talieNord.indb 3
Cultura / hemis.fr
Portofino
Noord-Italië
De regio’s van deze gids: (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Piemonte en Valle d’Aosta ∑ Ligurië ± Lombardije en het Merengebied ∏ Veneto ∫ Friuli-Venezia Giulia æ Trentino-Alto Adige/Zuid-Tirol ø Emilia-Romagna
blz. 129 blz. 201 blz. 249 blz. 375 blz. 489 blz. 519 blz. 561
26-04-17 13
talieNord.indb 4
INHOUD MEMO
Een keuze uit de mooiste plekjes....6
Evenementen........................................45 Leestips....................................................46 Cd-tips...................................................... 47 Filmtips....................................................48
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN
MEER WETEN OVER NOORD-ITALIË
Jon Arnold Images / hemis.fr
NIET TE MISSEN
De mooiste reisherinneringen........10
NOORD-ITALIË VANDAAG
REISPLANNER
Het Italiaanse wonder........................52 ‘Made in Italy’........................................54 Onvermijdelijke bezuinigingen......55
Een keuze uit de mooiste routes....18
LEVENSKUNST
DE REIS VOORBEREIDEN NAAR-NOORD-ITALIË
Met het vliegtuig..................................27 Met de trein............................................27 Met de auto............................................28 Met de bus..............................................29 VOOR HET VERTREK
Het beste moment om te vertrekken.............................29 Nuttige adressen..................................29 Formaliteiten......................................... 31 Geld........................................................... 31 Tijdzone................................................... 31 Telefoneren in Italië............................ 31 Overnachten.......................................... 31 Uit eten....................................................34
57
GASTRONOMIE
Een symfonie van smaken................62 Hoofdschotels.......................................63 Sterrenkoks............................................65 KUNST EN ARCHITECTUUR
De antieke beschavingen.................66 Een rijk verleden...................................69 ABC van de architectuur....................84 Enkele termen uit de architectuur.......................................88 LITERATUUR
92
98
FILM
103
BEROEMDE PERSONEN
107
MUZIEK
NOORD-ITALIË VAN A TOT Z
GESCHIEDENIS
Rubrieken in alfabetische volgorde...............36
De erfenis van het verleden........... 112 Verenigd Italië..................................... 118
MET HET GEZIN
NATUUR EN LANDSCHAP
Bezienswaardigheden en activiteiten.........................................42
Contrastrijk reliëf................................121
26-04-17 13
talieNord.indb 5
5
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n PIEMONTE EN VALLE D’AOSTA
Turijn.......................................................132 De roemrijke geschiedenis van een voormalige hoofdstad..................138 Vercelli....................................................166 Langhe en Monferrato.....................170 Wijngaarden en truffels..................171 Saluzzo en omstreken......................184 Valle d’Aosta.........................................190 ∑ LIGURIË
Genua.................................................... 204 Een republiek gericht op de zee en op de kunsten.............................216 Riviera di Ponente............................. 228 Riviera di Levante...............................237 ± LOMBARDIJE EN HET MERENGEBIED
Milaan.....................................................252 Een stad van kunst en design....... 264 Bergamo............................................... 296 Brescia................................................... 306 Mantua...................................................314 Geschiedenis van een stad van kunst en letteren.............................318 Cremona................................................324 Pavia........................................................329 Een oude universiteitsstad.............330 Merengebied.......................................338 De meren: kunst en natuur samen.................349 ∏ VENETO
Venetië...................................................378 Glorie en charme van Venetië...... 388 Wachten op MOSE.......................... 408 Riviera del Brenta...............................425 Padua......................................................429 Gekoesterde vrijheid........................434 Vicenza.................................................. 445 Een engel genaamd Pallas............ 448 Verona................................................... 460 Een liefdesgeschiedenis................. 466 Treviso....................................................478
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y ∫ FRIULI-VENEZIA GIULIA
Triëst....................................................... 490 Een Italiaanse stad in Midden-Europa...............................493 Aquileia, de lagune en de kust......502 Udine en de Tagliamento................507 æ TRENTINO-ALTO ADIGE/ ZUID-TIROL
Trento.....................................................522 Bolzano/Bozen....................................531 Merano/Meran....................................537 Dolomieten......................................... 545 Een van de wereldwonderen.........550 ø EMILIA-ROMAGNA
Bologna................................................ 562 De oudste universiteit van de westerse wereld.................569 Ferrara en de Podelta.......................575 Een verfijnde en culturele stad......581 Modena................................................. 585 Streek van auto’s en motoren...... 588 Parma..................................................... 594 Stad van hertogen en schilders....599 In de voetsporen van Verdi........... 604 Piacenza................................................ 608 Ravenna.................................................613 Rimini..................................................... 622 Register................................................632 Kaarten en plattegronden......... 649
26-04-17 13
talieNord.indb 6
NIET TE MISSEN aaa De reis waard
aa Een omweg waard
a Interessant
aaa
smilte
aaa
Turijn C. Salvadori/Moment/Getty Images
Giotto toonde in zijn belangrijkste werk de menselijke emoties: een revolutie in de Italiaanse schilderkunst, en waarschijnlijk ook in de Europese. Zie blz. 435.
4X5 Coll-Mauro Maglia/Super Stock/age fotostock
Cappella degli Scrovegni in Padua
In de voormalige hoofdstad van het Huis Savoye, een stad met een aristocratische, culinaire, nostalgische en gepassioneerde uitstraling, vindt u een uitzonderlijke hoeveelheid musea. Zie blz. 132.
26-04-17 13
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE PLEKJES
7
aaa
Duomo van Milaan De Duomo, in het hart van Milaan, is een hoogtepunt van flamboyante gotiek, een wonder van gratie en lichtheid. Vlakbij is de elegante Galleria Vittorio Emanuele II. Zie blz. 253.
aaa
vwalakte/iStock
Venetië: Canal Grande De mooiste straat van de wereld is een kanaal met aan weerszijden paleizen die zich in het water spiegelen. Hoewel al duizenden keren gefotografeerd blijft de magie van Venetië bestaan. Zie blz. 379.
smiltena/iStock
talieNord.indb 7
aaa
R. Moiola/age fotostock
Bellagio
Bellagio priemt naar voren in het Comomeer als het prachtige boegbeeld van een fantastisch schip. Deze ‘parel van het meer’ werd in de 19de eeuw ontdekt door de Milanese aristocratie. Zie blz. 356.
26-04-17 13
talieNord.indb 10
Zeiljachten in de haven van Grado
G. Dall'Arche/Sime/Photononstop
De paleizen van de Via Garibaldi in Genua
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN
26-04-17 13
11
TOP 5 Geheimen van Noord-Italië 1. Sabbioneta (blz. 321) 2. Sacromonte di Varese (blz. 348) 3. Vigevano (blz. 334) 4. Monferrato (blz. 176) 5. Aquileia (blz. 502)
Koepel van de kerk in Sabbioneta D. Donadoni/Marka/age fotostock
ÜÜ Slenter door de Via Garibaldi
in Genua en bewonder de twaalf prachtige paleizen in een van de elegantste straten van Italië. Ze vormen een uniek voorbeeld van de aristocratische stedenbouw in Europa. Zie blz. 211.
ÜÜ Luister naar de bijna heilige stilte van de lagune van Grado. En vaar in een bootje naar de casone van Pier Paolo Pasolini, zonder geluid te maken, om de blauwe reigers, zilverreigers en eenden niet te verstoren. Zie blz. 504. ÜÜ Laat u misleiden door
door de ronde raamopening in het plafond: een van de meesterwerken van Andrea Mantegna, geschilderd tussen 1465 en 1474. Zie blz. 314.
ÜÜ Bezwijk voor de onweerstaanbare glimlach van Cangrande della Scala in Verona. De 14de-eeuwse condottiere op zijn paard lijkt het tegenovergestelde van een traditioneel ruiterbeeld. In het museum Castelvecchio. Zie blz. 463. ÜÜ Proef de voortreffelijke wijnen van de Langhe in de wijnbar van het kasteel in Grinzane Cavour. Midden in het unieke landschap van golvende wijnvelden, krijgt u de kans om barolo en Roero te proberen. Zie blz. 172.
Westend61/Getty Images
Zeiljachten in de haven van Grado
de trompe-l’oeilschilderingen in de Camera degli Sposi in het Palazzo Ducale in Mantua. En natuurlijk
G. Dall'Arche/Sime/Photononstop
De paleizen van de Via Garibaldi in Genua
DE MOOISTE REISHERINNERINGEN
talieNord.indb 11
26-04-17 13
talieNord.indb 18
REISPLANNER Turijn en de Langhe 3 dagen Reggia di Venaria Turijn
Palazzina Stupinigi
Asti
Pi emonte
La Morra
Barolo Cuneo
Mondovi
L igur ië
Sanctuario di Vicoforte
RossHelen/Getty Images
Alba
<Geen A. Cavalli/age kruisende fotostock koppeling>
Neive
Bra
Route: 320 km om de smaken van En bref : xxxxx. de Piemonte te ontdekken.
åå Dag 1 Turijn Bezoek aan Turijn (blz. 132) en lunch in een historisch café (blz. 162). Middag Reggia di Venaria (blz. 152) en Palazzina di Caccia di Stupinigi (blz. 153). Overnachten in Cuneo (blz. 187).
åå Dag 2 De wijngaarden La Morra en zijn wijngaarden LianeM/iStock
Santuario di Vicoforte (blz. 187) en Mondovì (blz. 187) ; lunch in Bra (blz. 175). Wijngaarden en grotten van Barolo en La Morra (blz. 171). Overnachten in Alba (blz. 170). Tip: ga geen wijn proeven als u moet rijden.
åå Dag 3 Alba en omgeving Ochtend en lunch in Alba. Bezoek aan de middeleeuwse dorpjes Barbaresco en Neive (blz. 172). Stop in Asti (blz. 176) alvorens terug te keren naar Turijn. Onder de arcaden van Piazza del Risorgimento in Alba
Tip: proef in Alba de unieke smaak van de witte truffel.
M. Brivio/age fotostock
26-04-17 13
UNE SÉLECTION EEN KEUZE DE NOSUIT PLUS DE BEAUX MOOISTE PARCOURS ROUTES
19
<Geen A. Cavalli/age kruisende fotostock koppeling>
RossHelen/Getty Images
Lago di Como en Lago Maggiore 4 dagen
talieNord.indb 19
Route: 380 km lange, romantische En bref : xxxxxxxx. reis met vertrek in Milaan.
åå Dag 1 Como/Bellagio
åå Dag 3 Varese
Como: de Duomo (blz. 352) en de kabelbaan (blz. 353). Wandeling langs het meer naar Bellagio. Bezoek de villa’s in Bellagio (blz. 356). Overnachten in Bellagio.
Bij het Meer van Varese (blz. 348). Sacro Monte di Varese (blz. 348). Overnachten in Stresa (blz. 339).
Tip: vermijd het drukke zomerseizoen en ga bij voorkeur in april of mei, als de parken en tuinen in bloei staan.
åå Dag 2 Menaggio/ Cernobbio
åå Dag 4 Stresa Rondvaart op het Lago Maggiore (blz. 338), wandeling op de Borromeïsche Eilanden (blz. 339). De Mottarone (blz. 340), de Villa Taranto (blz. 341). Terug naar Milaan (blz. 252).
Langs de westelijke oever van het meer, Menaggio (blz. 355), Tremezzo met de Villa Carlotta (blz. 355) en Villa del Balbianello (blz. 354). Overnachten in Cernobbio (blz. 354).
De Duomo in Como LeeYiuTung/iStock
26-04-17 13
talieNord.indb 20
REISPLANNER
Adriatische kust 4 dagen Vicenca Padua
Venetië
Ven eto
Chioggia
Rovigo Po
Ferrara
Route: 300 km van magisch Venetië naar Byzantijnse schatten.
Abdij van Pomposa
RossHelen/iStock
Adige F. Rodríguez/age fotostock
20
Comacchio Emi l i a- R omag na
Bologna Ravenna
åå Dag 1 Venetië Het Canal Grande met een vaporetto (blz. 379). De niet te missen Piazza en Basilica di San Marco (blz. 385). Tip: vermijd de maand mei, want dan zijn er veel kinderen op schoolreis.
åå Dag 2 Venetië De minder toeristische wijk Cannaregio (blz. 409), daarna met de boot naar Murano en zijn glasblazerijen (blz. 412).
åå Dag 3 Podelta Chioggia (blz. 413) en een verblijf in de natuur van de Podelta (blz. 580). Abbazzia di Pomposa (blz. 582). Overnachten in Comacchio (blz. 582).
åå Dag 4 Ravenna Mausoleo di Galla Placidia (blz. 614), Basilica di San Vitale (blz. 613). Basilica di Sant’Apollinare Nuovo (blz. 617) en di Sant’Apollinare in Classe (blz. 618). Terug naar Venetië.
De Podelta Gim42/iStock
26-04-17 13
UNE SÉLECTION EEN KEUZE DE NOSUIT PLUS DE BEAUX MOOISTE PARCOURS ROUTES
21
Lombardije en Emilia-Romagna 5 dagen Zwi tserl an d Lombardi je
Milaan
Tre ntino Al to Ad ige
Bergamo Brescia
Ve ne to
Verona
Cremona
Mantua
talieNord.indb 21
Modena
Ferrara
Emi l i aR omag n a
RossHelen/iStock
F. Rodríguez/age fotostock
Po
Parma
Venetië
Bologna
Ravenna
La Spezia LIGURISCHE ZEE
Tosc ane
Florence
Route: 750 km voor liefhebbers van kunst, cultuur en heerlijk eten.
åå Dag 1 Cremona/Parma Cremona: Piazza del Comune (blz. 324) en de Torrazzo (blz. 325), Museo del Violino (Stradivariuscollectie) (blz. 326). Rocca Meli Lupi in Soragna (blz. 603) en Rocca San Vitale in Fontanellato (blz. 605). Overnachten in Parma (blz. 594).
åå Dag 2 Parma/Modena Parma: Battistero (blz. 597) en Palazzo della Pilotta (blz. 598). Middag in Modena: Duomo (blz. 585), Torre
Ghirlandina en Piazza Grande (blz. 587). Overnachten in Bologna.
åå Dag 3 Bologna/Ravenna Bologna: Piazza Maggiore (blz. 562), Palazzo dell’Archiginnasio (blz. 565), San Petronio (blz. 564). Middag in Ravenna: Mausoleo di Galla Placidia (blz. 614), Basilica di San Vitale (blz. 613). Overnachten in Ravenna.
åå Dag 4 Ravenna/Ferrara Ravenna: Basilica di Sant’Apollinare Nuovo (blz. 617) en di Sant’Apollinare in Classe (blz. 618). Ferrara: Duomo (blz. 577) en Castello Estense (blz. 575). Nacht in Mantua (blz. 314).
åå Dag 5 Mantua/Bergamo Mantua: Palazzo Ducale (blz. 314) en Palazzo Te (blz. 320). Terug naar Milaan met een tussenstop in de bovenstad van Bergamo (blz. 296).
Fresco’s in de Battistero in Parma
Tip: neem wat van de regionale specialiteiten mee: torrone (noga), parmigiano reggiano, balsamicoazijn, wijnen uit de Franciacorta.
26-04-17 13
talieNord.indb 24
24
26-04-17 13
talieNord.indb 25
25
DE REIS ÂVOORBEREIDEN
Het centrum van Bologna L. Giraudou / hemis.fr
26-04-17 13
26
talieNord.indb 26
DE REIS VOORBEREIDEN
26
ORGANISER SON VOYAGE
Reistips VOOR DE LEKKERBEKKEN Trendy Slow Food
In Bra (blz. 175), de geboorteplaats van de beweging; bij Eataly, de Lingotto van Turijn (blz. 150) of in Milaan (blz. 294); de onregelmatig gehouden gastronomische festivals van de Langhe (blz. 183).
Zoetigheid en desserts
Chocolade in Turijn, Alba en Bologna; amaretti van Genua; sabayons en dameskussen (baci di dama) van Piemonte ; en, overal, ijs en sorbets in alle kleuren en smaken.
Kaas en vleeswaren
Ham uit Parma en Modena, mortadella uit Bologna, gekookte worst uit Ferrara, buffelmozzarella en, natuurlijk, parmezaan (blz. 594).
De grote wijnen
De wijnen van de Langhe: asti, barolo, barbaresco enz. (blz. 171); de mousserende van de Franciacorta, in de omgeving van Brescia (blz. 312); de wijnroute bij Bolzano (blz. 531); lambrusco en sangiovese van Emilia-Romagna.
Aperitief
Tegen het eind van de middag, in de cafés van Bologna, Turijn, Genua of Milaan of in de Venetiaanse bacari, een antipastibuffet en regionale specialiteiten met een glas wijn.
Op het water
De kanalen en bruggen in Treviso (blz. 478); de vaporetto in Venetië (blz. 416); de lagune van Comacchio (blz. 582); een boottocht op de Brenta (blz. 427); de oevers van de Po in Turijn (blz. 132).
Straatjes en steegjes
De caruggi van Genua (blz. 204), La Pigna van San Remo (blz. 231), het centrum van Bologna (blz. 562), de middeleeuwse burchten van de Riviera di Ponenta (blz. 229) en in de Langhe (blz. 170).
Beroemde verliefden
Verona, de stad van Romeo en Julia (blz. 466 en 467); het huis van Petrarca in Arquà Petrarca (blz. 439); het graf van Dante in Ravenna (blz. 617).
VOOR DE VERLIEFDEN
IN DE BUITENLUCHT
Sport
In de winter, skiën in Courmayeur (blz. 192) of in de Dolomieten (blz. 559) ; beklimming bij Cortina d’Ampezzo (blz. 548 en 559) of Arco (blz. 530) ; in de zomer, fietsen in de Dolomieten (Val Gardena, blz. 551 en 559) of rond het Lago Maggiore (blz. 338).
Natuur
Wandelen in het Parco del Gran Paradiso (blz. 190), in de buurt van Bolzano (blz. 536), in de Ligurische natuurparken: Parco Regionale di Portofino (blz. 238) en Parco Nazionale delle Cinque Terre (blz. 241), zwemmen en duiken in de baaien van Portofino, San Fruttuoso (blz. 240) en Riomag giore (blz. 242). Wandelen op grote hoogte in het Parco Urbano dei Forti in Genua (blz. 207).
Farniente
Stranden van Grado (blz. 504), Chiavari (blz. 240) of het Lido van Venetië (blz. 411).
26-04-17 13
talieNord.indb 27
27
NAAR NOORD-ITALIË
27
ALLER EN ITALIE DU NORD
Naar Noord-Italië Met de trein
Officiële naam: Republiek Italië Hoofdstad: Rome Oppervlakte: 301.262 km² Bevolking: ca. 60 miljoen inwoners Officiële taal: Italiaans Munteenheid: euro (€)
Met het vliegtuig Vanuit Amsterdam (Schiphol) en Brussel (Zaventem) vertrekken lijnvluchten naar de belangrijkste grote steden in Noord-Italië. Luchtvaartmaatschappijen bieden voordelige tarieven als u de tickets ruim van tevoren koopt, maar dat houdt wel in dat de reis niet meer geannuleerd kan worden. Er zijn ook aanbiedingen voor weekendvluchten, voor in het laagseizoen of voor weinig populaire vluchten en er bestaan lastminutetickets. Raadpleeg de website van de luchtvaartmaatschappijen en van de reisbureaus of neem contact op met een reisagent. LUCHTVAARTMAATSCHAPPIJEN
Alitalia – www.alitalia.com. KLM – www.klm.com. Brussels Airlines – www.brusselsairlines.com.
Butgetmaatschappij
Ryan Air – www.ryanair.com. Ryanair vliegt, tegen budgetprijzen, vanuit Charleroi op Bologna, Genua, Milaan, Triëst, Turijn en Venetië, vanuit Eindhoven, Groningen en Maastricht op Milaan en vanuit Maastricht ook op Venetië.
Vanuit Brussel vertrekt een dagtrein naar Milaan en een nachttrein naar Bologna. Raadpleeg voor meer informatie en voor mogelijke kortingen de NMBS. Vanuit Nederland is het mogelijk om met de TGV naar Parijs te reizen en daar over te stappen op de trein naar Milaan. Voor wie flexibel is qua moment van vertrek loont het de moeite om even met verschillende vertrekdagen te spelen! Voor het traject Amsterdam-Parijs zijn doordeweekse dagen het voordeligst. Voor het traject Parijs-Milaan geldt dat dinsdag en woensdag over het algemeen het voordeligst zijn. Op ca. 1.30 uur rijden van Utrecht vertrekt de Duitse autotrein vanaf Düsseldorf frequent en comfortabel naar verschillende bestemmingen in Noord-Italië. Venetië-Simplon-Oriënt-Express – Reserveren via een reisbureau. Voor degenen die de legendarische en zeer luxueuze Oriënt-Express willen nemen, bestaat een verbinding tussen Parijs en Venetië (duur: 2 dagen en 1 nacht), via Innsbruck en Verona. Enkele reis vanaf € 1980 per persoon. Voor wie voordelig wil reizen kan de Interrail Global Pass uitkomst bieden. Deze kaart geeft recht op 15 dagen, 22 dagen of 1 maand vrij rondreizen in de 2de klasse in heel Europa en Turkije, behalve in het eigen land. Met de Interrail One Country Pass kunt u binnen één maand 3 tot 8 dagen vrij door één enkel Europees land (behalve het eigen land) reizen. Voor meer informatie, zie www.interrail.net. T Treinreizen binnen Italië, zie blz. 40.
26-04-17 13
28
talieNord.indb 28
DE REIS VOORBEREIDEN
28
ORGANISER SON VOYAGE
Met de auto DE GROTE WEGEN
Behalve de kustweg MentonVentimiglia lopen de wegen van Frankrijk naar Italië over Alpen passen en door tunnels. De voornaamste wegen gaan via de Mongenèvrepas bij Briançon, de Fréjustunnel en de Mont-Cenispas bij Saint-Jean-de-Maurienne, de Kleine Sint-Bernhardpas bij Bourg-Saint-Maurice en de MontBlanctunnel. Vanuit Zwitserland zijn er drie routes: over de pas of door de tunnel van de Grote Sint-Bernhard, de Simplonpas en de Gotthardpas, die via Ticino en Lugano de verbinding vormt met de Lombardische meren. Vanuit Oostenrijk is er de Brennerpas door de Tiroler Alpen. Voor informatie over de toestand van de bergpassen en tunnels: Mont-Blanctunnel – t 04 50 55 55 00, (39) 0165 89 04 11 (Italië) www.tunnelmb.net. Fréjustunnel – t 04 79 20 26 00, (39) 0122 62 16 21 (Italië) www.sftrf.fr, www.sitaf.it. Sint-Bernhardtunnel – t (39) 0165 78 09 02 (Italië), (41) 27 788 44 00 (Zwitserland) – www.letunnel.com. Sint-Gothardtunnel – t 041 874 52 52 (Zwitserland) www.gotthard- strassentunnel.ch.
MICHELINKAARTEN
Michelinkaarten 561 (Valle d’Aosta-Piemonte-LombardijeLigurië) en 562 (Trentino-ZuidTirol-Friuli-Veneza-Giulia-EmiliaRomagna), schaal 1:400.000. Lokale Michelinkaarten: 351, 352, 353, 354, 355, 356 en 357 met een schaal van 1:200.000 (deze laatste zijn alleen in Italië te koop). Wegenatlas van Italië met een schaal van 1:200.000. Online: routeplanner op www.viaMichelin.com. VERPLICHT IN DE AUTO
In Italië moet elk voertuig uitgerust zijn met een reflecterende gevarendriehoek en reflecterende hesjes, die u en de passagiers moeten aantrekken wanneer u aan de kant van de weg parkeert. Ze zijn te koop in tankstations en supermarkten. In de winter zijn op bepaalde trajecten sneeuwkettingen of winterbanden verplicht. T Voor de weg naar Italië zie ‘Auto’, blz. 36.
Met de bus
Eurolines – verzorgt vanuit verscheidene Nederlandse en Belgische steden busverbindingen met Italiaanse plaatsen. www.eurolines.nl (Nederland) t 020 560 87 88 en www.eurolines.be (België) t 02 274 13 50.
26-04-17 13
talieNord.indb 29
VOOR HET VERTREK
29
29
AVANT DE PARTIR
Voor het vertrek Het beste moment om te vertrekken
vooral in de Povlakte, houd daar dus rekening mee.
Bologna
401
Como
208
TOERISTENBUREAUS
Wend u in de eerste plaats tot het kantoor van de Italiaanse Nationale Dienst voor Toerisme (ENIT) in Brussel (het Italiaans Verkeersbureau in Amsterdam is opgeheven): ENIT (Ente Nazionale Italiano per il Turismo) - Vrijheidsplein 12 - 1000 Brussel - t 02 647 11 54 - brussels@ enit.it. OFFICIËLE INSTELLINGEN
Ferrara
Genua
Milaan
Ravenna
Turijn
Venetië
Italiaanse ambassade in Nederland (Ambasciata d’Italia a L’Aja) - Alexanderstraat 12 - 2514 JL Den Haag - t 070 30 21 030 - www. amblaja.esteri.it. Italiaanse ambassade in België – Emile Clausstraat 28 - 1050 Brussel - t 02 64 33 850 - www. ambbruxelles.esteri.it.
Como
Aosta
Nuttige adressen
Bologna
AFSTANDEN IN KM
Aosta
De beste tijd om Italië te bezoeken is in de maanden april, mei, juni, september en oktober, wanneer het weer zacht is en de toeristen en zonaanbidders de bezienswaardigheden en vakantiecentra nog niet overstromen. Voor de echte strandliefhebbers zijn juni en september de beste maanden. Juli en augustus kunnen maar beter vermeden worden, niet alleen vanwege de hitte, maar ook omdat het dan zomervakantie is voor de Italianen, met alle gevolgen van dien (hogere prijzen, langere wachttijden enz.). In de lente en in de zomer kunt u het best lichte kleding en een trui meenemen. Een zonnebril en zonnehoed zijn aan te raden. Degenen die in de bergstreken verblijven, moeten wandelschoenen en warme kleren bij zich hebben. Buiten het zomerseizoen regent het vaak,
401
208
427
245
181
476
110
442
260 260
47
291
263
185 338
210
76
332
154
49
335
165
280
254
74
373
113
145
371
170
397
138
273
407
141
Ferrara
427
47
263
Genua
245
291
185
338
Milaan
181
210
49
254
145
Ravenna
476
76
335
74
371
Turijn
110
332
165
373
170
138
407
Venetië
442
154
280
113
397
273
141
266 286
402 402
26-04-17 13
talieNord.indb 52
52
MEER WETEN OVER NOORD-ITALIË
Noord-Italië vandaag
Veneziani gran signori, Padovani gran dottori, Vicentini mangiagatti… De manier waarop de inwoners van Venetië (edelen), Padua (goede artsen), Vicenza (katteneters!), Verona, Udine, Bergamo en andere Noord-Italianen in een populair gezegde worden beschreven, geeft een beter beeld van de diversiteit van Noord-Italië dan een socioloog zou kunnen bedenken. Er zijn acht regio’s: Valle d’Aosta, Piemonte, Lombardije, Veneto, FriuliVenezia Giulia, Emilia Romagna, Ligurië en de twee onafhankelijke provincies Trento en Bolzano, die samen Trentino-Alto Adige vormen. Elk heeft zijn eigen unieke historische, economische, taalkundige en geografische kenmerken die het karakter van de 27,3 miljoen inwoners (minder dan de helft van de Italiaanse bevolking) hebben gevormd en hebben bijgedragen aan de rijkdom van deze immense, tussen de Alpen en de Apennijnen ingeklemde vlakte. Sinds 150 jaar is het welvarende en industriële NoordItalië, in tegenstelling tot de soms verrassend mooie maar veel armere en zuidelijk gelegen Mezzogiorno, de motor van de Italiaanse economie: het vertegenwoordigt 60% van het bbp. Ook is het de thuisbasis van een levensstijl waarin respect voor traditie en aandacht voor werk, het goede leven en een zekere glamour samengaan. Het 21ste-eeuwse dolce vita.
Het Italiaanse wonder WELKOM IN NOORD-ITALIË, MENEER MARSHALL
Het economisch wonder dat Italië tot het op negen na rijkste land ter wereld maakte, voltrok zich in het noorden. Net als de rest van Europa profiteerde Italië van het Marshallplan, maar dan toch vooral het noordelijke deel. De $ 1500.000.000 (12 miljard nu) die tussen 1947 en 1951 in Italië werden geïnvesteerd kwamen met name toe aan de ijzer- en staalindustrie (in Genua, Brescia en Milaan), de metaalindustrie (in Milaan en
Piemonte), de chemische industrie (in Turijn en Brescia) en aan de op de export gerichte sectoren: de autoindustrie in Turijn, Milaan en Modena, de elektrotechniek in Bologna en de textielindustrie in Biella, Como en Vicenza. Al deze bedrijvigheid bevond zich ten noorden van de lijn die Italië ter hoogte van Bologna in tweeën deelt. EEN SAMENLOOP VAN OMSTANDIGHEDEN
Het economisch wonder van NoordItalië is ook aan andere factoren te danken. Door de Koreaanse Oorlog, nam de (Amerikaanse) vraag naar staal toe en vele tienduizenden Italianen kwamen elk jaar vanuit Zuid-Italië als goedkope arbeids-
26-04-17 13
talieNord.indb 53
53
L’ITALIE DU NORD AUJOURD’HUI
Fiat, een van de symbolen van het succes van Noord-Italië B. Gardel / hemis.fr
krachten naar het noorden. Ook bracht het economisch beleid van het IRI (Instituut voor Industriële Wederopbouw) de sterke punten van de publieke sector en die van de grote industriële private sector samen. Een van de doelen in die tijd – en de vandaag meest zichtbare – was de ontwikkeling van het vervoer over land: de uitbreiding van het wegennet dat al sinds de jaren twintig bestond! Ja, de eerste snelweg in Europa werd ingehuldigd in 1924, tussen Milaan en de Meren. EEN GENIAAL IDEE
Na de Tweede Wereldoorlog waren de Italiaanse industriëlen, geconfronteerd met de toenemende concurrentie op de internationale markt, zo slim zich niet alleen te richten op kwaliteit, maar ook op de esthetiek. Verder hielden ze hun producten betaalbaar. Het was de tijd van de Vespa-scooter (die in 2016 zijn 70-jarig bestaan vierde), de Fiat 600 (geproduceerd tussen 1955 en 1969), de draagbare typemachine Lettera 22 van Olivetti, in 1959 door het Amerikaanse Illinois
Institute of Technology verkozen tot het beste productontwerp van de 20ste eeuw (de typemachine staat tentoongesteld in het MOMA in New York), de kubusradio en de gebogen televisies van Brionvega, de fauteuils van Donna (aanwezig in de permanente collectie van het Centre Pompidou in Parijs), de mahoniehouten bruggen van Riva bij het Comomeer, de aerodynamische lijnen van de door Pininfarina voor Ferrari ontworpen auto’s, de Bialetti koffiemachines en de Arcolampen (zie ook ‘Design’, blz. 58); dit alles werd in Noord-Italië ontwikkeld. Niet alleen was dit een van de bepalende factoren van het industriële wonder, maar het gaf ook een vleugje glamour aan het imago van Italië, dat ook nu nog altijd a ctueel is.
‘Made in Italy’ Vandaag de dag is de euforie van de naoorlogse tijd ver weg. Na de tien ‘loden jaren’ (de terreur in de jaren 1970-1980), die de fundamenten van de samenleving diep hebben
26-04-17 13
talieNord.indb 54
54
MEER WETEN OVER NOORD-ITALIË
ondermijnd, de oliecrises van de jaren zeventig en negentig, werd het land geraakt door de wereldwijde economische crisis van 2008. Maar Italië blijft een grote economische macht van betekenis. De cijfers spreken voor zich: het is de grootste Europese producent van rijst, groenten, fruit en wijn, ‘s werelds grootste exporteur van luxe goederen, en ontvangt de meeste toeristen ter wereld, op slechts vier landen na. DE 3DE AGRARISCHE PRODUCENT VAN DE EUROPESE UNIE
Als u per auto het Noord-Italiaanse platteland verkent, ziet u overal de dynamiek van de landbouw. De wijnstok domineert het landschap van de heuvels van Piemonte (Barolo), de omgeving van Brescia (de Franciacorta), Verona (Valpolicella en Bardolino), Treviso (prosecco) en Friuli (sauvignon, pinot, Friulano). De intensieve landbouw brengt tarwe (Emilia Romagna), mais, bieten en, meer recentelijk, soja op. Maar het opmerkelijkste gewas is rijst (1,5 miljoen ton/jaar). Dit heeft, sinds de 15de eeuw, zijn stempel gedrukt
op de geschiedenis en het landschap van de regio rond Vercelli en Novara. Vijf maanden per jaar weerspiegelen de grote wateroppervlakten de silhouetten van zilverreigers en grijze reigers. Veeteelt is te vinden in Piemonte, Trentino-Alto Adige en Emilia Romagna, terwijl de olijven en fruitbomen het beeld van Ligurië bepalen. GROOTSTE EXPORTEUR VAN ‘GLAMOUR’ TER WERELD
Als men iets van prima kwaliteit, grote creativiteit en natuurlijke elegantie ziet in de snit van een jas, het ontwerp van een stoel, de allure van een auto, is men al snel geneigd te zeggen dat het een Italiaans product moet zijn. Alessi, Armani, Ferrari, Gucci, Prada, Alfa Romeo, om maar enkele van de honderden bekende merken te noemen, zijn al meer dan zeventig jaar de ambassadeurs van de ‘Made in Italy’-stijl. De luxeindustrie (auto’s, huishoudelijke apparaten, kleding e.d.) heeft Italië in de top-5 van producerende landen geplaatst.
Olijfbomen in Ligurië walterbilotta/iStock
26-04-17 13
Vertaling Nicolet de Jong, Laurens van Mastrigt, Marieke van Ommeren, Karin Snoep, Eric Strijbos Eindredactie Karin Evers Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Shutterstock/iryna1 Oorspronkelijke titel Italie du Nord Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Eindredactie Luc Decoudin, Stéphanie Vinet Redactie Sophie Lheraud, Luc Decoudin, Maura Marca, JeanMoïse Braitberg, Eva Cantavenera, Lucie Dejouhanet, Michel Fonovich, Philippe Longin, Véronique Nègre, Philippe Orain, Marie Perchat, Claire Rideau, Frédéric Rideau, Elisabetta Rossi, Laurent Vaultier, Julie Wood, Erica Zane Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Cartografie Evelyne Girard, Thierry Lemasson, Claire Chaudat, Denis Rasse. Atadsplattegronden: © MICHELIN en © 20062015 TomTom. All rights reserved. This material is proprietary and the subject of copyright protection, database right protection and other intellectual property rights owned by TomTom or its suppliers. The use of this material is subject to the terms of a license agreement. Any unauthorized copying or disclosure of this material will lead to criminal and civil liabilities. Met dank aan Didier Broussard, Maria Gaspar, Hervé Dubois, Pascal Grougon, Sophie Roques. Paola Musolino, Ente Turismo Alba Bra Langhe Roero, PromoTurismoFVG. © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2017 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.
talieNord.indb 655
26-04-17 13