9789401410816

D/2013/45/284 - ISBN 978 94 014 1081 6 – NUR 801 Vormgeving cover & binnenwerk: Marco Cassano & Peer De Maeyer Christof Verelst & Kris Thys Redacteur: Sara Reymen (Woord & Beeld) SIM Belgium © Jan Kriekels & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2013. Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus Erasme Ruelensvest 179 bus 101 3001 Leuven België www.lannoocampus.be

innovate or die de universele overlevingsfilosofie van jan kriekels

JAGA VALUE TOTEM

| 7

Voorwoord: over Jan Kriekels Innoveren of sterven VALUE 1: Respect Nature Het beproefde pad Vuur = evolutie? De mythe van het vuur: het gestolen geschenk van Prometheus Van mythe naar realiteit: de aarde lijdt Ons gebruik van fossiele brandstoffen is niet efficiĂŤnt Point of no return? De kracht van het vuur. Evolutie? Het pad van innovatie Een ander bewustzijn: back to basics Circulair denken: de materiaalkringloop sluiten Zelfvoorziening als optimale groene oplossing Het archetype bij Respect Nature: de groene ingenieur

VALUE 2: Awake the Artist Het beproefde pad De vloek van massaconsumptie Technologie als nieuwe god Het einde van de creativiteit? Crisis als trigger voor creativiteit Het pad van innovatie De nieuwe consument Creativiteit als basis voor het bedrijfsleven Een creatieve samenleving Het archetype bij Awake the Artist: de artiest

VALUE 3: Dream a Future Het beproefde pad De mens houdt vast aan wat hij kent De verbanning van droom en verbeelding Het gemak van consumptie Het pad van innovatie Gedurfd durven dromen Visionaire geesten omarmen De weg van de toekomst bewandelen: duurzaam en zelfvoorzienend Het archetype bij Dream a Future: de visionaire dromer

12 18 23 26 27 27 30 60 65 67 76 77 84 98 101 103 106 107 110 111 113 118 119 124 144 145 147 150 151 151 152 154 155 156 166 179

8 | innovate or die

VALUE 4: Create Emotion Het beproefde pad Individualisme Verheerlijking van de ratio Gesloten systeem, gesloten innovatie Overwicht van economische belangen Het pad van innovatie De kracht van de groep Ruimte voor emoties en ervaringen Gesloten systeem, gesloten innovatie Open systeem, open innovatie Industrieel humanisme in het bedrijfsleven De aanzet tot een universeel overlevingsmodel: Greenforce Het archetype bij Create Emotion: de motivator

VALUE 5: Build Bridges Geen angst, maar vertrouwen Uchronia Community: het navigatienetwerk Tijd voor een ander bewustzijn De onderneming in een creatieve economie Het streefdoel: ĂŠĂŠn empathisch superbrein Het archetype bij Build Bridges: de navigator

Innovatiesleutel Verklarende woordenlijst interessante boeken en websites

Kaderstukken Onze ecologische voetafdruk KADERSTUKKEN Je persoonlijke ecologische voetafdruk

181 186 187 188 189 191 192 193 196 216 216 219 220 229 231 236 240 261 265 266 267 269 272 283

inhoud | 9

Kaderstukken Onze ecologische voetafdruk Persoonlijke ecologische voetafdruk Onze watervoetafdruk Een koortsige planeet: de gevolgen van de temperatuurstijging op aarde Paaseiland: uitgeput en ten onder gegaan Nieuwe wereldeconomieën Het kan! Het gat in de ozonlaag wordt kleiner. Klimaatconferenties: Kyoto, Kopenhagen en Durban De Jaga-methode: almaar zuiniger en efficiënter Plastic soep Een inspirerend voorbeeld: de derde golf van Alvin Toffler De Jaga-beursstanden Jaga Experience Lab Unieke vormen bij Jaga Voorbeelden van visionaire denkwijzen Visionaire dromen bij Jaga Moby: modular oxygen bubble Experience branding bij Jaga Het bedrijf als community – De geboorte van de Uchronia Community: het Burning Man Event De vijf values beleefd tijdens Burning Man

48 50 54 56 62 64 68 70 90 112 130 132 136 138 160 168 169 198 246 258

10 | innovate or die

respect nature | 11

OVER

JAN KELS KRIE

| 13

E

en excentriekeling. Een rebel. Een dromer. Zo word ik in interviews vaak geïntroduceerd. Een beetje kort door de bocht misschien, maar ook niet helemaal onjuist. De paden die ik al mijn hele leven lang bewandel, gingen allesbehalve in een rechte lijn. Ik koos paden met veel kronkels en zijwegen. En vooral: veel onbetreden paden. De dag dat ik voor het eerst een wereldkaart zag, zal me altijd bijblijven. Ik was een vierjarige jongen die plots ontdekte dat er meer bestond dan het dorpsplein van Diepenbeek … Het was een ware openbaring. Al snel vond ik het een belediging voor onze planeet dat mensen al die verschillende landen links lieten liggen. Dat ze de wereld buiten het dorp niet wilden ontdekken. De eerste keer dat ik de naam ‘Fiji’ hoorde, gaf voor mij de doorslag: ik wilde de wereld zelf zien en ontdekken, en er niet alleen maar over horen vertellen. Het viel toen al te voorspellen dat mijn exploratiedrang grenzeloos zou zijn. Werken, eten en slapen … zou voor mij nooit volstaan. Het leven was meer dan dat.

Een vat vol tegenstellingen Mijn vader en mijn moeder, de twee ijkpunten in mijn vroege kinderjaren, toonden me al dat je in het leven alle kanten op kunt. Mijn vader was een ingenieuze technicus en belichaamde de arbeidsethos van de harde werker. Opgeven stond niet in zijn woordenboek. En die kwaliteiten wilde hij aan mij doorgeven. Hij zette me altijd aan het werk, stilzitten was geen optie. In de werkplaats achter ons huis was hij dag in dag uit samen met mijn oom aan het lassen. Ze hadden een installatiebedrijf in centrale verwarming, later in convectors: Gebroeders Kriekels. Nadien werd dat Jaga, een naam gevormd met de twee eerste letters van hun voornamen: Jan en Gaston. Al in die beginjaren kluste ik soms met hen mee. Met behoorlijk wat enthousiasme en ondernemingszin deed ik op mijn elfde al warmteproeven in de garage. De familie van mijn moeder bood me andere inzichten. In deze familietak was de redevoering het hoogste goed. Van mijn moeder kreeg ik zin voor creativiteit mee, de drang om te blijven zoeken naar het ideale en te vechten voor het onmogelijk realiseerbare. Haar broer was in alle opzichten de tegenpool van mijn vader. Hij speelde gitaar en lag de hele dag op de sofa te mijmeren, te schrijven en te filosoferen over de kosmos, de muzen en de zin van de dingen. Het kon dus ook anders … Ik groeide op met het economische en technische gedachtegoed aan de ene kant, en de artistieke en filosofische levenswijze aan de andere. Die twee polen waren later ook in mijn vriendenkring altijd aanwezig. En uiteindelijk was het net die gespletenheid die mij vormde tot wie ik ben.

14 | innovate or die

Hoewel ik in mijn volwassen leven de hele planeet zou afreizen, was mijn eerste reis een van de meest memorabele. Als vierjarige verstopte ik me voor dag en dauw in de bestelwagen van mijn vader. Die reed ’s morgens naar een werf in Brussel. Hij liet me de hele dag meehelpen, maar toen we ’s avonds laat thuiskwamen, stond de hele straat in rep en roer. Mijn moeder was woedend en had groot alarm geslagen. Deze eerste actie van escapisme was voor mijn ouders de voorbode van een rebelse jeugd.

Een wereldreiziger In mijn tienerjaren sloeg de verveling al snel toe. Mijn drang om de aarde te exploreren was immens, dus ik nam mijn rugzak en trok eropuit. Met een vliegtuig reisde ik naar een verre bestemming, waar ik aan mijn ontdekkingstochten begon. Ik plande alles zelf en liftte van de ene plek naar de andere. Ik moest lang werken om een vliegtuigticket te kunnen kopen, maar zodra ik ter plaatse was, bleek het leven enorm goedkoop. Luxe en comfort had ik niet nodig. Ik sliep niet in hotels, maar trok de natuur in. Ik wilde het echte leven ontdekken en mezelf volledig onderdompelen in nieuwe culturen. Mijn reizen waren zo bijzonder door het gevoel van tijdloosheid dat me overviel telkens als ik aan het rondtrekken was. Door het intrigerende contact met andere culturen en het ontbreken van een plan raakte ik mijn tijdsbesef helemaal kwijt. Dat gevoel was uniek en ik koester het nog steeds. Ook het feit dat niemand wist waar ik was, maakte die reiservaringen speciaal. Ik had vaak maandenlang geen enkel contact met familie of vrienden. Daardoor was het vrijheidsgevoel nog intenser. Sinds mijn kindertijd tot op de dag van vandaag word ik gedreven door een brede nieuwsgierigheid. Toen ik ging studeren, beperkte ik me niet tot één studierichting. Ik volgde psychologie, techniek, antropologie, filosofie, design en economie. Bovendien wilde ik met mijn eigen ogen blijven ontdekken hoe anders andere culturen waren. Ik reisde van Mongolië en Indonesië naar Zuid-Amerika, Mexico en de Verenigde Staten. Wat ik meemaakte, zou mijn visie op de toekomst mee bepalen. Zo maakte ik in de streek rond Wamema in Papoea, (toen nog Irian Jaya) op het eiland Nieuw-Guinea, kennis met een bevolking die zich volledig vereenzelvigde met de natuur. Ik observeerde de mensen van de kleine dorpen in het Maokegebergte en nam er deel aan het dagelijkse leven en de rituelen. Om te communiceren had ik geen taal nodig. Ik stelde me nederig op door voedsel aan te bieden aan de moeders. Die verdeelden dat onder de families en gaven me in ruil bereid eten terug. Ik nam telkens een risico door me van hen afhankelijk te maken, maar zo ontstond er een vertrouwensrelatie en kon ik een glimp van hun tradities en gebruiken opvangen. Op een dag trok ik via een lange weg terug naar de plek waar een piloot me zou komen

over jan kriekels | 15

ophalen op dezelfde plaats waar hij me enkele weken eerder met een vliegtuigje gedropt had. Mijn lef was tot dan toe grenzeloos geweest, maar op die weg bekroop me een nieuw gevoel: angst. Op een eiland waar koppensnellers die uit de dorpen verstoten waren de wetten bepaalden, liep ik in het donker door de bossen. Mijn zintuigen waren nog nooit zo scherp. Ik zou die weg uiteindelijk vier keer afleggen, want pas op de vierde dag kwam het vliegtuig dat me terugbracht naar Biak. In de Verenigde Staten bouwde ik mijn eerste huis. Door een bijzonder toeval eigenlijk. Tijdens het liften werd ik opgepikt door een Jaguar. We kregen onderweg auto­pech, en toen ik erin slaagde om de wagen te herstellen, bood de bestuurster me prompt een job aan: een huis bouwen. Met 35 andere mensen, vooral Mexicaanse dagarbeiders, trok ik een gigantische villa voor haar op. Midden in aardbevings­ gebied. Dat project heeft me alles geleerd. Ook in Zuid-Amerika beleefde ik een onvergetelijke ervaring. Ik stond al ettelijke uren boven op een rijdende aftandse vrachtwagen vol kasseien. Het was ongeveer 45 graden Celsius en ik was in een halve trance door het voortdurende heen en weer slingeren van de truck. Na vier uur draaide ik me plots om en kon ik me nog net bukken voor een brug. Op dat moment besefte ik dat er een soort bovenzintuiglijk oerbewustzijn zit in de mens. En het ontwaakt alleen in de meest extreme omstandigheden. In Mongolië bracht ik drie loodzware weken door in het andere uiterste: temperaturen van min twintig graden Celsius. In die extreme koude heb ik pas ten volle beseft dat verwarming levensnoodzakelijk is. Warmte is het allermooiste geschenk, want zonder warmte is een kwalitatief bestaan simpelweg onmogelijk. Dat begrijp je pas als het er even niet meer is. Terug thuis ben ik meteen in de familiezaak gestapt, met een nieuwe mentaliteit en een andere zienswijze. Ik had al die tijd gezocht naar een doel … en in die extreme Mongoolse koude had ik het gevonden.

Een ondernemer Ik begon bij Jaga aan het begin van de jaren tachtig op een kantelmoment: de oliecrisis. De hoge energieprijzen betekenden bijna het einde van het bedrijf, maar achteraf bekeken had ik op geen beter moment kunnen starten. In tijden van crisis staan mensen immers open voor innovatie, en radicaal vernieuwen op alle vlakken was net wat ik wilde: innovatie was mijn motor. Ik moest en zou producten maken die nog niet bestonden. Conservatisme was – en is nu nog steeds – mijn allergrootste vijand. Ik zal mezelf nooit herhalen. Bij Jaga leerde ik alle afdelingen van dichtbij kennen. Maar al gauw bleek dat productontwikkeling mijn stokpaardje was. Samen met mijn vader startte ik met de produc-

16 | innovate or die

tie van ecologische warmtepompen. De olie was duur, dus beslisten we om warmte te maken uit de omgevingslucht. Zo ging Jaga almaar meer aandacht besteden aan energie-efficiëntie en het ontwerp van minder vervuilende producten. Het resultaat? Zelfs in bijzonder moeilijke economische tijden kenden de producten van Jaga succes. Het kleine bedrijf dat ooit begon als Gebroeders Kriekels, werd marktleider in warmtepompen. Jaga zou de vervuilende cv-ketel voorgoed vervangen. Aan het einde van de jaren tachtig begon het me te dagen dat Jaga te weinig bijzondere producten aanbood om echt op te vallen. Onze technologie was uitmuntend, maar er was een gebrek aan design. Daardoor bleef Jaga een lokaal bedrijf en werden de marges almaar beperkter. Elke dag werd het moeilijker om het hoofd boven water te houden en een andere aanpak drong zich op. De keuze die mijn vader en ik maakten, was op dat moment uniek en gedurfd: maatwerk. Jaga ging verwarmingsoplossingen maken voor specifieke doelgroepen, zoals ziekenhuizen. Weg van de seriële productie van de beginjaren. Weg van de beproefde methode van de concurrenten. Jaga liet de klant zelf keuzes maken. Zo trokken we de kaart van ‘prosumptie’ en differentiatie, we gingen nicheproducten verkopen. Voor mij betekende innovatie niet alleen de ontwikkeling van nieuwe producten. Internationale uitbreiding hoorde er ook bij. Ik trok daarom naar het buitenland om met de hulp van tolken de Jaga-catalogi voor te stellen in onder meer Duitsland, Estland, het toenmalige Tsjechoslowakije en Rusland. Tot dan toe onontgonnen gebieden. Tegelijk ging ik op zoek naar nieuwe marketingtechnieken en koos ik voor experience branding. Ik wilde klanten het merk laten beleven. De nadruk moest verschuiven van het commerciële naar creativiteit en emotie. Ik wilde klanten geen radiator verkopen, maar een gevoel. Het onderliggende idee was: Jaga verwarmt niet alleen uw huis, maar ook uw ziel. De stap naar out of the boxdenken betekende een drastische koerswijziging. Van toen af aan koos het bedrijf zijn eigen weg, zonder te kijken naar wat de concurrenten deden. En het succes volgde vanzelf. Jaga ontwikkelde de snelste, meest efficiënte radiatoren ter wereld en won massa’s awards. We installeerden verwarmingsoplossingen in de Federation Towers in Moskou, het residentiële verblijf van de Russische president Vladimir Poetin, het hoofdkwartier van Telefónica in Madrid en duizenden andere gebouwen. De omzet steeg gestaag en de uitvoer explodeerde. In 2003 kreeg Jaga de Leeuw van de Export. Een bedrijf leiden blijkt uiteindelijk veel gemakkelijker dan jezelf staande houden in de natuur. Tijdens mijn wereldreizen moest ik voortdurend innovatief zijn. Het was vaak letterlijk een kwestie van innoveren of sterven. Ik moest de situatie loslaten en snel een oplossing bedenken, of het was afgelopen. Al die herinneringen en ervaringen hebben me gemaakt tot de persoon die ik nu ben. Ik heb ze kunnen vertalen in mijn onderneming, waardoor ze vandaag de ziel vormen van de bedrijfsfilosofie en

over jan kriekels | 17

de producten van Jaga. In de missie en visie van het bedrijf zitten dezelfde elementen als in mijn persoonlijke levensopvattingen. Er is ruimte voor de natuur, emoties, desig­n, spiritualiteit, samenwerking en dromen. Soms botsen die verschillende facetten met elkaar, maar dat is telkens weer een verrijking. Ik heb leren loslaten. Op het moment dat ik iets door en door ken, verdiep ik me in iets nieuws. Zo blijf ik alert en jong. En zo blijft Jaga vernieuwen. Ik ben leraar en leerling. De paden die ik kies om mijn droom te bereiken, maken me wijzer en volwaardiger. Vanuit mijn levensopvattingen, reiservaringen en ondernemingsfilosofieÍn omschrijf ik in dit boek vijf waarden of values. Voor mij vormen ze de absolute basis voor een betere en duurzamere toekomst. Ben ik een excentriekeling? Een rebel? Een dromer? Misschien. Maar als ik mijn introductie in interviews vanaf nu zelf zou mogen schrijven, dan koos ik voor: creatief econoom. Of beter nog: innovator.

| 19

I

nnovatie. Het lijkt wel het woord van de eenentwintigste eeuw. Nog nooit werd er zo sterk geïnnoveerd. En nog nooit werd er zo hard geroepen om innovatie. Een bizarre paradox. We stellen ons dan ook de vraag: innoveren we wel op de meest doeltreffende manier? Het leven op onze planeet is drastisch aan het veranderen. We moeten op zoek gaan naar nieuwe manieren om te overleven, liever vandaag dan morgen. Innovatie moet vandaag dan ook maar één streefdoel dienen: de zoektocht naar een universeel overlevingsmodel. Alleen zo is onze toekomst gegarandeerd.

Vijf oerwaarden De ware innovatie ligt voor mij vervat in oeroude principes. Ik bouwde mijn overlevingsfilosofie op rond vijf cruciale basiswaarden, die ik puurde uit mijn ervaringen, opleidingen en ondernemingsfilosofieën. We kennen deze waarden allemaal, maar we moeten vandaag de dag heel diep graven in ons bewustzijn om hun fundamenten te ontdekken. Toch ligt in die basisbeginselen de vernieuwing waar wij – en onze planeet – zo naar hunkeren. Door de oerwaarden opnieuw te activeren, leggen we een nieuw, duurzaam pad naar de toekomst. De volgende vijf values vormen onze nieuwe basis:

VALUE 1 Respect Nature VALUE 2 Awake the Artist VALUE 3 Dream a Future

VALUE 4 Create Emotion VALUE 5 Build Bridges

Intelligentie, emotie en spiritualiteit De vijf oerwaarden steunen op de drie componenten die in elke mens aanwezig zijn: intelligentie, emotie en spiritualiteit. De eerste drie waarden zijn voor de westerse mens het eenvoudigst. We gebruiken er voornamelijk onze linkerhersenhelft voor, de hersenhelft van de logica, de ratio, de feiten en de bewijzen. De laatste twee grijpen terug naar de emotionele en spirituele mens in ons. Om ze ten volle te begrijpen en het belang ervan te beseffen, moeten we onze rechterhersenhelft aanspreken. We moeten ons openstellen voor iets wat verder reikt dan wat we onmiddellijk kunnen vatten. Op dit moment wordt de mens voor het eerst geconfronteerd met de vreselijke gevolgen van iets wat hij zelf veroorzaakt heeft. Zijn negatieve impact op de planeet wordt elke dag duidelijker. Nu moet hij tonen wat hij waard is. En dat kan hij niet alleen met het mathematische brein dat in de moderne tijd alle denken is gaan overheersen. Er is meer nodig: creativiteit, emotie en een collectieve droom. En vooral, een gevoel van

20 | innovate or die

innoveren of sterven | 21

verbondenheid dat een overtuigde samenwerking mogelijk maakt, zodat we onze toekomstdroom samen kunnen verwezenlijken.

Vijf archetypes Aan elke basiswaarde verbind ik een archetype. Vijf archetypes in totaal. Ze zijn aanwezig in elke samenleving en voor een stukje ook in elke mens. Mijn denkwijze is geïnspireerd door het principe van de oude stam. Daar maakte de samenstelling van verschillende karakters het overleven mogelijk. Een monocultuur stierf uit. Ook vandaag zouden de vijf archetypes in elke laag van de samenleving vertegenwoordigd moeten zijn. En daarom moet ook elke onderneming ze in huis hebben om echt te kunnen innoveren. Door deze verschillende types kritisch en in alle vrijheid te laten samenwerken, kiezen we voor duurzame resultaten en toekomstgerichte beslissingen.

VALUE 1

VALUE 4

Respect Nature – de groene ingenieur Hij respecteert de natuur en de cirkel van het leven.

Create Emotion – de motivator Hij creëert emotie en zet ons zo aan tot samenwerking.

VALUE 2

VALUE 5

Awake the Artist – de artiest Hij maakt de kunstenaar in ons wakker.

Build Bridges – de navigator Hij bouwt bruggen tussen onze geesten.

VALUE 3 Dream a Future – de visionaire dromer Hij droomt onze toekomst en legt het duurzame pad ernaartoe.

Een duurzaam alternatief Tegenover elke voorbijgestreefde denkwijze en elk beproefd pad plaats ik in dit boek een alternatief. We staan op dit moment met een been in de oude wereld en met een been in de nieuwe. De overstap is volop bezig. Daarom is er een papieren versie én een digitale versie van dit boek. Als brug tussen wat we kennen en waar we naartoe gaan.

Met dit boek wil ik bijdragen tot een betere manier van leven en een duurzamere manier van ondernemen. Met mijn alternatieve pad voor elke value wil ik bewijzen dat innovatie haalbaar is. Ik wil laten zien dat het anders kan. Nee, anders móét. Wij zijn de laatste generatie die het verschil nog kan maken. Inno­ vatie is op dit moment geen keuze meer, maar een absolute noodzaak. Het is nu aan ons: we moeten innoveren of sterven …

respect nature | 23

VALUE 1

24 | innovate or die

respect nature | 25

‘Energieverbruik ging tot nog toe altijd ten koste van de natuur. Doorbreek het traditionele denken door te investeren in de ontwikkeling van innovatieve producten die minder energie en minder brandstoffen verbruiken. De keuze voor het meest ecologische en duurzame pad mag geen vrijblijvende optie meer zijn. Het moet de weg zijn die we vanzelfsprekend bewandelen.’

HET BEPROEFDE PAD

respect nature | 27

Vuur = evolutie? De bron van de menselijke beschaving is vuur. Vuur heeft de kracht van de mens bepaald. Vuur is de motor van alles. Vuur en verbranding maakten de mens from zero to hero. Een leven zonder brandstoffen is vandaag de dag dan ook ondenkbaar geworden. Maar toch, van de vier basiselementen heeft het vuur ook bewezen het meest verwoestende te zijn. Ons water, onze lucht en onze aarde voelen de impact elke dag. De vraag of het vuur de mens werkelijk evolutie heeft gebracht, staat in dit eerste deel centraal. De eerste value om tot echte innovatie te komen – Respect Nature – vraagt immers om respect voor alle natuurelementen. Aarde. Water. Lucht. En vuur. Technologie verbindt ze met elkaar. In mijn zoektocht naar een antwoord ga ik heel ver terug in de tijd, naar de fundamenten van de westerse beschaving. Volgens de Griekse mythologie kreeg de mens het vuur van Prometheus, die het stal bij de goden van de Olympus. En al heel snel bleek dat zijn geschenk niet zonder gevolgen was …

De mythe van het vuur: het gestolen geschenk van Prometheus Voor de Griekse goden was het vuur van onschatbare waarde. Toen Prometheus een brandende toorts van de Olympus stal, had dat verstrekkende gevolgen. Voor Prometheus en voor de mens. Prometheus schonk het vuur aan de mensheid, omdat hij zag dat de mens ongelukkig was. Met zijn roekeloze daad haalde hij zich de woede van de almachtige Zeus op de hals. Die strafte hem door hem vast te ketenen aan een berg. Een adelaar kwam zich daar elke dag te goed doen aan zijn lever en omdat Zeus die elke nacht weer liet aangroeien, kwam de adelaar de volgende dag gewoon terug.

De Olympische vlam In de mythe van het vuur vindt de Olympische vlam haar oorsprong: tijdens de spelen hielden de Grieken immers het vuur in de tempel van Zeus brandend. Op die manier bleef de diefstal in hun herinnering. De traditie van de vlam spreekt nu nog bij elke Olympische Spelen tot de verbeelding.

Vuur in mensenhanden Terwijl Prometheus gestraft werd, maakte de mens dankbaar gebruik van zijn gestolen geschenk. Het vuur lag aan de basis van een ware transformatie: de mens evolueerde van een laag, onbetekenend wezen tot een bijna goddelijke creatie. De vaardigheid om gecontroleerd met vuur om te gaan veroorzaakte een drastische wijziging in het leven van de mens. Hij kon zich verwarmen en slaagde er beter in om wilde dieren op een afstand te houden, want die bleken een instinctieve

FIRE IS EVOLUTION

30 | innovate or die

schrik van vuur te hebben. Met vlammen maakte hij scherpere speerpunten en dat vergemakkelijkte de jacht. Hij roosterde vlees, kon gevarieerder eten en kreeg daardoor sneller meer voedingsstoffen binnen. Zijn gezondheid en dus ook zijn levensverwachting gingen er sterk op vooruit. Dankzij zijn verbeterde levensomstandigheden en zijn vrije tijd kon zijn brein zich bovendien verder ontwikkelen.

De doos van Pandora: alle zonden van de wereld Toch strafte Zeus niet alleen Prometheus voor zijn verraad, maar ook de mensen. Hij stuurde Pandora om onheil over hen te brengen. Pandora kreeg talloze goede gaven van de goden mee. Athena schonk haar intelligentie en talent. Aphrodite gaf haar de schoonheid van een godin. Maar van Hermes kreeg zij de spraak, een bedrieglijke aard en schaamteloze gedachten en zo kreeg ze ook meteen een eigenschap mee die vreselijke gevolgen zou hebben: nieuwsgierigheid. Zeus schonk Pandora aan de broer van Prometheus en gaf het jonge paar een doos waarin alle ongelukken van de wereld zaten. De nieuwsgierige Pandora opende de doos en bracht zo ziekte en rampspoed op aarde. Ze probeerde het deksel nog snel dicht te klappen, maar het enige wat in de doos achterbleef, was de hoop.

Het vuur als symbool Prometheus betekent ‘de vooruitdenkende’. Het vuur zou in de mythe dus symbool kunnen staan voor inspiratie en intelligentie. Want dankzij zijn veranderde levensomstandigheden bezat de mens plots het vermogen om na te denken over meer dan simpelweg overleven. Er kwam ruimte voor diepere gedachten en ideeën. Dankzij de vooruitgang die het vuur bracht, steeg hij uit boven de andere levende wezens op aarde. In De geheime leer noemt H.P. Blavatsky de mythe van Prometheus ‘de allegorie van de pelgrimstocht van de mens, waarin het denken de held is, die kwade machten overwint en uiteindelijk zijn staat van wijsheid en vrijheid herwint’. Evolutie? De cruciale vraag die zich stelt, is natuurlijk of de mens die wijsheid wel echt gebruikt heeft om zijn situatie te verbeteren. Of hij zijn nieuwe vrijheden werkelijk heeft aangegrepen om betere toekomstperspectieven te creëren … Een definitieve ‘nee’ kunnen we op die vragen volgens mij op dit moment nog niet antwoorden. Maar dat moment komt wel almaar dichterbij. Het staat vast dat de mens niet op de meest efficiënte manier met het geschenk van Prometheus is omgegaan. En nu moeten we verder met de hoop die achterbleef in de doos van Pandora. Die zal absoluut noodzakelijk zijn om onze overlevingskracht te garanderen.

Van mythe naar realiteit: de aarde lijdt Respect voor de natuur begint bij een essentieel inzicht: de aarde creëerde ooit een perfecte balans. Een evenwichtig systeem dat miljoenen vormen van leven mogelijk

respect nature | 31

32 | innovate or die

maakte. Lange tijd was de mens er een van de vele kleine onderdelen van. Tot hij op een dag dat unieke evenwicht uit balans bracht en alle ecosystemen die de aarde zo zorgvuldig had vormgegeven onomkeerbaar beïnvloedde. De keuzes van de mens lagen aan de basis van een verstrekkende verandering voor onze natuur: de opwarming van de aarde en de drastische wijziging in de habitat van alle levensvormen. Niet alleen een klimaatverandering dus, maar een verregaande biotoopwijziging.

Klimaatverandering: een evenwichtig systeem uit balans Een eeuwenoud fenomeen Klimaatverandering is van alle tijden. Gemiddelde temperaturen stijgen en dalen, luchtstromingen en waterkringlopen wijzigen. Het klimaat en het weer veranderen voortdurend. Tijdens de ijstijden was het op aarde beduidend kouder dan nu, maar er zijn ook periodes geweest dat de gemiddelde temperatuur een stuk hoger lag. Sommige klimaatveranderingen kwamen geleidelijk, andere snel en met grote schokken. De impact ervan was ook niet overal op aarde even groot. Veranderende weersomstandigheden hebben verschillende oorzaken. Zo kan een wijziging van de zonneactiviteit de temperatuur tijdelijk beïnvloeden. De ‘kleine ijstijd’ in Europa – tussen 1600 en 1800 – zou hierdoor veroorzaakt zijn. Ook vulkaanuitbarstingen hebben gevolgen voor het weer. De as en de zwavel die vrijkomen tijdens een eruptie houden zonnestralen tegen en veroorzaken zo enkele jaren een iets lagere temperatuur. Wijzigingen in oceaanstromingen en luchtstromen beïnvloeden het weer ook. Het El Niño-fenomeen, waarbij het zeewater langs de evenaar in de oostelijke Grote Oceaan opwarmt, houdt bijvoorbeeld rechtstreeks verband met lokale regenval.

De balans: broeikaseffect en fotosynthese De weersomstandigheden op aarde hangen nauw samen met twee natuurlijke processen: broeikaseffect en fotosynthese. Onze planeet ontwikkelde hiermee een uniek systeem om de natuur in balans te houden. Broeikaseffect: de aarde onder een glazen stolp Het samenspel tussen zon, atmosfeer en aarde bepaalt de temperatuur op de planeet. De zon geeft stralingen af aan de aarde. Die stuurt de warmte, afkomstig van de zonnestralen, terug de atmosfeer in. Een gedeelte verlaat de dampkring onmiddellijk, het andere gedeelte wordt opgeslorpt door de aarde, die de energie opnieuw uitstraalt in de vorm van infraroodstraling of warmte. Het is die uitstraling die gedeeltelijk wordt geabsorbeerd door gassen die van nature in de atmosfeer zitten. Zo ontstaat het effect van een serre of broeikas: de warmte wordt vastgehouden, dus stijgt de temperatuur. Kooldioxide (CO2) en methaan (CH4) – de belangrijkste van de zogenaamde broeikasgassen – spelen een belangrijke rol bij dit effect. Dankzij het broeikaseffect is de gemiddelde tem-

respect nature | 33

peratuur op aarde ongeveer vijftien graden Celsius in plaats van min achttien. Dit proces maakt met andere woorden ons leven mogelijk.

Fotosynthese: CO2 wordt zuurstof Zoals gezegd behoudt de natuur zelf het evenwicht: ze controleert de hoeveelheid kooldioxide in de atmosfeer via fotosynthese. Planten gebruiken lichtenergie om CO2 op te nemen en om te zetten in zuurstof. Uit koolzuur en water vormen ze koolhydraten. De flora op aarde heeft daarmee een enorm belangrijke functie; bossen en zeeën zijn opslagplaatsen van kooldioxide en functioneren zo als de longen van onze aarde. Ze verminderen de hoeveelheid CO2 in de lucht, waardoor de atmosfeer niet opwarmt. Kortom, ze houden de planeet koel en garanderen een stabiel systeem. Het broeikaseffect en fotosynthese zijn twee natuurlijke processen die door hun samen­werking de temperatuur op aarde onder controle houden en de luchtsamenstelling optimaliseren. Tenminste, als ze normaal hun werk kunnen doen. Door de eeuwen heen hebben andere natuurlijke processen hun invloed op deze evenwichtige samenwerking uitgeoefend. Maar altijd opnieuw slaagde de natuur erin om zichzelf te herstellen. Tot nu.

Antropogene verandering De huidige klimaatverandering is anders dan alle vorige. Wetenschappers braken er decennialang hun hoofd over. Natuurlijke processen konden de klimaatverandering van de laatste eeuw niet volledig verklaren. De uiteindelijke conclusie liet niet lang op zich wachten: menselijke activiteit ligt aan de basis van de verandering. Met die vaststelling brak een periode van twist en discussie aan tussen wetenschappers, industriëlen en beleidsmakers. Want de economische, ecologische en politieke gevolgen zouden heel ver reiken.

‘Het is de mens die het systeem uit balans heeft gebracht. Hij heeft de klimaatverandering veroorzaakt!’

De stap naar de erkenning van het probleem is ondertussen gezet. Niemand durft er op dit moment nog openlijk aan te twijfelen: de klimaatverandering is een feit en de mens heeft die veroorzaakt. De periode van discussie en twijfel mag dan wel voorgoed verleden tijd zijn, toch laten doeltreffende maatregelen van onze wereldleiders en beleidsmakers nog altijd op zich wachten. En dat terwijl het moment van actie al lang is aangebroken! We kunnen alleen maar hopen dat de mensheid en de natuur niet meer te lang moeten wachten op onze daadkracht. Voor we beseffen dat we simpelweg te laat zijn om de situatie nog recht te trekken.

Broeikasgas Emissie

door

ffen • verbranding van fossiele brandsto Kooldioxide (CO2) voor elektriciteit en warmte • bosbranden • verbranding van landbouwafval • transport • dooi van permafrost • veeteelt Methaan (CH4) • rijstteelt ndustrie • lekgas in de kolen-, olie- en gasi • dooi van permafrost land • verbranding van bossen en gras Zwarte koolstof en brandhout al • verbranding van landbouwafv (roet of fijnstof) er emissiefilter • transport met dieselmotoren zond • industrie Halogeenalkanen • verbranding van biomassa Koolmonoxide (CO) • industrie en vluchtige koolwater- in Amerika) • auto’s en vrachtwagens (vooral stoffen • kunstmest in landbouw Stikstofoxide (N2O)

36 | innovate or die

Het kantelmoment: de industriële revolutie Het was voor wetenschappers niet lang zoeken naar het moment waarop het systeem van broeikaseffect en fotosynthese grondig verstoord werd. Ze ontdekten al snel dat het allemaal begon aan het einde van de achttiende eeuw. En zo werd de industriële revolutie niet alleen een kantelmoment in de geschiedenis van de mens, maar ook in die van de natuur.

Een ander leven voor mens en natuur De stap van handenarbeid naar productie door machines op brandstof had een enorme impact op het leven van de mens en op zijn omgeving. De industriële revolutie beïnvloedde bijna elk aspect van het dagelijkse leven. Door de uitvinding van de stoommachine konden voorwerpen ineens snel en in grote hoeveelheden geproduceerd worden. De ontginning van steenkool gaf een boost aan de ijzerproductie. Fabrieken en steden schoten als paddenstoelen uit de grond en bossen moesten plaats ruimen voor nog meer fabrieken. Stoommachines op hout en steenkool draaiden op volle toeren. De productiecapaciteit werd opgedreven.

Kiezen voor meer tijd of meer productie Tijdens de industriële revolutie maakte de mens een belangrijke keuze. De snelheid en de efficiëntie van machineproductie gaven hem de mogelijkheid om zijn herwonnen tijd anders te investeren. In zijn persoonlijke ontwikkeling bijvoorbeeld of in meer contact met vrienden en familie … Maar in plaats daarvan koos hij ervoor om meer te produceren. Die massaproductie zal uiteindelijk de natuurlijke processen almaar sterker onder druk zetten.

Een evenwichtig systeem aan het wankelen

‘De mens heeft de samenstelling van de atmosfeer veranderd: het evenwicht is verstoord.’

Sinds de industriële revolutie jaagt de mens meer en meer broeikasgassen de lucht in. De grootste boosdoener is kooldioxide (CO2), dat voornamelijk wordt uitgestoten bij de verbranding van fossiele brandstoffen voor energie, warmte en transport. Door de massale ontbossing van de afgelopen eeuwen hebben we bovendien steeds minder groen om de zuiverende functie van fotosynthese te vervullen. Zo gaat er meer en meer kooldioxide de lucht in en heeft de mens de samenstelling van de atmosfeer de afgelopen twee eeuwen ingrijpend veranderd.

Almaar meer broeikasgassen Het is de toename van broeikasgassen in de atmosfeer die de algemene opwarming van de aarde veroorzaakt. De gassen werken als een soort rem, waardoor de aarde de warmte van de zon minder goed kwijt kan. Onze ijle atmosfeer wordt zo dikker en dikker en houdt almaar meer infraroodstraling vast. Daardoor warmen de onderste luchtlagen op en krijgen de hoogste luchtlagen minder warmte.

respect nature | 37

De bekendste van de broeikasgassen is kooldioxide. Discussies over maatregelen tegen de klimaatverandering gaan dan ook meestal over de beperking van de CO2uitstoot. Toch is kooldioxide niet het enige broeikasgas dat schade aanricht. Ook de toegenomen hoeveelheid methaan (CH4) – dat twintig keer meer warmte vasthoudt dan kooldioxide – is problematisch. Methaan wordt vooral uitgestoten door vee. Door de bevolkingsgroei op aarde neemt de vleesproductie toe en blijft de hoeveelheid methaan in de lucht stijgen. Andere broeikasgassen met een zware impact op het natuurlijke evenwicht zijn zwarte koolstof, halogeenalkanen, stikstofoxide, koolmonoxide en vluchtige organische koolwaterstoffen. De bronnen van broeikasgassen liggen voor een vierde bij de productie van elektriciteit en warmte. Ontbossing staat op de tweede plaats met ongeveer achttien procent. Transport, industrie en landbouw dragen ook hun vervuilende steentje bij. Zij zijn elk verantwoordelijk voor zowat veertien procent van de emissie.

Almaar minder longinhoud voor de aarde De aardoppervlakte bestaat voor ongeveer vier miljard hectare uit bos. Dat is ongeveer een derde van de landoppervlakte. De ontbossing is al eeuwen bezig, maar ze verloopt de laatste decennia steeds sneller. En dat creëert een dubbel probleem: meer uitstoot van kooldioxide en minder zuiverende bomen. De vernietiging van bossen is verantwoordelijk voor zowat een vijfde van de jaarlijkse emissie van kooldioxide. Bossen worden verbrand met het oog op landbouw, aanleg van plantages, of veeteelt. Vooral Brazilië en Indonesië ontbossen op grote schaal. In Indonesië gebeurt dat veelal voor de aanleg van palmolieplantages. Veenbos wordt er gekapt en de grond wordt drooggelegd door de veengrond in brand te steken. De palmolie dient voor de voedingsindustrie en voor de productie van biodiesel. Maar dat laatste gebruik komt hoe langer hoe meer onder vuur te liggen. Jarenlange levenscyclusanalyse toonde immers aan dat het hele proces voor de productie van deze biobrandstof meer kooldioxide de lucht in stuurt dan de plantages er weer kunnen uithalen. Ontbossing draagt dus op twee manieren bij tot de opwarming van de aarde. Aan de ene kant stoten bomen die vernietigd worden koolstof uit en die gaat naar de atmosfeer. Aan de andere kant zijn er minder bomen om die kooldioxide uit de lucht te halen en om te zetten in zuurstof. Kortom, net op het moment dat de aarde meer dan ooit een goed stel longen nodig heeft, krijgt ze te maken met een verminderde longcapaciteit.

Almaar verder zoeken naar energie Waar halen we de fossiele brandstoffen die onze aarde zo vervuilen vandaan? Paradoxaal genoeg, uit de aarde zelf. Tijdens het Precambrium – de vroegste geologische tijdschaal, die 4560 miljoen jaar geleden

38 | innovate or die

begon – werd de aardkorst gevormd. Er was veel vulkanische activiteit en er waren veel inslagen van meteorieten en kometen. Aan het begin van deze periode bestond de atmosfeer voor een groot gedeelte uit kooldioxide, methaan en ammoniak. In een later stadium koelde de atmosfeer snel af, omdat bijna alle methaan eruit verdween. De olie- en gasvoorraden die in deze periode ontstaan zijn en die diep in de aarde verborgen zitten, begon de mens de afgelopen eeuwen te ontginnen. Toen openden we letterlijk de doos van Pandora. De hoeveelheid fossiele brandstoffen die we vandaag nodig hebben om in onze basis­ behoeften te voorzien, wordt steeds groter. Want om hetzelfde effect te bereiken, hebben we nu meer energie nodig. Eenvoudigweg omdat onze energievelden almaar verder opschuiven. Het resultaat? Entropie. Een drastische waardevermindering. De energie die we in onze onmiddellijke omgeving hadden – het hout van de bossen waarin we leefden – gebruikten we al snel op. Daarom moesten we energie uit de grond gaan halen: bruinkool, steenkool, olie, gas. Die fossiele brandstoffen moesten we steeds dieper zoeken. We maakten het onszelf moeilijker en moeilijker en hadden dan ook telkens complexere technologieën nodig. Naarmate de bronnen schaarser werden, namen we meer risico’s. En dat allemaal om ons comfort en onze levenswijze te behouden en de bevolkingsgroei te kunnen volgen. Het gevolg: een almaar zwaardere ecologische voetafdruk en een steeds grotere watervoetafdruk (zie kader pagina 54).

Ons klimaat: van stabiel naar veranderlijk Het broeikasgasniveau en de temperatuur op aarde schommelen al sinds het ontstaan van de planeet. Wetenschappers stelden dit vast door onderzoek van de isotopenverhouding van het zuurstof in slib van de oceaanbodem. Uit hun research leidden ze gegevens af over verdamping, neerslag en dus ook temperatuur. De fluctuatie van de kooldioxideconcentratie in de atmosfeer werd onderzocht door de analyse van luchtbellen uit oeroude ijsformaties. Onder meer het Belgische poolstation Princess Elisabeth op Antarctica speelt een belangrijke rol in dit type onderzoeken naar gletsjers en het klimaat. De conclusies van deze wetenschappelijke studies zijn treffend. De voorbije drieduizend jaar bleef het niveau van broeikasgassen in de atmosfeer vrij stabiel, net als de gemiddelde temperatuur. Het is door die biologische balans dat de menselijke beschaving zo’n sprong voorwaarts kon maken. Het is pas sinds we massaal fossiele brandstoffen verbranden en op allerlei andere manieren broeikasgassen de atmosfeer in jagen, dat we duidelijke veranderingen zien.

Onlosmakelijk verbonden: CO2, temperatuur en zeeniveau Het verband tussen het kooldioxideniveau, de temperatuur en het zeeniveau blijkt onmiskenbaar. Ze dalen en pieken samen. Zoals bekend begon de CO2-uitstoot vanaf de industriële revolutie drastisch te stijgen. De huidige statistieken zijn onthutsend: we stoten elk

respect nature | 39

jaar ongeveer dertig miljard ton kooldioxide de atmosfeer in. De helft daarvan neemt de natuur op. De andere helft is verantwoordelijk voor de verhoogde CO2-concen­ tratie in de atmosfeer. Sinds de laatste ijstijd, ongeveer elfduizend jaar geleden, is ons klimaat vrij constant gebleven. In 650.000 jaar is het kooldioxideniveau nooit boven 300 ppm gegaan. Ppm staat voor parts per million, het aantal deeltjes kooldioxide per miljoen andere deeltjes. Zowat tweeënhalve eeuw geleden kwam de kentering. We gingen van 280 ppm in het midden van de achttiende eeuw naar 385 ppm op dit moment. Sinds de industriële revolutie is de hoeveelheid kooldioxide in de atmosfeer dus met meer dan een derde gestegen. En sinds het begin van de jaren negentig is de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen wereldwijd met wel zes miljard ton omhooggegaan. Een stijging van meer dan twintig procent! De gemiddelde temperatuur op aarde is nu al met zowat 0,8 graden Celsius toegenomen. Uit een studie van het VN-Milieuprogramma blijkt dat we tussen 2000 en 2009 de hoogste uitstoot van broeikasgassen ooit hadden. Dat decennium was meteen ook het warmste ooit. De meetresultaten van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) tonen een gemiddelde opwarming van 0,15 à 0,20 graden Celsius per decennium. Het zeeniveau volgt, want door de temperatuurstijging smelt het ijs van gletsjers en ijskappen. De impact die de mens de voorbije decennia heeft gehad op de planeet is nog nooit zo groot geweest. En dat zal niet alleen de natuur en ons biotoop, maar elk levend wezen op aarde de komende jaren beïnvloeden.

Een temperatuurstijging met verstrekkende gevolgen We zien vandaag al dat de opwarming van de aarde gevolgen heeft in alle delen van de wereld. Krantenkoppen over verwoestende orkanen, zware overstromingen, desastreuze droogte en branden krijgen we gratis bij het ontbijt. De klimaatverandering heeft tragische gevolgen voor de gezondheid van onze ecosystemen en de instandhouding van fauna en flora. Met elke graad die de planeet opwarmt, wordt de impact groter (zie kader pagina 56).

‘Overal op aarde zullen mens en natuur de impact van het versterkte broeikaseffect voelen.’

Stijging van het zeeniveau De stijging van het zeeniveau door wegsmelting van gletsjers en ijskappen zal in de toekomst grote gevolgen hebben. Kusten worden onbewoonbaar. Grote delen van de bewoonde wereld komen onder water te staan. Voor de inwoners van Kiribati, een vulkanisch gevormde eilandengroep in de Stille Oceaan, zijn de gevolgen van de klimaatverandering nu al een pijnlijke realiteit. De eilandbewoners moesten al enkele dorpen verplaatsen. De eilanden liggen immers

THERE IS NO PLANET B

42 | innovate or die

maar enkele tientallen centimeters boven de zeespiegel. Meer neerslag, een toename van stormen en een stijgend zeeniveau zijn een constante bedreiging. Het grondwater verzilt, waardoor gewassen moeilijker groeien.

Extremer weer Het weer verandert nu al, maar het wordt nog extremer en erg onvoorspelbaar. Dat komt omdat ook de temperatuur van de oceanen toeneemt. Boven warm water ontstaan binnen afzienbare tijd sterk opstijgende warmtestromen en hogere windsnelheden en dat veroorzaakt zwaardere stormen, orkanen en tornado’s. Meer waterverdamping betekent bovendien ook meer neerslag. In de laatste twee decennia van de twintigste eeuw zagen we een stijging van 230 procent van het aantal rampen veroorzaakt door overstromingen. Na periodes van intense regenval komen dan weer periodes van droogte. Daardoor ontstaan er meer bosbranden, met nog meer koolstof in de lucht als gevolg.

Drinkwaterschaarste

De klimaatverandering heeft ook een impact op onze drinkwatervoorraad. De mens drinkt alleen zoet water en dat komt voor een groot gedeelte van smeltende gletsjers. Amper 2,75 procent van al het water op aarde is zoet. Daarvan zit iets meer dan twee procent in gletsjers. Een ijskap werkt als een soort spiegel voor de zon: negentig procent van de stralen wordt gereflecteerd en dus niet omgezet in warmte. De zee absorbeert daarentegen wel veel warmte. De gevolgen liggen voor de hand, hoe minder ijs er is, hoe sneller de watertemperatuur stijgt en hoe sneller het ijs verdwijnt. De gletsjers smelten dan ook in een razendsnel tempo weg en daarmee ook ons zoet water. Onze watervoorraden blijven dus slinken. De uitdroging van waterbronnen is in de voorbije vijftig jaar verdriedubbeld. Vandaag leeft tachtig procent van de wereldbevolking in een gebied waar het risico op watertekort groot is. Het wordt steeds moeilijker om elke plaats in de wereld van drinkwater te voorzien. In 2050 zullen meer dan zeshonderd miljoen mensen geen toegang meer hebben tot zuiver water. Vooral in het Midden-Oosten en in Australië kan het watertekort nijpend worden.

Ecosystemen bedreigd, biodiversiteit neemt af De klimaatzones verschuiven en volledige ecosystemen worden daardoor ondermijnd: de habitat van bepaalde planten en dieren gaat verloren of verandert ingrijpend. Rivieren drogen op, wouden verdorren. Sommige levensvormen zijn met uitsterven bedreigd, omdat ze zich niet snel genoeg kunnen aanpassen. Toenemende vervuiling verergert de al precaire situatie. Het Living Planet Report 2012 van het Wereld Natuur Fonds bevat confronterende cijfers. Uit de Living Planet Index – die de gezondheidstoestand van onze ecosystemen weergeeft, gebaseerd op achtduizend groepen van 2500 gewervelde soorten – blijkt onder meer dat de biodiversiteit in de tropen sinds de jaren zeventig met zestig procent is gedaald en dat de natuurlijke habitats van veel soorten sinds de jaren

respect nature | 43

tachtig met twintig procent zijn gekrompen. Een vijfde van de gewervelde soorten is met uitsterven bedreigd. De neushoorn, orang-oetan, berggorilla en tijger staan onder andere op de lijst met bedreigde diersoorten. In de oceanen is de situatie niet minder verontrustend. Oceanen nemen veel kooldioxide op en dat heeft een effect op de biologische systemen, want de CO2-opname verhoogt de zuurtegraad van de oceanen. Bepaalde zeedieren, zoals schelpdieren en koralen, ondervinden hier de pijnlijke gevolgen van. De voorbije dertig jaar is de conditie van de koraalriffen met 38 procent gedaald. Door verregaande vervuiling zijn ook de kabeljauw en de rivierdolfijn met uitsterven bedreigd.