Issuu

ane_2014.indb 1

Toscane en UmbriĂŤ

08-04-14 14

ane_2014.indb 2

08-04-14 14

ane_2014.indb 3

De regio’s in deze gids: (heden) n Florence blz. 105 ∑ Rondom Florence blz. 199 ± Lucca, de Versilia en de Apuaanse Alpen blz. 239 ∏ Pisa, de Etruskische kust en de Ertsheuvels blz. 279 ∫ De Maremma blz. 343 æ Siena en de Chianti blz. 369 ø Arezzo en de Casentino blz. 461 √ Umbrië blz. 497

Toscane en Umbrië GV_TOSCANE-OMBRIE_ITA32499FRA00_LES RÉGIONS DU GUIDE_75 x 60

Firenze 1

Lucca Pisa

Arezzo

Siena 6

Elba

Assisi 8

Porto S. Stefano

08-04-14 14

ane_2014.indb 6

Inhoud 1/ DE REIS VOORBEREIDEN Reistips..................................................... 10

2/ TOSCANE EN UMBRIË ONDER DE LOEP

NAAR TOSCANE EN UMBRIË

TOSCANE EN UMBRIË VANDAAG

Met de bus.............................................. 10 Met het vliegtuig.................................. 10 Met de trein............................................ 11 Met de auto............................................ 11

In het hart van Italië............................40

VOOR HET VERTREK

Klimaat..................................................... 14 Nuttige adressen.................................. 14 Budget...................................................... 16 Formaliteiten......................................... 16 Overnachten.......................................... 17 Uit eten....................................................20

GASTRONOMIE

In Toscane...............................................43 In Umbrië................................................ 47 GESCHIEDENIS

Rubrieken in alfabetische volgorde............................................. 21

Van de Etrusken tot het Romeinse Rijk...................................49 De middeleeuwen............................... 51 De renaissance......................................55 De 16de eeuw........................................56 De napoleontische periode.............57 Het Risorgimento.................................57 Het verenigde Italië.............................58 Na 1946....................................................59

MET HET GEZIN

KUNST EN ARCHITECTUUR

Bezienswaardigheden en activiteiten................................... 31

Etruskische kunst.................................60 Romeinse kunst....................................62 Middeleeuwse kunst..........................62 De renaissance......................................71 De nieuwe tijd....................................... 74 De huidige tijd...................................... 74 Kunsttermen..........................................75 ABC van de Toscaanse architectuur....................................... 76

WAT IS ER TE DOEN?

MEMO

Evenementen........................................33 Leestips....................................................35 Enkele films............................................37 Muziek......................................................37

CULTUUR

Denkers en schrijvers.........................83 Muziek......................................................87 Film............................................................89 Bekende namen...................................90 GEOGRAFIE

Natuurlijke omgeving........................93 Flora en fauna........................................99

08-04-14 14

ane_2014.indb 7

3/ STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n FLORENCE

Florence.................................................106 De Duomo en het middeleeuwse centrum.............120 De Piazza della Signoria en de Uffizi.......................................131 De middeleeuwse bloei van Florence.....................................134 Architectuur en schilderkunst.......140 Santa Maria Novella en omgeving...................................144 San Lorenzo en omgeving.............154 De Medici’s.........................................160 San Marco en omgeving.................164 Santa Croce en omgeving..............170 Palazzo Pitti en Giardino di Boboli.........................178 Een uitzonderlijk palet van schilders............................................180 Santo Spirito en omgeving............189 Passeggiata ai Colli............................195

Elba en het Parco Nazionale dell’Archipelago Toscano.......... 324 Volterra................................................. 333 ∫ DE MAREMMA

De Maremma..................................... 346 Massa Marittima.................................356 Promontorio dell’Argentario........ 360 Pitigliano.............................................. 364 æ SIENA EN DE CHIANTI

Siena...................................................... 370 Een middeleeuwse uitstraling...... 372 De ‘Palio delle Contrade’............... 377 De kunst van Siena......................... 384 De Chianti............................................ 407 San Gimignano.................................. 423 Montalcino.......................................... 435 Pienza.....................................................439 Montepulciano................................. 446 Chiusi..................................................... 453

∑ RONDOM FLORENCE

ø AREZZO EN DE CASENTINO

Omgeving van Florence..................202 Prato....................................................... 210 Pistoia................................................... 220 Montecatini Terme............................232

Arezzo................................................... 462 Sansepolcro........................................ 472 Cortona..................................................477 Monte San Savino............................. 485 Poppi..................................................... 488

± LUCCA, DE VERSILIA EN DE APUAANSE ALPEN

Lucca.......................................................242 Een roemrijk verleden.................... 244 De Versilia........................................... 257 De Garfagnana................................... 271 De Lunigiana....................................... 275 ∏ PISA, DE ETRUSKISCHE KUST EN DE ERTSHEUVELS

Pisa.......................................................... 282 Rechtlijnigheid en fantasie........... 286 Tussen rivier en zee......................... 296 San Miniato...........................................307 Livorno...................................................310 De Etruskische kust.......................... 317

√ UMBRIË

Perugia.................................................. 500 Assisi...................................................... 510 Een kunsten geloofscentrum..... 512 Spoleto................................................. 522 Todi......................................................... 528 Orvieto.................................................. 531 Lago Trasimeno..................................536 Città di Castello.................................. 540 Gubbio................................................. 543 Register.............................................. 548 Woordenlijst..................................... 560 Kaarten en plattegronden........ 573

08-04-14 14

ane_2014.indb 18

DE REIS VOORBEREIDEN

PRIJSINDICATIES VOOR ENKELE DIENSTEN EN ARTIKELEN

GEMIDDELDE PRIJS IN  EURO

Een bed in een jeugdherberg

Een tweepersoonskamer in een pension

Een tweepersoonskamer in een goed hotel of een agriturismo

120

Een tweepersoonskamer in een historisch gebouw

200

Een panino of een piadina

4-6

Een pizza

6,50-10

Een goede maaltijd in een osteria

Een diner in een chique restaurant

Huur van een auto voor een week (categorie B)

250

Huur van een scooter voor 1 dag

Een liter superbenzine

1,75

Een tweedeklas treinkaartje Florence-Siena (80 km)

Een tweedeklas treinkaartje Florence-Assisi (170 km)

Traject luchthaven Florence/centrum met de taxi

Een kopje koffie aan de bar

Een ijsje

2,50-3,50

Een fles Chianti Classico

12-25

Bed & breakfast (affittacamere)

Sommige bed & breakfasts kunnen zich meten met de beste hotels. Andere lijken meer op een gasten kamer in een privéwoning. Houd er in dat laatste geval rekening mee dat u vaak contant moet betalen.

Historische gebouwen

Veel oude gebouwen (kloosters, kastelen, enz.) zijn gerenoveerd en omgebouwd tot hotel. Een ware reis door de tijd en de schoonheid.

Kamperen

Kamperen is veruit de goedkoop ste manier van overnachten. De vermelde prijzen zijn voor een over nachting voor twee personen met een staanplaats voor een tent en een auto. Italië telt veel kampeer terreinen. Confederazione Italiana Campeggiatori (Italiaanse

Kampeerbond) – Calenzano (Florence) - t 055 88 23 91 - fax 055 88 25 918 www.federcampeggio.it.

Jeugdherbergen Een jeugdherbergen heet in het Italiaans ostello della gioventù en is voorbehouden aan leden. Sommige jeugdherbergen verkopen een lid maatschapskaart, maar het is raad zaam om die thuis, voor vertrek, aan te schaffen. In Nederland is de kaart verkrijg baar bij Stayokay, www.stayokay. com, in België bij de Vlaamse Jeugdherbergcentrale, Beatrijslaan 72, 2050 Antwerpen, t 03 232 72 18, www.vjh.be. Naast jeugdherbergen bestaan er nog andere goedkope overnach tingsmogelijkheden voor jongeren, met slaapzalen en meerpersoons kamers.

08-04-14 14

VOOR HET VERTREK

AIG, Associazione Italiana Alberghi per la Gioventù (Italiaanse jeugdherbergorganisatie  – http://aighostels.it. Toscane: Ostello Villa Camerata, Viale Augusto Righi 4 - 50137 Florence - t 055 60 14 51. Umbrië: Ostello ‘Mario Spagnoli’, Via Cortonese 4 - 06127 Perugia t 075 50 11 366. Het is ook mogelijk te overnachten in kloosters, geleid door klooster lingen: Centro Italiano Turismo Sociale (CITS) – Viale Monte Oppio 30 Rome - t 06 48 73 145 - fax 06 47 44 432 - www.citsnet.it. Istituti Religiosi s.r.l. – Via della Tenuta del Casalotto 55/f - Rome t 06 99 33 01 23 - fax 06 233 245 146 - www.istitutireligiosi.org. VIA INTERNET

U kunt alle soorten accommodatie online boeken. Hieronder een aan tal algemene sites. Hotels – www.venere.com. Uitste kende site met een grote keuze aan hotels. Reserveren is ook mogelijk vanaf een vaste telefoon t (00 39) 02 91 48 30 42. Ook op www.toscanahotel.it vindt u een aantal adressen (in het Italiaans). Algemene website voor de provin cie Siena: www.hotelsiena.com. Algemene website voor Umbrië: www.hotelinumbria.it. Vakantiehuisjes – www.agriturist.it en www.agriturismo.net (verblijf op een agroturismo), www.turismo verde.it en www.terranostra.it. Kamperen – Zie blz. 18. GESPECIALISEERDE ORGANISATIES

Huizen en overnachten bij mensen thuis

Nice2stay - www.nice2stay.com/nl. Specialist in unieke accommodaties in Umbrië en Toscane: appartemen

ane_2014.indb 19

ten, bed & breakfast, vakantiehui zen en luxe villa’s. Etruria Travels – t 043 36 19 351 www.etruria.nl. Vakantiewoningen en hotels. Tevens cursussen Toscaans koken en albast bewerken. Bed & Breakfast Italia – Palazzo Sforza Cesarini - Corso Vittorio Emanuele II 284 - 00186 Rome t 01 47 34 01 50 of 00 (39) 06 68 78 618 - fax 00 (39) 06 68 78 619 www.bbitalia.it/italie. 4Tourist.net– Via S.Antioco 70 - 56023 Navacchio (Pisa) - Italië t (00 39) 05 08 66 53 77 - www. agriturismo.net. Een samenwer kingsverband van verschillende organisaties die zich bezighouden met verhuur van accommodatie en het organiseren van activiteiten in Toscane en Umbrië (sport, cultuur, truffelproeven, paardrijden...). De nadruk ligt op ‘groene vakanties’.

Fraaie verblijven, hoeven, villa’s, landhuizen en appartementen

Cuendet – Strada di Strove 17 Monteriggioni (SI) - gratis nummer vanuit België: t 0800 15 330 fax +39 577 301 193 - www.cuendet.it. Homelidays – www.homelidays. com. Aanbiedingen voor huurap partementen voor leden (gratis lid maatschap). Van een minimum van drie nachten tot drie maanden. Italian Residence – Eigendomweg 122 - 3765 EG Soest - t 035 58 80 782 - www.italianresidence.nl. INTERESSANTE AANBIEDINGEN

Voor een kort verblijf in een bepaalde stad (vooral Assisi, Florence, Perugia, Pisa, Siena en San Gimignano) moet u zeker even langsgaan bij uw reisbureau voor informatie over prijzen voor combi naties van trein + hotel of vliegtuig + hotel. Deze kunnen bijzonder voordelig zijn. Soms is ook een mu seumkaart inbegrepen die toegang geeft tot de musea in de stad.

08-04-14 14

ane_2014.indb 20

DE REIS VOORBEREIDEN

Uit eten In deze gids vindt u onze aanbevo len restaurants in de ‘Adresboekjes’ aan het eind van de beschijvin gen van de belangrijkste steden en bezienswaardigheden. Ze zijn onderverdeeld in prijscategorieën op basis van de minimum- en maxi mumprijzen in het hoogseizoen. (t Tabel hiernaast) De restaurants in deze regio zweren bijna allemaal bij de traditionele keuken. Op een zeldzaam Chinees, Indiaas, Japans of Mexicaans res taurant na, proeft u er dus vooral de keuken van Midden-Italië. De restaurants zijn in de regel open rond lunchtijd van 12.30 tot 14.30 u en ’s avonds van 19.30 tot 23.00 u. De bediening is over het algemeen bij de prijs inbegrepen. Volgens de huidige wetgeving moet pane e coperto (brood en bestek) circa € 1 tot € 5, inbegrepen zijn, maar vaak is dat niet het geval en wordt het apart berekend. Let op! Het is raad zaam om uw tafel te reserveren; restaurants en trattoria’s zijn in het weekend ‘s avonds vaak vol, vooral in badplaatsen tijdens het hoog seizoen.

Restaurants, trattoria’s en ‘osterie’ Ristoranti zijn doorgaans stijlvolle zaken met een verzorgde bedie ning, terwijl trattorie en osterie meestal familiezaken zijn die een eenvoudiger keuken serveren. De laatste zijn over het algemeen goedkoper en de sfeer is meestal

ONZE PRIJSCATEGORIEËN

Overnachten

Uit eten

Goedkoop

tot € 70

€ 10 - € 20

Doorsnee prijzen

€ 70 - € 100

€ 20 - € 35

Wat meer luxe

€ 100 - € 150

€ 35 - € 60

Pure verwennerij

meer dan € 150

meer dan € 60

losser en gezelliger. In typische trattorie is het heel gewoon dat de eigenaar of de kelner aan tafel komt vertellen wat er die dag op het menu staat. De rekening kan ach teraf wel voor een onaangename verrassing zorgen. Vraag bij twijfel de prijslijst: die moet altijd beschik baar zijn. Kijk ook uit met toeristi sche menu’s, want de keuze is vaak zeer beperkt. Opgepast ook met bepaalde producten zoals verse vis, waarvan de prijs wordt aangegeven per etto (100 g). Het wijnaanbod in trattorie is zeer uiteenlopend: som mige zaken schenken vrijwel alleen huiswijn in een karafje, andere heb ben een uitgebreide wijnkaart met alle lekkere wijnen uit de streek.

Wijnbars In deze rijke wijnstreek raken wijn bars steeds meer in de mode. Net als in de osterie zijn er dagschotels en hartige hapjes verkrijgbaar (stuzzichini). Uiteraard is er een ruime keuze aan wijn, zowel per fles als per glas. Een wijnbar is een enoteca.

08-04-14 14

WAT IS ER TE DOEN?

Wat is er te doen? ANTIEK EN BROCANTE

In Toscane vinden verscheidene malen per jaar antiek- en rommel markten plaats. Er zijn allerhande bizarre voorwerpen te koop, oude meubels, prullaria, glas- en zilver werk, kant, porseleinen poppen enzovoort. Een van die vermaarde Toscaanse mercatini – de beroemdste van Italië – is die van Arezzo, vanwaar het idee overwaaide naar tal van andere steden. Arezzo – t blz. 466. Florence – t blz. 177. Marina di Grosseto – Een leuk tref punt voor liefhebbers van tweede handsspullen. Elk derde weekend van de maand vindt er een mercatino plaats. Montelupo – Montelupo antiquariato vindt plaats de zondag vóór 25 april en de derde zondag van oktober. Orbetello – Van 13 tot 17 aug.: Mostra-mercato di antiquariato in het stadspark. Een ruim aanbod van allerhande verzamelobjecten. Poggio a Caiano – De vierde zon dag van de maand, behalve in juli en augustus, is er in de oude stallen van de Medici’s de Mercato del collezionismo (de markt van de verza melaar). San Miniato – Le Mercatino dell’antiquariato vindt plaats op de eerste zondag van de maand. De tweede zondag van de maand is er een bio logische en ambachtelijke markt. Siena – De derde zondag van de maand vormt de Piazza del Mercato het decor voor een kleine markt voor verzamelaars (munten en postzegels).

ane_2014.indb 21

In Umbrië wordt elke tweede zon dag van de maand in Todi een an tiekmarkt gehouden op de mooie Piazza del Comune. U kunt ook uw inkopen doen op een van de ge wone markten in Perugia, Città di Castello en Terni. APOTHEKEN

Een apotheek (farmacia) is her kenbaar aan een groen kruis. Apotheken zijn meestal geopend van 8.30 tot 13.00 u en van 16.00 tot 19.30 u. Als ze gesloten zijn, is er een lijst te vinden met de namen van op dat moment dienstdoende dokters en apotheken. BEZICHTIGEN

Openingstijden Italië ligt in dezelfde tijdzone als Nederland en België en voert op hetzelfde moment de zomer- en wintertijd in. De zomertijd noemen de Italianen ora legale, de winter tijd ora solare. Als Italianen het jaar verdelen in winter en zomer (voor de openingstijden van musea en bezienswaardigheden), dan gaat de zomer in met de invoering van de zomertijd. Bijzondere openingstijden staan cursief vermeld in het beschrij vende gedeelte van deze gids. In steden als Florence en Siena zijn voordelige combinatietickets voor diverse attracties te koop. Aangezien praktische gegevens aangaande openingstijden en toe gangsprijzen en dergelijke voortdu rend onderhevig zijn aan verande ringen, is de informatie in deze gids slechts een leidraad.

08-04-14 14

106

FLORENCE

Firenze Florence

aaa 357.318 inwoners

y ADRESBOEKJE: BLZ. 108 EN PER WIJK i INLICHTINGEN Toeristenbureaus – Via Cavour 1r - t 055 290 832/3 - www.firenzeturismo. it - 8.30-18.30 u - gesl. zo en feestdagen Bigallo - Piazza S. Giovanni 1 - t 055 288 496 - ma-za 9.00-19.00 u, zo en feestdagen 9.00-14.00 u. Piazza Stazione 4 - t 055 212 245 - ma-za 9.00-19.00 u, zo 9.00-14.00 u. Luchthaven Amerigo Vespucci - Via del Termine -t 055 315 874 - ma-za 9.0019.00 u, zo en feestdagen 9.00-14.00 u. Ñ LIGGING Regiokaart C2 (blz. 200) – Carte Michelin Régional - Italie 563 K15. Florence ligt in een vallei van de Apennijnen die uitkomt op de vlakte van de Arno. De stad ligt op een verkeersknooppunt waar de autowegen A 1 en A 11 Firenze-mare samenkomen. Het gebruik van de auto in de stad is ten stelligste af te raden. Een groot aantal buurten van de stad is afge sloten voor verkeer. Dat maakt het extra moeilijk om de weg te vinden, vooral voor wie de stad voor het eerst bezoekt. õ PARKEREN In het centrum gelden strikte regels: zonder bewonerskaart geen toegang van 07.30 tot 18.30 u. Een groot antal straten is helemaal afgesloten voor niet-bewoners. Parkeren is dus een probleem en het wordt met klem aangeraden om uw auto in een parkeergarage achter te laten, ook al zijn die niet goedkoop (T Adresboekje blz. 108). w AANRADER Om geen last te krijgen van het Stendhalsyndroom (zie blz. 125), is het ver standig om bezoeken aan musea en kerken af te wisselen met rondstruinen en af en toe pauzeren in een van de vele restaurants, cafés en ijssalons.

ane_2014.indb 106

08-04-14 14

107

De Duomo, Santa Maria del Fiore en het Palazzo Vecchio gezien vanaf de Piazzale Michelangelo B. Jannsen / age fotostock

> PLANNING Toegangskaartjes voor de grote musea en sommige kerken kunt u het beste minimaal twee dagen van tevoren reserveren. Voor de staatsmusea, de Uffizi, de Accademia, het Palazzo Pitti, de Bobolituinen, Medicikapellen, het Bargello, het San Marcoklooster en het Opificio delle Pietre Dure kunt u reserveren bij de Galleria degli Uffizi, deur 2 - t 055 294 883 en 055 265 43 21 of via www.polomuseale.firenze.it, onder de rubriek ‘biglietti on line’ (reserveringskosten € 4). Goed om te weten: in het hoogseizoen wordt het aantal online reserveringen beperkt om te zorgen dat er aan de kassa nog een aantal kaartjes over is die ter plekke gekocht kunnen worden voor de volgende dag. Let ook op de grote aantallen niet-officiële internetsites die hogere tarieven rekenen. Als u van plan bent meerdere musea te be zoeken, kan de Firenze Card (zie blz. 110) handig zijn. / MET KINDEREN De Bobolituinen, en educatieve activiteiten in het Museo dei Ragazzi.

Als prestigieuze kunststad en kweekvijver van geniale geesten, vaderland van de Italiaanse taal en bakermat van het humanisme biedt Florence een ware wervelwind van emoties en indrukken. En ja, je moet urenlang aanschuiven voor je de Venus van Botticelli, de Slag bij San Romano van Uccello of de David van Michelangelo kunt zien. En ja, het is even wennen, die wirwar van smalle straatjes die niet echt geschikt zijn voor de grote drukte. Maar de Florentijnse charme, nog versterkt door de Arno, laat niemand onberoerd. Liefde op het eerste gezicht!

ane_2014.indb 107

FLORENCE IN 3 OF 5 DAGEN

In 3 dagen

In 5 dagen

1ste dag

De Duomo en het museum, het Battistero, de Galleria degli Uffizi of een wandeling door het middeleeuwse stadscentrum.

2de dag

Ponte Vecchio, musea van het Palazzo Pitti, Bobolituinen en wandeling naar San Miniato aan het eind van de middag.

3de dag

Cappella dei Magi in het Palazzo Medici-Riccardi, San Marco en/of de Galleria dell’Accademia, Santa Croce.

4de dag

San Lorenzo, lunchen in de Mercato Centrale, Santa Maria Novella, Cappella Brancacci (tot 16.30 u), wandeling door en avondeten in de wijk van de Santo Spirito.

5de dag

‘s Ochtends de Galleria degli Uffizi (als u die de 1ste dag nog niet heeft bezocht) of het Bargello, ‘s middags een excursie naar Fiesole..

08-04-14 14

ane_2014.indb 108

108

FLORENCE

y FLORENCE: ADRESBOEKJE w Een gewaarschuwd mens telt voor twee: de stad van de Medici’s is een museumstad die elk jaar horden toeristen trekt. Het is ook een van de duurste steden in Italië. De toegangskaartjes voor de belangrijkste monumenten en musea zijn prijzig en ook de grote kerken met de mooiste kunstwer ken zijn niet gratis toegankelijk. Bovendien zijn parkeerplaatsen niet goedkoop, net als cafés, res taurants en hotels. w In straten die loodrecht op de Arno staan, beginnen de huisnummers bij de rivier, in straten die er parallel aan lopen volgen ze de stroomrichting van de ri vier. Dit systeem is op het eerste gezicht niet altijd makkelijk te volgen. Gemakkelijker is het on derscheid tussen rode en blauwe nummers: de rode worden ge bruikt voor winkels, de blauwe voor woningen en hotels. Maar om de zaken wat ingewikkelder te maken, worden soms ook letters aan de nummers toegevoegd (a, b, of c), of de ‘r’ van rosso (‘rood’) NUTTIGE INFORMATIE

Plattegrond I blz. 118 Consulaten – t blz. 24. Dag en nacht geopende apotheken – Farmacia Comunale – station Santa Maria Novella t 055 216 761; Via Calzaiuoli 7r - t 055 215 472. Gevonden voorwerpen – Via Francesco Veracini 5/5 - t 055 334 802 - ma, wo en vr 9.00-12.30, di en do 9.00-12.30 en 14.30-16.30 u. Post en telecommunicatie – Ma-vr 8.15-13.30, za 8.15-12.30 u. De volgende kantoren in het centrum zijn geopend tot 19.00 u: Via Pellicceria 3 en Galleria degli Uffizi (dit laatste ook geopend op sommige zondagen).

Informatie voor reizigers met een beperking – Viale XX Settembre 157/a - t 055 448 13 82 www.senzabarriere.it. INTERNET

Het historische centrum telt een aantal internetcafés. Reken op € 3 à 4 per uur. Internet Train – diverse adressen in het centrum: – Via Guelfa 64r - t 055 287 941 april-sept.: 8.00-22.00 u; rest van het jaar: 9.00-21.00 u - naast de markt San Lorenzo. – Via dell’Orinolo 40r t 055 263 89 68. – Via della Scala 49 t 055 28 76 13. – Via B.Cennini 12 t 055 011 94 23. VERVOER

Treinstations – Santa Maria Novella Plattegrond I D1 - Piazza della Stazione, in het stadscen trum. Treinverbindingen naar alle grote Italiaanse steden, ook de toeristische steden in Toscane (Arezzo, Lucca, Pisa, Siena). Bagagedepot ter hoogte van per ron 16, 6.00-23.00 u, € 5 per stuk bagage tot 5.00 u, € 0,70 per bijkomend uur. t 0 55 23 52 190. Op Campo di Marte Plattegrond I F1 - Via Mannelli 12, ten oosten van de stad, achter de wijk Santa Croce. Hier arriveren onder meer de treinen vanuit Parijs. U kunt verder te voet (25 minuten naar het centrum), per lokale trein naar het station Santa Maria Novella (5 min.) of met bus 6 of 14 naar het centrum. Luchthaven Amerigo Vespucci – Via del Termine 11 - t 055 30 61 700, www.aeroporto.firenze.it, 5 km ten noorden van de stad. Vanaf de luchthaven kunt u met

08-04-14 14

ane_2014.indb 109

109

FLORENCE

de bus ‘Vola in bus’ naar het sta tion Santa Maria Novella (ca. 25 min.): vertrek elke 30 min. van 6.00 tot 23.30 u - € 6, retour € 10 (te koop in de bus) - www.ataf.net. Rechts bij het verlaten van de luchthaven wachten taxi’s. Voor de vaste prijs van € 20 (op werkda gen) rijden die in circa 30 minuten naar het centrum. Met de bus – De maatschap pij ATAF (Piazza della Stazione t 199 10 42 45 - www.ataf.net) beheert de buslijnen in de stad en tussen de andere steden. Een gedetailleerde plattegrond is verkrijgbaar bij de centrale bus stations, de toeristenbureaus en via internet. Tickets zijn te koop ter plaatse of in tabakswinkels en in winkels met het bord ‘ATAF’: € 1,20 (90 min. geldig, zelfs met overstappen), € 4,70 (4 tickets die telkens 90 min. geldig zijn), € 5 of € 12 (toeristenticket dat 24 of 72 uur geldig blijft). De gewone bussen (dag. 5.00/6.00-0.30 u) rijden naar de belangrijkste wijken en de na bije omgeving (Galluzzo, Fiesole, Settignano). Vier elektrische minibussen, aangeduid met de letters C1, C2, C3 en D, rijden naar de histori sche kern, de kaden en de wijk Oltrarno. Met de Firenze Card (zie blz. 110) kunt u gratis gebruikmaken van de bus en de tram. Plaatsen buiten de stad kunt u be zoeken met: LAZZI - Via Giuseppe Saverio Mercadante 2 - t 0573 193 79 00 - www.lazzi.it, naar Lucca, Montecatini, Pisa en Viareggio. CAP - Largo Alinari 9 -t 055 21 46 37 - www.capautolinee.it, naar Prato, Impruneta en Poggio a Caiano. Met de tram – Begin 2010 werd tramlijn T1 in gebruik genomen. De trams van deze lijn rijden tus

sen station Santa Maria Novella (SMN) en Scandicci. Met de auto – Het verkeer in Florence is hectisch. We raden aan uw auto in een parkeergarage achter te laten. Parkeren – Er zijn enkele parkeer garages in het centrum en aan de rand van de stad: Parcheggio Parterre Plattegrond I D1, ten noorden van het station, Via Madonna delle Tosse 9 - t 055 503 022 09 (€ 2 per uur, € 20 per 24 uur); Parcheggio Beccaria Plattegrond I F2, ten oosten van Santa Croce, Piazza Beccaria - (€ 1,50 per uur, € 20 per 24 uur) www.firenzeparcheggi.it Taxi – t 055 43 90, t 055 44 99, t 055 42 42, t 055 47 98. Autoverhuur – Op de luchthaven of in de stad: Avis – Borgo Ognissanti 128r - t 055 213 629, 055 239 88 26, 055 289 0 10 of 199 180 180. Bijkantoor op Ponte Sospeso t 055 22 07 188. Europcar – Borgo Ognissanti 53r t 055 29 04 38 of 199 307 030. Hertz – Via Maso Finiguerra 33r t 055 239 82 05 of 199 112 211. Met de fiets – De fiets is veruit het beste vervoermiddel om de stad te verkennen. Florence by bike – Via S. Zanobi 54r -t 055 48 89 92 - www. florencebybike.it - € 3,50 per uur, € 15 per dag. Ook fietstochten met een gids. Alinari – Via San Zanobi 38r t 055 28 05 00 - www.alinarirental. com - € 2,50 per uur, € 12 per dag. Ulisse Bike –t 055 65 05 295, www.cooperativaulisse.it - € 2 per uur, € 10 per dag. Ook in sommige hotels zijn fietsen te huur. Per segway – Italy Segway Tours Via dei Cimatori 9r, t 055 23 98 855 - www.italysegwaytours.com.

08-04-14 14

ane_2014.indb 278

278

PISA,DE ETRUSKISCHE KUST EN DE ERTSHEUVELS

08-04-14 14

279

Pisa, de Etruskische kust en de Ertsheuvels ∏ Michelinkaart Italië 563 – Provincies Pisa en Livorno

Ñ PISAaaa 282 Ten oosten van Pisa:

Ñ SAN MINIATOa 307 Ten zuiden van Pisa:

Ñ LIVORNO

310

Ñ ETRUSKISCHE KUST 317 Ñ  ELBA EN HET PARCO NAZIONALE DELL’ARCHIPELAGO TOSCANOaa 324 Ten zuidoosten van Pisa:

Ñ VOLTERRAaa 333

Ochtendnevel in San Miniato B. Jannsen/ age fotostock

ane_2014.indb 279

08-04-14 14

Een omweg waard De reis waard Interessant Populonia Een omweg waard Volterra Andere plaats Livorno Interessant Populonia Andere plaats LivornoPlaats van vertrek

Marina di Pisa

A 12

R 20

L. di Sta Luce

6 R 20 6

S1 9

Cecina

Marina di Cecina

Cecina

e Fin 9

S Bolgheri Bibbona

Bibbona

a Cecin

a Cecin68

Montecatini Val di Cecina 8

rza te

Larderello

Pomarance

Balze

P 15

Balze

Era

Poggio Vitalba Montecatini 674 Val di Cecina

Arno

554

Sella te

554

Poggio Sella Metato te

Volterra Poggio Metato

Volterra

San Miniato Eg ol a Eg ol a

San Miniato

P 15

Rosignano Marittimo e n i F

R 439 R 439

Poggio Vitalba

674

Casciana Terme

Vicopisano Cascina Pontedera Cascina Pontedera

Vicopisano Certosa di Pisa

FIRENZE

Els a Els a

2 2

723

Poggio

Poggio Casalone

6 6

Pe sa

FIRENZE FIRENZE

Castiglioncello

A 12

Livorno

917

Monte Pisano 917 Certosa di Pisa

A 11

3 3 Monte Pisano

A 11

Era

L. di Rosignano Sta Luce Marittimo

S. Piero a Grado

R 67

Calci

S. Giuliano Calci Terme

no S. Piero a Grado

PISA

S. Giuliano Terme

LUCCA

FIRENZE

Castiglioncello

P 224

TORRE PENDENTE rno

Marina di Pisa

TORRE PENDENTE

rch S4

Isola di Gorgona

De Ertsheuvels

rch

San Piero a Grado en de stranden Plaats van vertrek Monte Pisano San Piero a Grado en de stranden De Etruskische kust Monte Pisano Van Portoferraio naar Cavo De Etruskische kust Van Portoferraio naar Villa San Martino Van Portoferraio naar Cavo De Ertsheuvels Van Portoferraio naar Villa San Martino

Lago di Massaciuccoli

LUCCA

Isola di Gorgona

PISA

Volterra

A 12

De reis waard

PISA

Lago di PARMA Massaciuccoli

PARMA

A 12

fond carto 563 à 63% S 12 S 12

ane_2014.indb 280

S 436 S 436

GV_Toscane Ombrie Marches_Région 4_Pise, La Riviera des Etrusques et les Collines métallifaires_ITA29216FRA01-02_102+102x172 région 4 _102+102 x 172 GV_Toscane Ombrie Marches_Région 4_Pise, La Riviera des Etrusques et les Collines métallifaires_ITA29216FRA01-02_102+102x172 fond carto 563 à 63% région 4 _102+102 x 172

280

PISA, DE ETRUSKISCHE KUST EN DE ERTSHEUVELS

SIENA SIENA

08-04-14 14

10 km

Spiaggia di Morcone

Museo Nazionale di Spiaggia Villa San Martino di Morcone

Biodola Museo Nazionale di Villa San Martino

Madonna del Monte Monte Capanne

Porto Azzurro

43 9

630

5 5

R 9

Le Cornate

1060

62 P1

Le Cornate

1060

GROSSETO

PISA, DE ETRUSKISCHE KUST ERTSHEUVELS PISA,EN DEDE ETRUSKISCHE KUST EN DE ERTSHEUVELS

630

Poggio Ballone

Milia

Monterotondo Milia Marittimo

Monterotondo Marittimo

723

Poggio Casalone

Larderello

723

Poggio Casalone

late

Larderello

Pomarance

Cavo

Piombino Cavo

Monte Capanne

Biodola Portoferraio Isola d'Elba

Madonna del Monte

3 P

Parco Archeologico di Baratti e Populonia

Isola di Capraia 39

Portoferraio

Parco Archeologico di Baratti e Populonia

Isola d'Elba

Castagneto Carducci Rocca San Silvestro

Oasi WWF Castagneto Carducci

Piombino

Bolgheri Bibbona Oasi Bolgheri WWF

Bibbona

R 398 R 398

Rocca Suvereto Campiglia San Silvestro Marittima 98 Suvereto R3 Campiglia Marittima 98

Isola di Capraia Capraia

Capraia

S. Vincenzo

Marina di CastagnetoDonoratico

Marina di Cecina

Pomarance

na na

Co ri Co ri

a Cecin

Peco Peco ra ra

Cecina

ane_2014.indb 281

rza

rza P1

S 58

Marina di Cecina

281

ROMA ROMA

08-04-14 14

282

PISA, DE ETRUSKISCHE KUST EN DE ERTSHEUVELS

Pisa aaa 85.517 inwoners

y ADRESBOEKJE: BLZ. 304 i INLICHTINGEN Toeristenbureaus Luchthaven Galileo Galilei – t 050 50 25 18 - www.pisaunicaterra.it. Station – Piazza Vittorio Emanuele II 14- t 050 42 291. Ñ LIGGING Regiokaart B1 (blz. 280) – Michelinkaart Italië 563 K13. Pisa, van de zee ge scheiden door het natuurpark Migliarino-San Rossore-Massaciuccoli, ligt een paar kilometer van de monding van de Arno. Bereikbaar via de A1. Neem afslag Firenze-Signa en daarna de weg Pisa-Livorno. w AANRADERS De Piazza dei Miracoli, de kades langs de Arno, de Piazza dei Cavalieri, en het magische en onvergetelijke festival Luminaria di San Ranieri. > PLANNING Reken op een halve dag voor de Piazza dei Miracoli, en op twee dagen om deze charmante stad verder te ontdekken. / MET KINDEREN Museo degli Strumenti di Calcolo in Pisa; museo Piaggio in Pontedera. Pisa is natuurlijk de beroemde scheve toren op de betoverende Piazza dei Miracoli. Maar het is ook een jonge en vriendelijke stad die de bezoekers graag opneemt in zijn schilderachtige straatjes, waar het goed dwalen is. Pisa is ruimer opgezet en ook minder statig dan Florence met zijn nu eens gele, dan weer okerkleurige of roze paleizen weerspiegeld in de Arno, die hier een indrukwekkende bocht maakt.

Bezichtigen Plattegrond blz. 295 aaa PIAZZA DEI MIRACOLI A1 Reken op 3 uur. Op de grasvelden van het vermaarde plein, waar het altijd zwart ziet van de mensen, staan vier bouwwerken in een bijzondere harmonie ver enigd. Samen vormen ze een van de beroemdste monumenten ter wereld. Het plein is aan twee kanten omgeven door een smalle 12de-eeuwse muur met kantelen, gebouwd van rode baksteen, en geeft daardoor de indruk van een groot, omheind veld, waaruit de stralende witte marmermassa’s van de doopkapel, de dom en zijn beroemde scheve klokkentoren oprijzen. De ach tergrond wordt gevormd door het Camposanto (begraafplaats) met zijn lange rij blinde arcaden, eveneens in wit marmer. De Porta Santa Maria biedt het fraaiste uitzicht op het geheel aan monu menten. Vanaf deze plek is de scheve toren ook het indrukwekkendst.

ane_2014.indb 282

08-04-14 14

283

NOM DU BLOC XXXXXXX

De galerijen met Pisaanse zuiltjes van de scheve toren, de bijzondere klokkentoren op de Piazza dei Miracoli in Pisa S. Torrione / hemis. fr

aaa Scheve toren (Torre Pendente)

Piazza Duomo - Bezoek (30 min), bespreken ter plekke of online via www.opapisa. it - t 050 83 50 11 - van 8.30 u tot zonsondergang - gesl. 25 dec. en 1 jan. - € 18, jonger dan 8 jaar geen toegang, 8-12 jaar aan de hand, 12-18 jaar vergezeld van een volwassene. Moeilijke klim naar de klok en de top van de toren (300 treden). De scheve toren, zowel klokkentoren als belfort, met een hoogte van 58 m. is hét symbool van Pisa. Dankzij de beroemde scheve stand behoort de toren tot de meest bezochte monumenten ter wereld. De afwijking, waarvan tegen woordig absoluut vaststaat dat dit nooit de bedoeling van de architect was, is te wijten aan de drassige ondergrond die te weinig weerstand biedt voor een bouwwerk van dit gewicht. Bonanno Pisano begon de bouw van de toren in 1173. De werkzaamheden waren tot de eerste verdieping gevorderd toen zich een aardverzakking voordeed. De architect bouwde door en voegde nog twee verdiepingen toe, maar na nog een bodemverzakking werd de bouw stilgelegd. Pas een eeuw later zette een tweede bouwmeester, Giovanni di Simone, het werk voort. Hij probeerde het overhellen tegen te gaan door minder gewicht aan de wegzakkende kant aan te brengen. Hij sneuvelde in de slag bij Meloria, zonder zijn werk te hebben voltooid. De bekroning van de toren werd in 1350 toegevoegd. Maar ondanks de uitzonderlijke stand van de toren van Pisa moeten we zijn prachtige architectuur niet vergeten. Rond de cilindrische opzet van de Byzantijnse toren lopen zes etages met galerijen die vanwege de helling een lichte spiraal lijken te vormen; op het onderste niveau is, in zuiver Pisaansromaanse stijl, een cirkel van blinde, met ruiten versierde bogen, aangebracht.

aa Duomo

Piazza del Duomo - t 050 83 50 11 - www.opapisa.it - april-sept.: 10.00-20.00 u; maart: 10.00-18.00 u; okt.: 10.00-19.00 u; nov.-feb.: 10.00-12.45 en 14.00-17.00 u. De fabelachtige buit die op de Saracenen op Sicilië werd veroverd, leverde de fondsen voor de bouw van de weelderige domkerk in de vorm van een

ane_2014.indb 283

08-04-14 14

284

PISA, DE ETRUSKISCHE KUST EN DE ERTSHEUVELS

‘LEVE DE TOREN VAN PISA, DIE HELT EN HELT MAAR NIET VALT…’

Sinds het overhellen in 1178 werd geconstateerd, zijn er 8000 meer of minder succesvolle initiatieven geweest om het verschijnsel te verhel pen. Met een gemiddelde van 1 tot 2 mm verzakking per jaar zal de toren rond 2040 instorten. Toch werd de beweging van 1550 tot 1817 gestopt dankzij het werk dat Vasari aan de voet verrichtte. Helaas veranderden waterbouwkundige ingenieurs in de 19de eeuw de samenstelling van de grond door grondwater weg te pompen. De toren werd in januari 1990 voor het publiek gesloten vanwege het instortingsgevaar en blijft een bron van zorg: – twee banden van roestvrij staal zijn snel aangebracht rond de eerste etage met open zuilengang; – in 1991 is het monument met 18 stalen kabels in de grond vastgezet; – in 1993 is de basis versterkt met een voetstuk van gewapend beton waarin 670 ton aan loodbroden van 1 m lengte zijn verzonken om een te genwicht te geven aan de beweging van het verzakken (esthetisch gezien heeft de operatie geen gevolgen voor de monumentale aanblik); – begin 1994 is geconstateerd dat de helling van de toren met 9 mm is afgenomen, maar het werk is stilgelegd wegens geldgebrek. De heropening (die eerst in 1995 was gepland) werd pas op 15 december 2001 een feit, na meer dan tien jaar van sluiting: de helling is niet meer dan 45 cm afgenomen op een hoogte van 56 m, maar de verantwoordelijke ingenieurs menen dat de toren gestabiliseerd is en zonder gevaar kleine groepen bezoekers kan verwerken. De 294 treden kunnen dus weer be klommen worden, met het merkwaardige gevoel te worden meegetrok ken aan de overhellende kant van de toren. Het uitzichta vanaf de top op de monumenten en over de hele stad is prachtig. Bij helder weer zijn zelfs het omringende land en de zee te zien. In de prestigieuze universi teitsstad geldt echter een bij alle Italianen bekende waarschuwing: ‘De student die een bul wil halen, mag nooit de top van de toren beklimmen!’ Latijns kruis, die een buitengewoon evenwichtige indruk maakt met zijn lange schip, hoge transept en sterk uitgebouwde apsis. Buscheto begon de bouw in 1063 en Rainaldo voltooide de kerk medio 12de eeuw door het transept te vergroten en het schip te verlengen. Ook tekende hij voor de gevel. Deze strenge vormen contrasteren met de zuilengalerijen op de voorgevel, die van een gracieuze lichtheid zijn, evenals de blinde arcaden en vensters geflankeerd door pilasters, die in drie registers om het gebouw heen lopen. Samen met de afwisseling van donkere en lichte lagen van marmer op de muren vormen deze elementen de essentiële kenmerken van de Pisaansromaanse stijl. Het graf van Buscheto bevindt zich in de met verfijnde geometrische motie ven van inlegwerk, mozaïek en polychroom geglazuurd aardewerk versierde voorgevelaaa (in de eerste arcade links). De bronzen deurena, in 1602 gegoten naar ontwerpen van Jean Boulogne, vervangen de originelen die eind 16de eeuw door brand verloren gingen. Het midden beeldt het leven van Maria uit, de zijdeuren dat van Christus. Het beroemdst is echter de San Ranieri-deur in de rechterdwarsbeuk, te genover de scheve toren (de oorspronkelijke deur bevindt zich in het Museo dell’Opera del Duomo zie blz. 291). De prachtige romaanse deurvleugelsaa

ane_2014.indb 284

08-04-14 14

285

PISA

van brons werden eind 12de eeuw door Bonanno Pisano vervaardigd. Met een minimum aan figuren, maar met een inventieve geest en een ongewone vrijheid verbeeldt de kunstenaar in twintig kleine taferelen op een zeer ge stileerde en sierlijke manier het leven van Christus. De panelen met fries aan boven- en onderkant van elke deurvleugel zorgen samen met de omlijsting in kabelmotief en de kleine rozetten voor een fraai decoratief effect. In de kerk – Het interieur (dat u het beste van achter uit het schip kunt bekijken) vertoont minder eenheid dan de buitenkant. Niettemin biedt de imposante ruimte van meer dan 100 m lang, met vijf beuken, diepe koorsluiting, dwars beuken met drie traveeën en een enigszins ovale koepel, door het spel van zijn 68 zuilen (alle uit één stuk) verbluffende perspectiefwisselingen. Het ef fect van lichtheid wordt versterkt door de aanwezigheid van grote matronea (hoge vrouwengalerijen) die op het schip en het transept neerzien en door de afwisseling van donkere en lichte lagen boven in het bouwwerk. Anderzijds wordt de lichte indruk getemperd door de schilderingen op de bogen van het koor en het cassetteplafond van verguld hout, de vervanger van het ori ginele plafond dat bij de brand aan het eind van de 16de eeuw verloren ging. In de rechter zijbeuk ziet u, bij het derde altaar, een Madonna delle Grazie van Andrea del Sarto. Het rechter transept bevat de urn van San Ranieri en, met een links, het mausoleum van Hendrik VII van Luxemburg, een werk van de beeldhouwer Tino da Camaino (1315). De Christus Pantocrator op het gewelf van de apsis is een mozaïek uit het be gin van de 14de eeuw. Het crucifix op het hoofdaltaar is een werk van Giam bologna, evenals de twee kaarsdragende bronzen engelen op de hoeken van het koorhek. Aan weerszijden van het koorhek, op twee tegenover elkaar staande zuilen, zijn 16de-eeuwse schilderijen te zien: rechts een H. Agnes van Andrea del Sarto, links een Madonna met Kind van Antonio Sogliani. Links van het priesterkoor bevindt zich de zeer aanbeden Madonna di sotto gli Organi, een Maria met kind in 13de-eeuwse Byzantijnse stijl. aaa De kansel van Giovanni Pisano – De schitterende kansel waar Giovanni Pisano bijna tien jaar aan werkte (1302-1311) is een meesterwerk van kracht en lichtheid. De kuip wordt ondersteund door zuilen van porfier, waarvan er twee op leeuwen steunen (een aan de Lombardische traditie ontleend motief), en door vijf pilaren versierd met beelden: de vrouwenfiguren van de middenpij ler stellen de theologale of goddelijke deugden voor (Geloof, Hoop, Liefde) en staan op een sokkel waarop kleine figuren de vrije kunsten voorstellen. Op de pijlers aan de buitenkant zijn achtereenvolgens te zien (vanaf de zijde tegenover het koor en van links naar rechts): de aartsengel Michaël, de evange listen die Christus dragen, de kardinale deugden (Moed, Rechtvaardigheid, Voorzichtigheid, Gematigdheid) die een zogende vrouw steunen, allego rie voor de kerk gevoed door het Oude en Nieuwe Testament, en ten slotte Hercules. De kanselkuip is nagenoeg rond en laat zo de lichte welving van de acht gebeeldhouwde panelen toe. Voor de drukke voorstellingen met een veelheid aan figuren heeft Giovanni Pisano al zijn expressieve talent en gevoel voor dramatiek gebruikt. Afgebeeld zijn (van links naar rechts, vanaf de ingang van de kansel): de Aankondiging en Visitatie, de Geboorte, Aanbidding der wijzen, Presentatie in de tempel en Vlucht naar Egypte, de Kindermoord, het Lijden van Christus, de Kruisiging en het Laatste Oordeel (op twee panelen). Dicht bij de kansel hangt de bronzen kroonluchter ‘Galilei’. De slingerbewe ging die deze vanwege het aansteken van de kaarsen door de kerkbewaarder maakte, inspireerde de wetenschapper volgens de traditie tot zijn beroemde theorie (zie blz. 297). In werkelijkheid deed Galilei zijn ontdekking een paar jaar voordat de luchter in de kathedraal hing.

ane_2014.indb 285

08-04-14 14

Vertaling Frans Lueb, Karin Snoep, Marian van der Ster, Eric Strijbos, Harry Bunk Eindredactie Jaap Verschoor Opmaak Jan Bos, Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Shutterstock – LianeM Oorspronkelijke titel Toscane Ombrie Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Anne Teffo (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Eindredactie Catherine Guégan, Alexandra Forterre Redactie Marie-Isabelle Corradi, Alexandra Forterre, Eva Can tavenera, Anne Kanjounzeff, Maura Marca Guylène Ouvrard, Jean-Claude Renard Grafisch ontwerp Christelle Le Déan Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Cartografie Stéphane Anton, Michèle Cana, Marie-Christine Defait Inwonertallen: © 1999, 2008, 2011 Istat - Istituto Nazionale di Statistica Met dank aan Vannozza Corsini, Lapo Mazzei, Franco Cammarota, Elisabetta Rossi, Didier Broussard, Stéphanie Quillon

Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische in formatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internet adressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele te kortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.

ane_2014.indb 575

Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be

De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Papiermolen 14-24 NL-3994 DK Houten degroenereisgids@terralannoo.nl

www.lannoo.com D/2014/45/393 - NUR 512 ISBN 978 94 014 1179 0 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

08-04-14 14