enkele zuilen die deel uitmaakten van een complex van drie halfronde zalen die uitkeken op een binnenplaats.

aa Terme

De plaats van de thermen geeft blijk van de bouwkundige verfijning van de villa. Naast de Kleine Thermen zijn er de Grote Thermen, waarvan de zaal een apsis en een prachtige koepel heeft. Het wat hogere gebouw vlakbij was het pretorio, wellicht een opslagplaats.

HADRIANUS’ GEDENKSCHRIFTEN

In 1951 schreef Marguerite Yourcenar (1903-1987) de roman Mémoires d’Hadrien, na twintig jaar onderzoek. Het combineert de uitgebreide historische kennis van de schrijfster met op fantasie gebaseerde memoires van keizer Hadrianus. Het boek is als een brief waarin de oude keizer aan zijn opvolger en aangenomen kleinzoon Marcus Aurelius onder andere schrijft: ‘Men bouwt het monument altijd op eigen wijze en liefst met enkel authentieke stenen.’ Deze reconstructie op basis van geschiedkundige bronnen is een waardevolle fictieve documentaire over ‘deze zeer wijze man’ uit de 2de eeuw, wat volgens de schrijfster ‘lange tijd de eeuw van de laatste vrije mensen was’. Het boek werd vertaald in een twintigtal talen, onder meer in het Nederlands door J.A. Sandfort (onder de titel Hadrianus’ gedenkschriften).

209

TIVOLI

aaa Canopo Voorbij het museum (met enkele recente vondsten) bevindt zich de fraaie reconstructie van de Egyptische Canopus, het heiligdom van Serapis in Alexandrië. Het is bereikbaar via een kanaal met tempels en tuinen erlangs. Helemaal in het zuiden staat de tempel van Serapis. Keer terug naar het nymfaeum en loop iets meer naar rechts langs een grote vijver met een zuilengang.

Palazzo Imperiale Dit paleis strekte zich uit van de Piazza d’Oro tot de bibliotheek. De rechthoekige Piazza d’Oroaa is omgeven met een dubbele porticus en was een nutteloze esthetische inval. Achter aan de piazza zijn overblijfselen van een achthoekige zaal te zien, en aan de andere kant resten van een koepelzaal. aa Sala dei Pilastri Dorici – Deze zaal heet zo omdat hij omgeven is door een porticus met pilaren waarvan de kapitelen en basis Dorisch waren. Verder zijn er nog de brandweerkazerne, de overblijfselen van een eetzaal en een nymfaeum. Deze gebouwen komen uit op een plein dat van het Plein van de Bibliotheek was gescheiden door een cryptoporticus. De tien kleine zalen naast het Plein van de Bibliotheek vormen een hospitaal, met een mooie parterrea van mozaïek. De bibliotheek was naar de gewoonte in die tijd onderverdeeld in een Griekse en een Latijnse afdeling. In de richting van het Terras van Tempé ligt een zalencomplex met mozaïekvloeren, wellicht uit een eetzaal. Via het schaduwrijke bosje van Tempé komt u terug bij de ingang van de villa, via een kleine ronde tempel die gewijd is aan Venus. Verder naar links liggen resten van het theater.

In de omgeving Regiokaart (blz. 204-205) a Palestrina C2 Ñ 25 km ten zuidoosten van Tivoli en 48 km zuidoostelijk van Rome. De panoramische ligging in de bergen, de antieke stad en de ruïnes van de beroemde tempel van Fortuna Primigenia maken van Palestrina (het antieke Preneste) een interessante bestemming. Preneste kende zijn bloei in de 8ste en 7de eeuw v.C. Later werd de stad veroverd door de Romeinen en werd Preneste de favoriete vakantiebestemming van keizers en patriciërs. De cultus van de godin Fortuna duurde tot het eind van de 4de eeuw n.C., waarna het heiligdom in verval raakte. Op de ruïnes verrees de middeleeuwse stad. a Santuario della Fortuna Primigenia – Dit prachtige heiligdom (2de-1ste eeuw v.C.) is een van de mooiste voorbeelden van hellenistische architectuur in Italië. Oorspronkelijk stond het op een rij terrassen. Van het lager gelegen deel resteren de grote zaal, twee zijgebouwen en een natuurlijke grot. Verder is er nog de Zaal van de Apsis, waar ooit het beroemde Mozaïek van de Nijl lag (zie hierna). Het hoger gelegen heiligdom bevond zich op het vierde en laatste niveau (nu de Piazza della Cortina). Daar werd in de 11de eeuw het Palazzo Colonna opgetrokken, later het Palazzo Barberini, waar nu het Archeologisch museum is gevestigd. Het terras biedt een mooi uitzichta op de stad en de vallei. a Museo Archeologico Prenestino – Palazzo Barberini, Piazza della Cortina t 06 95 38 100 - j - 9.00-20.00 u - € 5. Het archeologisch museum bevat overblijfselen uit necropolissen en voorwerpen uit de collectie van de familie Barberini. Het indrukwekkende Mozaïek van de Nijlaa beeldt Egypte af tijdens het wassen van de rivier en is het kostbaarste stuk van het museum.

Vertaling Sylvia Birnie, Bep Fontijn, Henriëtte Gorthuis, Michèle Schedler Eindredactie Frans van der Heijden Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Shutterstock/canadastock Oorspronkelijke titel Italie du Sud Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Catherine Guégan, Aude Gandiol Eindredactie Redactie Serge Guillot, Guylaine Idoux, Maura Marca, Véronique Nègre, Philippe Pataud-Célérier, Erica Zane, Gilles Guérard, Francine van Hertsen, Irène Lainey, Sophie Lhéraud, Pierre Plantier, Buysschaert Malerba Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Thierry Lemasson, Denis Rasse Cartografie Stadsplattegronden: © MICHELIN en © 2006-2015 TomTom. All rights reserved. This material is proprietary and the subject of copyright protection, database right protection and other intellectual property rights owned by TomTom or its suppliers. The use of this material is subject to the terms of a license agreement. Any unauthorized copying or disclosure of this material will lead to criminal and civil liabilities. Met dank aan Didier Broussard, Marie Simonet © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2017 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.

Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be

De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Papiermolen 14-24 NL-3994 DK Houten degroenereisgids@terralannoo.nl

www.lannoo.com D/2017/45/545 - NUR 512 ISBN 978 94 014 3116 3 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.