VOORAF @fÛ `]lÛ nggjbYYjÛ nYfÛ ~ Û kdg]_Û `]lÛ ghklYjl]f\]Û K]d]f]lÛ ghÛ eYjclhd]af]fÛ afÛ Vlaamse steden en gemeenten zijn gele tenten op om de eerste klanten over de streep te trekken in een geliberaliseerde markt. Als communicatiedirecteur van het nieuwe telecommerk zag ik elke week opnieuw hoe jonge gezinnen met kinderen zich in dikke drommen verzamelden voor een klein computerscherm om kennis te maken met de mogelijkheden van snel internet. Voor velen ging een nieuwe wereld open. ;]Û eYjc]laf_Û nYfÛ K]d]f]lÛ n]jda]hÛ afÛ \a]Û \Y_]fÛ gn]ja_]fkÛ nYfÛ _]e]]fl]Û lglÛ gemeente. Sommigen spraken van ‘nomadenmarketing’ met een onuitgegeven lokale marketingstrategie. Daarin waren ook de lokale ‘stakeholders’ welkom: van burgemeester en schepenen tot voorzitters van culturele verenigingen. De aehY[lÛoYkÛ_jggl Û@fÛ]dc]ÛdgcYd]Û_]e]]fk[`YhÛoYkÛK]d]f]lÛafÛ_]]fÛlab\Û¦Ûd]ll]jdabcÛ ]fÛx_mmjdabcÛ¦Ûtalk of the town. Vijftien jaar later heeft het internet voor een ware communicatierevolutie gezorgd. En net zoals destijds televisie, heeft ook het internet vandaag een sociale en culturele omwenteling teweeggebracht. Maatschappelijke onderstromen van empowerment, verbondenheid en flink wat anti-establishment maken bovendien dat consumenten steeds meer de macht grijpen. De wereld van marketing en reclame is sindsdien nooit meer dezelfde geweest. De afgelopen jaren sprak ik zeer vaak met en voor een gezelschap van marketeers. Zij stellen zich heel wat vragen bij deze nieuwe ontwikkelingen. De oude marketing- en reclamerecepten lijken niet meer te werken, maar het is ook niet meteen duidelijk welke nieuwe alternatieven betere resultaten zullen opleveren. Zij willen hun strategie niet op drijfzand bouwen, en hebben nood aan stevige fundamenten, die voorbij de waan van de dag reiken. De centrale vraag die ik in dit boek wil beantwoorden, luidt: wat is de functie van reclame in de marketing van merken vandaag en wat is de impact van reclame op consumenten in een digitaal tijdperk? ?]lÛakÛ]]fÛZg]cÛgn]jÛ\]Ûj]"d]Û]fÛn]je]]f\]ÛeY[`lÛ]fÛgfeY[`lÛnYfÛj][dYe]ÛafÛ de 21ste eeuw. Het is geen wetenschappelijk boek, maar het is wel gebaseerd op een eigen selectie van relevant wetenschappelijk onderzoek. In dat opzicht oadÛ \alÛ Zg]cÛ ggcÛ l]_]eg]lcge]fÛ YYfÛ ]]fÛ j]"d]Û Z]`g]^l]Û nYfÛ eYjc]laf_¤Û ]fÛ
Vooraf
13
communicatieprofessionals om recente, relevante wetenschappelijke onderzoeken te ontsluiten, om aldus hun theoretische kennis te actualiseren. Reclame: dood of levend richt zich tot drie specifieke groepen van lezers: ÝÛÛeYjc]laf_¤Û ]fÛ [geemfa[Yla]hjg^]kkagfYdkÛ ¨Y\n]jl]]j\]jk Û Zmj]Ymk Û e]\aY© Û die nieuwe theoretische inzichten willen opdoen en antwoorden zoeken voor vragen uit de dagelijkse praktijk; ÝÛÛ:<F¿kÛ]fÛYd_]e]]fÛeYfY_]e]flÛafÛZ]\jabn]fÛ]fÛ`mfÛYYfcgghY^\]daf_]f Û\a]Û `mfÛafn]kl]jaf_]fÛafÛeYjc]laf_Û]fÛj][dYe]Û]^x[a"fl]jÛoadd]fÛeYc]f ÝÛÛklm\]fl]fÛ]fÛ\g[]fl]fÛafÛeYjc]laf_Û]fÛ[geemfa[Yla] ÛnggjÛoa]Û`]lÛZg]cÛ]]fÛ overzicht biedt van actuele literatuur, getoetst aan praktijkcases. Het boek is opgebouwd in drie grote delen. In het eerste deel worden een aantal basisinzichten in de werking van reclame binnen marketing- en communicatieplanning vandaag geduid en kritisch Z]da[`l ÛNYlÛakÛ\]Ûc]jf\g]d_jg]hÛnYfÛj][dYe] ÛN]dc]ÛkljYl]_a]Ûo]jclÛ`]lÛZ]kl Û 9]l]c]f]fÛkg[aYd]Ûe]\aYÛ`]lÛ]af\]ÛnYfÛj][dYe] ÛNYYjgeÛogj\lÛ\]Ûafl]_jYla]Û van marketing en communicatie belangrijker? Zijn consumenten betere reclamemakers? In het tweede deel worden actuele vragen uit de reclamepraktijk beantwoord. NYlÛo]jclÛ`]lÛZ]kl ÛLJGÛ¨mfaim]Ûk]ddaf_Ûhjghgkalagf©Ûg^Û<JGÛ¨]eglagfYdÛk]ddaf_Û hjghgkalagf© Û @kÛ \]Û lg]cgeklÛ nYfÛ j][dYe]Û _dgZYYdÛ g^Û ]]j\]jÛ dgcYYd Û @kÛ _jg]f¿Û ]]fÛn]jcgghYj_me]fl Û]fÛrgÛbY ÛnggjÛo]dc]Û[gfkme]fl]f ÛNYlÛakÛ\]ÛcjY[`lÛnYfÛ ‘retro’ in reclame? In het derde deel wordt de vraag beantwoord welke wetenschappelijke bewijzen er vandaag beschikbaar zijn om de meerwaarde van marketing en reclame voor gf\]jf]eaf_]fÛ YYfÛ l]Û lgf]f Û ggcÛ afÛ lab\]fÛ nYfÛ ][gfgeak[`]Û j][]kka] Û K]fÛ slotte wordt aandacht besteed aan de belangrijkste kritieken op merken in het algemeen en reclame in het bijzonder, en welk antwoord merken daarop geven. Reclame: dood of levend gaat dus niet over de werking van reclame in het Zj]af£_]`]m_]fÛ nYfÛ \]Û [gfkme]fl Û fg[`Û gn]jÛ e]\aYhdYffaf_ Û ?]lÛ Zg]cÛ oadÛ strategische antwoorden bieden op vragen van marketeers en managers over de effectiviteit van reclame. Reclame: dood of levend heeft niet alle antwoorden in pacht, en pretendeert ook niet volledig te zijn, maar wil vooral een aanzet zijn tot verder debat en reflectie. Mail me daarom zeker uw eigen ervaringen of vragen via www.reclamepub.be. FhÛ \a]Û o]Zkal]Û naf\lÛ \]Û d]r]jÛ YYfnmdd]f\]Û [Yk]kÛ ]fÛ updates. En doe ook suggesties voor een nog te schrijven elfde hoofdstuk. 14
Reclame: dood of levend
VOORWOORD DOOR LUC SUYKENS
Er is geen crisis, er is alleen een nieuwe realiteit. ;]ÛeYjcl]fÛ_jg]a]fÛfa]lÛe]]jÛafÛN]kl¤<mjghYÛ]fÛ\]Û\jmcÛghÛcgkl]fÛ]fÛhjabr]fÛ f]]elÛlg] Û@kÛ`]lÛYdÛcgee]jÛ]fÛco]d ÛNYlÛ_]Z]mjlÛ]jÛrgYdÛjgf\geÛgfk Vooreerst zien we een versplintering van de merken. Er bestaat een economische wetmatigheid dat een markt die niet meer groeit, eerst segmenteert en daarna fragmenteert. Vele bedrijven hebben in Europa vooral duurdere afgeleide producten op de markt gebracht die op nichebehoeften inspelen. Zo hopen de marketeers van de merken meer geld te halen uit hun huidige gebruikers. Bgjlge Û`]lÛrabfÛ\]Ûcd]af]j]Ûa\]]"f ÛnYYcÛflankers en line extensions genoemd, die de laatste jaren gaan lopen met reclamebudgetten. Marketeers ondersteunen minder de kern van het merk. Het is voor de consument hierdoor steeds minder duidelijk waar het merk in zijn geheel voor staat. Doordat veel merken minder onderscheidend worden van een goedkoper `make]jc Û _jg]alÛ \alÛ _g]\cgh]j]Û Ydl]jfYla]^ Û Bgjlge Û n]]dÛ e]jc]fÛ n]jda]r]fÛ vertrouwen en de omzet wordt daarbij ondermijnd. De essentie van een merk is net zekerheid, vertrouwen te bieden. In tijden van crisis zoekt een consument minder risico, en eerder vaste waarden, en zouden merken net hoogtij moeten vieren. FeÛ\YlÛn]jljgmo]fÛl]jm_Ûl]Ûoaff]f Û_YYfÛo]ÛghÛrg]cÛfYYjÛ]]fÛZj]\]j]Û\]xfala]Û van ‘het merk’. Vooreerst moeten de basiswaarden van het merk weer centraal komen te staan in de reclame die we maken. Dat alleen is echter niet meer voldoende. De kritische consument heeft meer vragen en zoekt informatie over het bedrijf achter het merk. Dat is niet nieuw, want we hebben altijd wel ‘iemand gekend die iemand kende’ die bij de brouwer van het dorp werkte en oaklÛ`g]Û`]lÛ]jYYfÛlg]_af_ÛafÛ]]fÛZ]\jab^ÛafÛgfkÛdYf\ ÛN]Ûoakl]fÛnYYcÛaehda[a]lÛ wat de achtergrond en de waarden van het bedrijf waren. In de huidige globale wereld heeft de consument een minder informele band met de bedrijven dan vroeger. Door die afstand is het nu nodig, vooral voor global brands, soms actief te communiceren over waarden die vroeger impliciet werden gecontroleerd. Natuurlijk kun en mag je pas over waarden communiceren wanneer je je er ook naar gedraagt. Zoals bij vrienden wordt vertrouwen langzaam opgebouwd, maar genadeloos afgestraft.
Voorwoord
15
Het idee waar een merk voor staat, moet daarbij heel breed bepaald worden. Dit idee wordt in de literatuur vaak purpose of brand ideal genoemd. Het moet _]"flÛ rabfÛ ghÛ \]Û [Yl]_gja]Û ]jnYjaf_¿ Û \g[`Û gf\]jk[`]a\]f\ Û 9abÛ 8hhd]Û akÛ \YlÛ bijvoorbeeld niet alleen een functioneel goede computer met een strak design, maar het reflecteert ook de waarde van een originele denker: Think different. Bij Pampers is dat in de eerste plaats een functionele, droge luier, maar de interesse van het merk is breder. Het wil helpen bij de ‘babyontwikkeling’. Het idee of ideaal stuurt de hele merkervaring, vooral de innovatiestrategie en de reclame. Een goed idee laat toe om consistent te zijn over de tijd heen. Het belang van consistentie wordt erg onderschat in de reclame, waar vaak prijzen worden uitgereikt voor creativiteit. Echte creativiteit vereist echter vernieuwing die consistent is met het merk en het verleden. Daarom ook dat het boek dieper ingaat op Effie-prijzen, die de effectiviteit van campagnes beloont. Grand Effies gaan over meerdere jaren en belonen de consistentie van merken. De essentie van reclame is met dit idee trial te genereren, nieuwe gebruikers te vinden die het merk ontdekken en gebruiken. In marketing geldt ook het Matteüsprincipe dat professor Herman Deleeck uitwerkte in de sociologie: ‘Aan hem die heeft, zal meer gegeven worden.’ Merken met meer gebruikers genieten van meer trouw en hebben meer heraankopen. Daarom worden grote merken almaar groter en gaan ze aan de haal met de winst van de categorie. @fÛ[gfkme]fl]f_]\jY_ÛakÛ\YlÛe]]jeYYdkÛYYf_]lggf\Û\ggjÛklm\a]kÛnYfÛ98J<J£ Nielsen. In dit boek wordt ook aangetoond hoe light users aangetrokken moeten worden om een grote gebruikersgroep te blijven behouden. Voor een merk als Pampers is dat extreem: het vernieuwt zijn gebruikersgroep elke twee jaar. Elk merk moet jaarlijks gevoed worden met nieuwe gebruikers en dát is de kerntaak van reclame. Gebruikers moeten aangetrokken worden door een idee, niet door de prijs. Als prijs de reden is om het merk te proberen, zullen ze bij de volgende promotie van de concurrent zo naar het andere merk trekken. Het idee moet dus consistent zijn over tijd en de creativiteit moet ertoe bijdragen dat idee relevant en fris te houden. Ik ben ervan overtuigd dat de huidige complexe mediaomgeving een zegen is nggjÛ\]ÛeYjc]l]]j ÛN]Û`]ZZ]fÛfggalÛkl]jc]j]Ûe]jc]fÛcmff]fÛZgmo]f Û8dÛoYkÛ het vroeger wel eenvoudiger. De mediaconsumptie beperkte zich hoofdzakelijk tot televisie, radio en pers. De uitdaging bestond erin je reclameboodschap over
16
Reclame: dood of levend
te brengen in een reclamespotje van dertig seconden op tv of op een paginagrote advertentie in een weekblad. Nu de consumenten meerdere media gebruiken en vele uren op de computer of tablet of smartphone zitten, is het iets complexer geworden om de consument te bereiken. N]Û cmff]fÛ fmÛ ]dcÛ e]\ameÛ _]Zjmac]fÛ ghÛ rabfÛ kl]jcl]Û ]fÛ cmff]fÛ n]]dÛ genuanceerder te werk gaan. De boodschap hoeft niet meer alleen in die dertig seconden gekneld te zitten. Samen kunnen nu alle media de totale ervaring, `]lÛa\]]ÛY[`l]jÛ`]lÛe]jc Ûjabc]jÛmal\jY_]f ÛN]ÛZdabn]fÛ_]dgn]fÛafÛln¤khglb]kÛnggjÛ een merk als Pampers, want die spotjes duiden de USP van droge billetjes of de ESP van de Unicef-alliantie om ook de ontwikkeling van baby's met minder cYfk]fÛl]Ûkl]mf]f ÛN]Ûcmff]fÛ\YlÛn]j\a]h]fÛafÛ\]Ûgfdaf][YehY_f] ÛoYYjÛo]Û\]Û leeftijd van je baby volgen en kunnen helpen de juiste Pampersvariant te kiezen. FhÛ\]Û=Y[]ZggchY_afYÛcmfÛb]Ûb]Û]jnYjaf_]fÛYdkÛbgf_]Ûeg]\]jÛ\]d]fÛg^ÛnjY_]fÛ stellen aan het merk. Vroeger moest je daarvoor een brief schrijven en enkele weken wachten op een antwoord. Nu kan het snel en weten veel gebruikers wat de problemen zijn. Deze toegenomen transparantie is goed voor gebruiker en eYjc]l]]j Û YdkÛ b]Û ghj][`lÛ b]Û e]jcÛ oadlÛ n]jZ]l]j]f Û NYff]]jÛ b]Û eaf\]jÛ _g]\]Û bedoelingen hebt, zal dat ook sneller tot uiting komen. Maar dat is niet het probleem van het internet, het is het probleem van het merk dat toch vroeg of laat het daglicht zou zien. Dit complexere mediagebruik heeft een andere organisatiestructuur nodig. De brandmanager moet nog steeds het merk leiden: hij moet de consument kennen, de innovatiestrategie aansturen en de reclamecampagnes integreren. Daarnaast moeten we voor de communicatie een beroep doen op experten die elk medium inzetten op zijn sterkte. Als elk medium het idee op zijn manier uitdiept, dan zal de totale boodschap sterker worden. Ik geloof er vast in dat de nieuwe realiteit ons toelaat om met aansprekende reclame sterkere merken te bouwen, die meer mensen aantrekken. Hoe we dat concreet kunnen doen, is precies de boodschap van dit boek.
Luc Suykens, ?Yjd]qÛGjg[l]jÛDYjc]laf_Û;aj][lgj ÛGjg[l]jÛ¬Û>YeZd]
Voorwoord
17
INLEIDING
HET TIJDPERK VAN GROTE TRANSITIE
Reclame is sinds meer dan een eeuw een belangrijke economische en maatschappelijke factor. Reclame levert een substantiële bijdrage tot economische groei, en creatie van waarde. Reclame is een van de pijlers van de moderne consumptiemaatschappij gedreven door de symboliek van merken.1, 2, 3, 4 I][dYe]Û¦Ûf]lÛYdkÛYf\]j]Ûngje]fÛnYfÛeYjc]laf_[geemfa[Yla]Û¦Ûogj\lÛYd_]e]]fÛ beschouwd als de belangrijkste hefboom voor merken om de consument te bereiken, te doen kopen en aan zich te binden. Maar merken worden vandaag geconfronteerd met vijf grote uitdagingen: de opkomst van digitale media, de toenemende ontrouw van consumenten aan merken, het dalende vertrouwen in merken, de opmars van prijsgedreven huismerken en de toenemende irritatie gn]jÛ j][dYe] Û FgcÛ jabr]fÛ ]jÛ njY_]fÛ gn]jÛ \]Û [gee]j[a"d]Û ]^^][lanal]alÛ ]fÛ \]Û maatschappelijke verantwoording van reclame.
1. DE DIGITALE REVOLUTIE De digitale revolutie plaatst reclame als massamedium voor ongeziene uitdagingen. En dat is overigens niet nieuw. De vorm en inhoud van reclame zijn door de jaren heen grondig gewijzigd, heel vaak aangestuurd door technologische ontwikkelingen.5 In de loop van de geschiedenis kunnen vijf grote periodes worden onderscheiden waarbij technologische innovaties ook voor transformaties zorgden op het vlak van reclame. @fÛ\]ÛZ]_afh]jag\]ÛeYYcl]fÛ\]Û_]\jmcl]Ûe]\aYÛ¨cjYfl]fÛ]fÛlab\k[`ja^l]f©Û\YlÛ reclame vooral productgericht was. Lange reclameteksten probeerden vooral e]lÛYj_me]fl]fÛl]Ûgn]jlma_]fÛ¨~ ¤~ © Û;]ÛghcgeklÛnYfÛjY\agÛ]fÛZagk[ggh Û de doorbraak van fotografie en de mogelijkheden van kleurendruk zorgden nadien voor een golf van symbolieken in reclame. Reclame werd vorm, design ]fÛn]jd]a\af_Û¨~ ¤~ © Û;]Û\ggjZjYYcÛnYfÛl]d]naka]ÛYdkÛeYkkYe]\ameÛfYÛ\]Û Ko]]\]ÛN]j]d\ggjdg_Û\]]\Û`]lÛZ]dYf_ÛnYfÛh]jkgfYdalq¿kÛ]fÛd]]^klabd]fÛafÛj][dYe]Û toenemen. Het zijn de hoogdagen van mad men ¨~ ¤~ © ÛEg_ÛdYl]j Û\ggjÛ\]Û ^jY_e]fl]jaf_Û nYfÛ \]Û kYe]fd]naf_Û ]fÛ \]Û gheYjkÛ nYfÛ \YlYZYk]l][`fgdg_a]"f Û o]j\Ûj][dYe]Ûkl]jcÛeYjclk]_e]fl_]\j]n]f Û:EEÛ]fÛDKMÛr]ll]fÛ\]ÛlggfÛfYYjÛ narrow castingÛ ¨~ ¤~ © Û ;]Û gheYjkÛ nYfÛ \]Û h]jkgfYdÛ [gehml]jÛ ]fÛ `]lÛ ¨egZa]d]©Ûafl]jf]lÛrgj_lÛnYf\YY_ÛnggjÛ]]fÛ\a_alYd]Ûj]ngdmla] Û:gfkme]fl]fÛrabfÛ meer empoweredÛ\YfÛggal ÛFgcÛ\]r]Ûl][`fgdg_ak[`]Ûkljggen]jkf]ddaf_ÛhdYYlklÛ reclame en reclamemakers voor nieuwe uitdagingen, zowel naar vorm als naar
20
Reclame: dood of levend
inhoud. Interactiviteit, participatie en transparantie zijn daarbij de nieuwe mantra’s. Dit is voor reclame het tijdperk van samenwerking en verbinding. Û Û Û Schema 1: 5 technologiegolven in de levensloop van reclame
Periode 1880 - 1920
1930 - 1940
1950 - 1960
1970 - 1980
1990 - ...
TECHNOLOGIE
Drukpers
Radio Fotografie
TV
Database (MTV-CNN)
Internet
TYPE RECLAME
Product
ProductSymboliek
Personalisering
Lifestyle
Samenwerking
De inhoud en vorm van reclame wordt zeer sterk bepaald door de onderliggende technologie in een bepaald tijdperk. De geschiedenis van de reclame wordt gekenmerkt door 5 grote technologische golven. De opkomst van internet en sociale media maakt dat reclame vandaag vooral kiest voor een model van samenwerking en verbinding met de consument en zijn omgeving. Bron: bewerkt op basis van Leiss, Kline en Shally, Social Communication in advertising, 1997
;a]Û fa]mo]Û l][`fgdg_a]"fÛ rgj_]fÛ ][`l]jÛ fa]lÛ nggjÛ jY\a[Yd]Û Zj]mcdabf]f Û eYYjÛ dienen zich eerder aan als transformaties.~ Het is in het verleden nooit zo geweest dat een nieuwe technologie het einde betekende van een vorige technologie. De komst van televisie betekende niet het einde van radio als medium. Radio heeft zich wel moeten aanpassen en ziet vandaag zijn marktaandeel opnieuw toenemen in Vlaanderen. De geschiedenis is dan ook één lange stroomversnelling. Maar de geschiedenis komt nooit meer terug. Het is geen business as usual. ?]lÛ rYc]dabc]Û eg\]dÛ nYfÛ fa]mo]Û ¦Û \a_alYd]Û ¦Û e]\aYÛ rgYdkÛ >gg_d]Û ]fÛ =Y[]ZggcÛ akÛ trouwens in essentie te herleiden tot een klassiek reclamemodel. De diensten worden gratis aangeboden aan de consumenten en gefinancierd door reclamegelden van adverteerders. In het geval van Google komt 95 procent van de inkomsten malÛ Ydd]j`Yf\]Û ngje]fÛ nYfÛ j][dYe] Û =Y[]ZggcÛ ogj\lÛ nggjÛ Û hjg[]flÛ _]xfYf[a]j\Û \ggjÛ j][dYe]Û ¨ngd_]fkÛ [ab^]jkÛ nYfÛ `]lÛ lo]]\]Û coYjlYYdÛ nYfÛ ~ © Û 8dkÛ =Y[]ZggcÛ \]Û `gg__]khYff]fÛn]joY[`laf_]fÛnYfÛZ]d]__]jkÛoadÛafdgkk]fÛ¨\]ÛZ]mjk_Yf_ÛZ]_afÛ ~ Û o]j\Û]]fÛygh© ÛrYdÛ`]lÛe]]jÛ\YfÛggalÛ]]fÛj][dYe]j]_a]Ûeg]l]fÛogj\]f Û;]Ûlg]cgeklÛ nYfÛ=Y[]ZggcÛ]fÛ[gÛ`]]lÛ¦ÛnggjÛkgeea_]fÛeakk[`a]fÛhYjY\gpYYdÛ¦Ûj][dYe]
Inleiding: Het tijdperk van grote transitie
21
?]lÛ xfYf[a"d]Û j][dYe]eg\]dÛ akÛ ggcÛ ]]fÛ ]kk]fla"d]Û ][gfgeak[`]Û habd]jÛ nYfÛ \]Û traditionele media-industrie. Reclamegelden zorgen vandaag voor 15 procent van de inkomsten van de openbare omroep in Vlaanderen en tot 25 procent nYfÛ \]Û gh]fZYj]Û gejg]hÛ afÛ =jYfklYda_Û 9]d_a" Û nggjÛ Û lglÛ Û hjg[]flÛ nYfÛ \]Û afcgekl]fÛ nYfÛ \]Û cjYfl]f Û nggjÛ Û lglÛ Û hjg[]flÛ nYfÛ \]Û afcgekl]fÛ nYfÛ lab\k[`ja^l]fÛ]fÛnggjÛjmaeÛ ÛlglÛ Ûhjg[]flÛnYfÛ\]Ûafcgekl]fÛnYfÛ[gee]j[a"d]Û radio en televisie. Een eventuele implosie van het reclamemodel leidt tot verschraling van het aanbod en van de kwaliteit van media en uiteindelijk van \]Ûnjab]Ûc]mr]ÛnYfÛ[gfkme]fl]f ÛQgÛn]j\o]f]fÛafÛ ~ Û]fc]d]Û_]j]kh][l]]j\]Û media, zoals Newsweek, Frankfurter Rundschau en de Duitse editie van Financial Times Û @fÛ \]Û MJÛ rgm\]fÛ \]Û Y^_]dgh]fÛ nab^Û bYYjÛ Û cjYfl]flal]dkÛ nYfÛ \]Û eYjclÛ verdwenen zijn.
2. DE ONTROUW VAN CONSUMENTEN Ff\YfckÛ \ma\]dabc]Û afkhYffaf_]fÛ nYfÛ e]jc]fÛ geÛ l]Û afn]kl]j]fÛ afÛ ]]fÛ betere dienstverlening aan klanten, neemt de algemene ontevredenheid van consumenten wereldwijd in sneltempo toe. Dat is de ontnuchterende conclusie nYfÛ ]]fÛ o]j]d\oab\Û gf\]jrg]cÛ nYfÛ 8[[]flmj]Û afÛ ~~Û ZabÛ e]]jÛ \YfÛ ~ Û consumenten, die bevraagd werden over hun gedrag in tien verschillende k][lgj]fÛ ¨nYfÛ ZYfc]fÛ gn]jÛ retailers en luchtvaartmaatschappijen tot l]d][geZ]\jabn]f© 11 Uit het onderzoek blijkt dat consumenten, in vergelijking e]lÛ ÛafÛ`]lÛYd_]e]]fÛo]dÛe]]jÛl]nj]\]fÛrabfÛgn]jÛ\]Û\a]fkln]jd]faf_ÛnYfÛ bedrijven, maar tezelfdertijd veranderen ze sneller van merk en gaan ze op zoek naar betere deals. Consumenten geraken vooral gefrustreerd door merken die gemaakte beloften niet nakomen. Het hoeft dan ook niet te verwonderen \YlÛ \]Û gfljgmoÛ nYfÛ [gfkme]fl]fÛ YYfÛ e]jc]fÛ n]j\]jÛ lg]f]]el Û Û hjg[]flÛ van de consumenten veranderde wereldwijd van merk wegens een slechte cdYfl]f]jnYjaf_ Û @fÛ MdYYf\]j]fÛ n]jYf\]j\]fÛ afÛ ~ Û ZabfYÛ Û _]raff]fÛ van energieleverancier. Ff_]n]]jÛ één op de vier consumenten bestempelt zichzelf als merkentrouw, volgens het onderzoek van Accenture, maar een even grote groep omschrijft zichzelf als helemaal niet trouw. En de economische crisis heeft die tendens zonder twijfel alleen maar versterkt. De opkomst van het internet en sociale media is een andere aanleiding. De consument voert meer dan ooit de regie en geeft de maat aan voor e]jc]f Û QgÛ _]]^lÛ afÛ `]lÛ gf\]jrg]cÛ nYfÛ 8[[]flmj]Û eYYjÛ da]^klÛ Û hjg[]flÛ nYfÛ \]Û [gfkme]fl]fÛ YYfÛ ¨n]]d©Û e]]jÛ l]Û n]joY[`l]fÛ nYfÛ \]Û e]jc]fÛ \a]Û r]Û cgh]fÛ
22
Reclame: dood of levend
afÛn]j_]dabcaf_Ûe]lÛ]]fÛbYYjÛl]jm_ Û@fÛ ÛZ]\jg]_Û\YlÛhjg[]flY_]Ûkd][`lkÛ ~Û procent. Verwachtingen van consumenten naar merken stijgen dus sneller dan e]jc]fÛcmff]fÛ¨g^Ûoadd]f©Ûngd_]f Û Dergelijke onderzoeken zetten de klassieke marketingmodellen, die steunen op een hogere klantentevredenheid om klanten te binden, op de helling. Veel merken hebben de voorbije jaren vooral geïnvesteerd in de instrumentele relatie e]lÛ`mfÛcdYfl]f ÛnggjYdÛgf\]jÛ\jmcÛnYfÛxfYf[a"d]Ûaeh]jYla]n]f ÛCross-selling en up-selling aan bestaande klanten was immers een garantie voor een grotere omzet en hogere rentabiliteit op korte termijn. De opmars van performante systemen van databasemanagement maakte het mogelijk om de winstgevendheid van klanten beter dan ooit op te volgen. Het was ook een manier om te drukken op de kosten, want meer verkopen aan een bestaande klant is op korte termijn rendabeler dan investeren in het winnen van nieuwe klanten. Maar onderzoek naar merkloyaliteit heeft in het verleden al aangetoond dat consumenten ‘trouw’ zijn aan een set van merken die hun voorkeur wegdragen. Moderne gezinnen hebben vandaag rekeningen bij meerdere banken, rijden met wagens van verschillende merken en hebben getrouwheidskaarten van e]]j\]j]Ûkmh]jeYjcl]fÛ]fÛoafc]dkÛghÛrYc ÛKjgmoÛYYfÛe]jc]fÛakÛe]]jÛ\YfÛggalÛ gedeelde trouw. Een merkentrouw die overigens in de tijd afneemt.12 Veel merken stellen thans hun hoop op sociale media om te dialogeren met consumenten. Zij pakken maar al te graag uit met een zogenaamde fanbase, naYÛ=Y[]ZggcÛZabnggjZ]]d\ ÛDYYjÛgf\]jrg]cÛnYfÛ`]lÛ_]j]kh][l]]j\]Û<`j]fZ]j_¤ 9YkkÛ@fklalml]Û]af\Û ~~Û_]]^lÛYYfÛ\YlÛYeh]jÛ~ Ûhjg[]flÛnYfÛ\a]Ûr]d^n]jcdYYj\]Û ‘fans’ van de grootste merken in de wereld ook effectief bereid zijn zich echt te ‘engageren’ met die merken. En dat geldt ook voor zogenaamde lovemarks, zoals Nike of Harley-Davidson. Merkentrouw lijkt niet langer van deze wereld.~ Ff\]jrg]cÛd]]jlÛn]j\]jÛ\YlÛ[gfkme]fl]fÛghÛgfdaf]hdYl^gje]fÛnggjYdÛ_]\j]n]fÛ worden door prijzen en wedstrijden. Het aanbieden van gratis diensten via het internet houdt bovendien een gevaar in van value destruction.~ ÛNYff]]jÛ \a]fkl]fÛ gf\]jÛ `mfÛ j]"d]Û hjabkÛ ogj\]fÛ YYf_]Zg\]fÛ g^Û _]hjgeggl Û cjab_]fÛ consumenten een geschenk waar zij vaak zelfs niet om hebben gevraagd. <jÛ ogj\lÛ ]]fÛ nYdkÛ n]joY[`laf_khYljggfÛ nYfÛ _jYlakÛ _][j]"]j\ Û ;]Û f]]j_Yf_Û nYfÛ >jgmhgfÛ afÛ \]Û MJÛ ]fÛ <mjghYÛ afÛ \]Û dgghÛ nYfÛ ~ ÛakÛ \YYjÛ ]]fÛ lj]^^]f\]Û addmkljYla]Û nYf Û Na]Û afÛ ]]fÛ j]klYmjYflÛ l]_]fÛ `Ydn]Û hjabkÛ `]]^lÛ _]_]l]f Û cgelÛ zelden terug om de volle pot te betalen.
Inleiding: Het tijdperk van grote transitie
23
;]ÛZab\jY_]ÛYYfÛ\]Ûn]jcgghÛnYfÛe]jc]fÛnaYÛkg[aYd]e]\aYkal]kÛrgYdkÛ=Y[]Zggc Û Koall]j Û Cafc]\@fÛ g^Û PgmKmZ] Û akÛ gn]ja_]fkÛ r]]jÛ Z]h]jcl Û LalÛ ]]fÛ YfYdqk]Û nYfÛ de verkopen op Black FridayÛ ~ Û ¦Û \]Û njab]Û \Y_Û fYÛ K`Yfck_anaf_ Û oYYjghÛ n]]dÛe]fk]fÛafÛ\]ÛMJÛ_YYfÛk`ghh]fÛ¦ÛZd]]cÛYeh]jÛ Ûhjg[]flÛnYfÛ\]Ûcgh]jkÛ \ggjn]jo]r]f¿Ûl]ÛrabfÛ\ggjÛ\a]Ûkg[aYd]Ûe]\aY Û<]fÛ\Ydaf_Ûe]lÛjmaeÛ Ûhjg[]flÛ in vergelijking met een jaar voordien. De grootste groei kwam van mobiele platformen, vooral via iPad.15Û Kg]_]_]n]f Û `]lÛ _YYlÛ `a]jÛ geÛ ]]fÛ ege]fl¤ opname, maar mogelijk wel indicatief voor een ruimere trend.
3. DALEND VERTROUWEN IN MERKEN Een omwenteling voltrekt zich intussen ook in de relatie tussen merken en [gfkme]fl]f Û ;]Û _]j]hml]]j\]Û 9jYf\Û 8kk]lÛ MYdmYlgjÛ nYfÛ Pgmf_Û ¬Û ImZa[YeÛ toonde enkele jaren geleden al aan dat het vertrouwen in merken over een h]jag\]ÛnYfÛla]fÛbYYjÛ¨~ ¤ ©Ûe]lÛ\]Û`]d^lÛoYkÛ_]\YYd\ Û8eh]jÛéén op de vier merken genoot onvoorwaardelijk vertrouwen van consumenten.~ En die trend zet zich nog verder tot op vandaag, ook in de nasleep van de bankencrisis nYfÛ Û <]fÛ Yf\]j]Û klm\a]Û nYfÛ ?YnYkÛ D]\aYÛ lggf\]Û ]af\Û ~~Û YYfÛ \YlÛ lo]]Û ghÛ \]Û drie consumenten hun huidige merk niet zouden missen, mocht het morgen n]j\oabf]f Û 8eh]jÛ Û hjg[]flÛ nYfÛ \]Û [gfkme]fl]fÛ _]dgg^lÛ \YlÛ \a]Û e]jc]fÛ daadwerkelijk hun levenskwaliteit verhogen. Merken worden in toenemende mate irrelevant voor consumenten, zo besluit de studie.~ FgcÛ \]Û j]hmlYla]kÛ nYfÛ gf\]jf]eaf_]fÛ rabfÛ afÛ njab]Û nYd Û ;YlÛ ZdabclÛ malÛ ]]fÛ andere meting van het Reputation Institute, dat bedrijfsreputaties meet.18 Het gemiddelde van de reputatiescores van toonaangevende ondernemingen is afÛ9]d_a"ÛafÛ ~ ÛghÛ##fÛbYYjÛlab\Ûe]lÛrg¿fÛ Ûhmfl]fÛfYYjÛZ]f]\]fÛ_]\gf\]j\ Û nYfÛ _]ea\\]d\Û Û afÛ ~~Û fYYjÛ ~Û ¨ghÛ ~ ©Û afÛ ~ Û ;a]Û \Ydaf_Û nYfÛ Z]\jab^kj]hmlYla]kÛ akÛ fa]lÛ dgml]jÛ ]fÛ Ydd]]fÛ ]]fÛ 9]d_ak[`Û ^]fge]]f Û FgcÛ afÛ E]\]jdYf\Ûk[ggj\]Û`]lÛe]j]f\]]dÛnYfÛ\]ÛZ]\jabn]fÛafÛ ~ Ûkd][`l]jÛ\YfÛafÛ ~~ Û In Duitsland verloor twee derde van de bedrijven uit de DAX-beursindex van hun hdmae]f Û@fÛ`]lÛM]j]fa_\ÛBgfafcjabcÛrY_Û\]Û`]d^lÛnYfÛ\]Û~ ÛZ]\jabn]fÛmalÛ\]ÛdabklÛ zijn score zakken, terwijl maar een derde van de bedrijven zich kon verbeteren. In de VS een gelijkaardige dalende trend: maar 9 procent van de bedrijven zag ]jÛrabfÛj]hmlYla]k[gj]Ûlg]f]e]fÛlmkk]fÛ ~~Û]fÛ ~ Û<jÛakÛ\mkÛ\ma\]dabcÛkhjYc]Û van een internationale beweging.
24
Reclame: dood of levend
Het is niet ver zoeken naar de dieperliggende oorzaken. Er is een algemeen cdaeYYlÛ ¦Û g^Û lab\_]]klÛ ¦Û oYYjafÛ _]n]kla_\]Û afklalml]fÛ afÛ njYY_Û ogj\]fÛ _]kl]d\ Û Dat geldt dus niet alleen voor banken, maar voor bedrijven in vele sectoren. De kloof tussen de wereld van ondernemingen in zijn geheel en de maatschappelijke bekommernissen wordt groter. Bedrijven zijn vandaag allemaal ]]fÛZ]]lb]Û ZYfca]j¿Û_]ogj\]fÛafÛ\]Ûg_]fÛnYfÛ\]Û[gfkme]fl£Zmj_]j In de relatie tussen consumenten en merken is er wellicht sprake van een fa]mo]Û £ ¤j]_]d Û rgÛ ZdabclÛ malÛ n]d] Û nYYcÛ r]]jÛ mal]]fdgh]f\]Û gf\]jrg]c]f Û \a]Û`a]jZgn]fÛo]j\]fÛYYf_]`YYd\ ÛF^ÛgeÛhj][a]r]jÛl]Ûrabf Û]]fÛ £ £ ¤j]_]d Û ;YlÛ Z]l]c]flÛ \YlÛ Û hjg[]flÛ nYfÛ \]Û e]jc]fÛ nYf\YY_Û `]lÛ n]jljgmo]fÛ nYfÛ consumenten kwijt zijn, ondermaatse diensten leveren, hun relevantie en uniciteit verloren hebben, hun beloften niet waarmaken, de verwachtingen niet inlossen en uiteindelijk inwisselbaar zijn. Deze merken zijn de speelbal van de zappende en shoppende consument. Goedkopere alternatieven, vaak ook huismerken, worden graag overwogen. Ûhjg[]flÛnYfÛ\]Ûe]jc]fÛ_]fa]lÛfg_Ûo]dÛ`]lÛn]jljgmo]fÛnYfÛ[gfkme]fl]fÛ en kan zelfs prat gaan op een hoge mate van verbondenheid en merkentrouw. Het zijn merken waarvan de consument zegt: dit is ‘mijn’ merk. Amper 5 procent van de merken hoort thuis in het rijtje van de lovemarks. Dat zijn merken waarvoor consumenten dieperliggende gevoelens tonen en die ze als een soulmate beschouwen. Het zijn merken met een schare onvoorwaardelijke fans.19 Het verdient hoe dan ook verder onderzoek om uit te maken of het hier gaat om een modern Matteüseffect, waarbij merken met een groot merkkapitaal nog geliefder zullen worden, terwijl alle andere merken verder uit de gratie van de consument dreigen te vallen. Voor de overgrote meerderheid van de merken is de boodschap duidelijk. Zij moeten in de eerste plaats werken aan hun performantie en relevantie en rekenschap afleggen tegenover consumenten. Zij zullen klanten in de eerste plaats tevreden moeten stellen. Maar zij zullen pas echt in de gunst van de consument komen, indien zij empathie betonen en erin slagen om respect af te \oaf_]f ÛNYff]]jÛ]]fÛe]jcÛrabfÛZ]dg^l]fÛfYcgel Ûrmdd]fÛcdYfl]fÛl]nj]\]fÛrabf Û Dat is de absolute vereiste voor een relatie die steunt op vertrouwen. Dat geldt nggjYdÛnggjÛhjg\m[l]fÛ¨[Yl]_gja]"f©Û\a]Û_]klg]d\ÛrabfÛghÛ]]fÛe]]jÛ^mf[lagf]d] Û instrumentele band met consumenten.
Inleiding: Het tijdperk van grote transitie
25
4. DE OPMARS VAN HUISMERKEN Private labels of huismerken van supermarkten waren in het verleden vooral een manier om de consument een goedkoper alternatief voor A-merken aan te bieden. Daarnaast garandeerden ze supermarkten enige onafhankelijkheid ten YYfra]fÛnYfÛe]jc^YZjacYfl]fÛ]fÛ]]fÛ`g_]j]ÛoafkleYj_] ÛFf\]jlmkk]fÛ\jYYa]fÛ huismerken niet louter meer rond prijs, en zijn ze meer dan een belangrijk wapen om de portemonnee van de consument te veroveren. ;]Û ][gfgeak[`]Û [jakakÛ `]]^lÛ kaf\kÛ Û ]pljYÛ nd]m_]dkÛ _]_]n]fÛ YYfÛ \]Û huismerken. Zeker in economisch moeilijke tijden winnen huismerken terrein, dat ze achteraf ook zelden prijsgeven. Maar die beweging was al eerder ingezet. FgcÛge\YlÛ8¤e]jc]fÛfYda]l]fÛgeÛafÛZ]hYYd\]Ûhjg\m[l[Yl]_gja]"fÛl]Ûafn]kl]j]fÛ in innovaties en reclame. Er is vroeger al een duidelijke correlatie vastgesteld lmkk]fÛ`]lÛeYjclYYf\]]dÛnYfÛ`make]jc]fÛafÛkgeea_]Ûhjg\m[l[Yl]_gja]"fÛ]fÛ\]Û Z]kl]\af_]fÛYYfÛj][dYe]ÛnYfÛ8¤e]jc]f ÛNYff]]jÛ8¤e]jc]fÛgh`gm\]fÛj][dYe]Û te maken, krijgen huismerken vrij spel.21 Het mag duidelijk zijn dat supermarkten intussen, meer nog dan vroeger, de macht naar zich toetrekken en stilaan supermachten worden. De eY[`lkn]j`gm\af_]fÛ lmkk]fÛ hjg\m[]flÛ ]fÛ \akljaZml]mjÛ n]jk[`man]f Û FgcÛ afÛ 9]d_a"Û ]fÛ E]\]jdYf\Û rabfÛ ]jÛ \]Û nggjZab]Û bYj]fÛ hYjlablb]kÛ Yjeogjkl]d]fÛ _]o]]klÛ tussen beide partijen, over marges. De supermarkten ontgroeien hun historische rol in de waardeketen, maar ook als huismerk. Zij spelen niet louter alleen nog in op lage prijzen voor hun huismerken, maar profileren zich steeds scherper als volwaardige, verantwoordelijke merken. Zo ook in de Verenigde Staten, waar het marketingvakblad Advertising Age de grootste retailer van het land en de o]j]d\ ÛNYdeYjl Ûgek[`jab^lÛYdkÛ\]Û][`l]Û j]_mdYlgj¿ÛoYff]]jÛ`]lÛghÛ\mmjrYYeÛ gf\]jf]e]fÛ YYfcgel Û NYdeYjlÛ d]_lÛ rabfÛ d]n]jYf[a]jkÛ aee]jkÛ klj]f_]j]Û ]ak]fÛ inzake duurzaamheid op. Daarnaast is er een verscherpte focus op gezonde voeding en wil het natrium, vet en suiker in voedingsmiddelen terugschroeven. FgcÛo]jclÛ`]lÛYYfÛ]]fÛsustainable product index of index van groene merken. Bgjlge Û\]Û\akljaZml]mjÛf]]elÛ\]ÛjgdÛnYfÛ\]Ûgn]j`]a\ÛghÛra[` 22 Het is overigens ghnYdd]f\Û\YlÛNYdeYjlÛl]r]d^\]jlab\ÛroYYjÛgf\]jÛnmmjÛda_lÛnYfo]_]Û`]lÛn]j\jaf_]fÛ van het lokale gemeenschapsleven in de buurten waar het neerstrijkt. Dergelijke acties bewijzen nogmaals dat retailers meer dan een doorgeefluik nggjÛ 8¤e]jc]fÛ _]ogj\]fÛ rabf Û e]]jÛ \YfÛ \]Û GÛ nYfÛ GdYYlk¿ Û \a]Û r]Û nYfÛ Bgld]jÛ in de marketingmix toegewezen kregen. Sterker nog, ze zijn zelf een A-merk geworden. De kloof op het vlak van kwaliteit is al lang gedicht en er wordt zwaar geïnvesteerd in merk- en bedrijfsimago. Niet voor niets kwamen de supermarkten
26
Reclame: dood of levend
YdÛafÛ]]fÛgf\]jrg]cÛnYfÛK`afcÛ99;FÛmalÛ ÛYdkÛe]]klÛZ]ljgmoZYj]Ûk][lgjÛfYYjÛ voren in de ogen van de Belgische consumenten. Uit onderzoek in de VS blijkt ¦Û Y^`Yfc]dabcÛ nYfÛ \]Û ZjgfÛ ¦Û \YlÛ nggjÛ één op de drie, of zelfs één op de twee consumenten de huismerken een volwaardig alternatief zijn voor de A-merken. De vraag rijst welke toekomst de A-merken nog rest. Ze zullen niet alleen op een inventieve manier moeten omgaan met de supermarkten, die zowel concurrent als bondgenoot zijn. Nog meer zullen ze moeten inzetten op innovatie, slimme prijsstrategie, branding en reclame voor hun eigen merken, om aldus de huismerken steeds een stap voor te blijven.
5. TOENEMENDE IRRITATIE OVER RECLAME <]fÛ klm\a] Û mal_]ng]j\Û afÛ E]\]jdYf\Û afÛ ~ Û Zj]f_lÛ afra[`lÛ afÛ \]Û j]\]f]fÛ waarom consumenten reclame irritant vinden en gaan vermijden. ÛFhnYdd]f\Û is dat consumenten zich meer ergeren aan de hoeveelheid slechte reclame dan aan de hoeveelheid reclame op zich. Slechte reclame zorgt er namelijk voor \YlÛ cabc]jkÛ klYf\YYj\j][dYe]Zdgcc]fÛ _YYfÛ o]_Û rYhh]f Û Û hjg[]flÛ nYfÛ \]Û ondervraagden bleek het eens te zijn met die stelling. Naargelang het medium verschilt de aandacht en appreciatie voor reclame. Zo blijken Nederlanders zich verrassend genoeg sterker te storen aan onlinereclame dan bijvoorbeeld aan reclame in gedrukte media, zoals kranten en tijdschriften. Daarbij speelt de angst voor privacy-invasie een bepalende rol. Hoe bezorgder consumenten zijn om hun privacy, hoe meer ze reclame op een welbepaald digitaal platform zullen vermijden. Privacy lijkt dus een catch 22 nggjÛ=Y[]ZggcÛ ]fÛ[gÛ]fÛ`mfÛhgl]fla"d]ÛY\n]jl]]j\]jk Als het op irritatie aankomt, doen de nieuwe sociale media het zelfs nog slechter \YfÛj]_mda]j]Ûo]Zkal]k Û:gfkme]fl]fÛh]j[aha"j]fÛj][dYe]ÛghÛkg[aYd]Ûe]\aYkal]kÛ als minder informatief, minder geloofwaardig en minder entertainend dan reclame op klassieke websites. Het lijkt erop dat mensen vooral niet wensen gestoord of afgeleid te worden tijdens hun conversaties met vrienden via sociale media. Deze sociale media vragen van de gebruiker immers een hoge eYl]Û nYfÛ [gf[]fljYla] Û oYflÛ r]Û rabfÛ r]]jÛ hYjla[ahYla]^Û ]fÛ afl]jY[la]^ Û FeÛ \a]Û reden laten sociale media zich ook moeilijk combineren met andere media, zo blijkt nog uit het Nederlandse onderzoek. Het verklaart mogelijk waarom praktijkexperimenten met een zogenaamd ‘tweede scherm’ tot op vandaag
Inleiding: Het tijdperk van grote transitie
27
slechts in beperkte mate consumenten weten te boeien. Dat bleek ook in het fYbYYjÛ nYfÛ ~ Û ZabÛ `]lÛ ]ph]jae]flÛ e]lÛ ]]fÛ afl]jY[la]n]Û app in het populaire programma ‘De slimste mens ter wereld’ op het vernieuwde Vier. Eerder is ook de zogenaamde ‘rode knop’ al geflopt. Reclame op digitale media boekt overigens recordgroeicijfers. Maar ander j][]flÛgf\]jrg]cÛnYfÛ`]lÛZmj]YmÛPgm>gnÛafÛ\]ÛMJÛ]fÛ`]lÛM]j]fa_\ÛBgfafcjabcÛ geeft aan dat maar liefst twee op de drie ondervraagden in die landen reclame naYÛYdd]j`Yf\]Û\a_alYd]ÛcYfYd]fÛ¨eYad Ûo]Zkal] ÛYhhk©Ûgn]j\Y\a_Û]fÛggcÛajjalYflÛ vindt, én een reden om weg te klikken. Internetreclame blijkt zo het slachtoffer te worden van haar eigen succes. Met televisiereclame blijken consumenten dan weer een zeer ambigue relatie te onderhouden. Zowel het gemiddelde irritatiegehalte als het gemiddelde vermaak_]`Ydl]Û ¨ ©Û da_lÛ afÛ `]lÛ E]\]jdYf\k]Û gf\]jrg]cÛ `]lÛ `gg_klÛ ZabÛ l]d]naka]j][dYe] Û Fn]ja_]fkÛ _]]^lÛ l]d]naka]j][dYe]Û ggcÛ YYfd]a\af_Û lglÛ \]Û _jgglkl]Û egf\¤lgl¤ mondreclame: ze vormt, in vergelijking met reclame in andere media, het belangrijkste gespreksonderwerp onder vrienden. ;]Û E]\]jdYf\k]Û gf\]jrg]c]jkÛ Z]kdmal]fÛ ¦Û a]loYlÛ ghlaeaklak[` Û ¦Û \YlÛ nggjÛ Y\n]jl]]j\]jkÛ`]lÛj][dYe]Y[[]hlYla]hdY^gf\Ûfg_Ûfa]lÛakÛZ]j]acl ÛFhÛnggjoYYj\]Û dat reclame leuk en aantrekkelijk wordt gebracht. Maar dat is niet hetzelfde als reclameblokken ‘opleuken’. Reclame moet uit zichzelf consumenten boeien en leuk zijn, en moet zelf niet opgeleukt worden.
28
Reclame: dood of levend