Inhoudsopgave Voorwoord 9 Dankbetuiging 11 Deel I Theoretische en empirische achtergrond 15 Hoofdstuk 1 Inleiding tot Mindful Parenting 17 1.1 Waarom opvoeden veel stress kan opleveren 17 1.2 Waarom Mindful Parenting kan helpen 18 1.3 De ontwikkeling van de cursus Mindful Parenting 20 1.4 De opbouw van dit boek 28 1.5 Opmerking over persoonlijke voorbeelden 28 Hoofdstuk 2 Een evolutionaire blik op opvoeden en opvoedingsstress 29 2.1 Inleiding: waarom een evolutionaire blik op opvoeden en mindfulness? 29 2.2 Oorzaken van onze opvoedingsstress 30 2.3 De evolutie van empathie, samenwerking en mededogen: geschenken van onze voorouders 53 Hoofdstuk 3 Resultaten van de cursus Mindful Parenting 57 3.1 Inleiding 57 3.2 Onderzoek 1 Resultaten bij de eerste 10 groepen 58 3.3 Onderzoek 2 Resultaten bij de volgende 10 groepen 60 3.4 Onderzoek 3 Resultaten van de laatste groep, behaald bij de huidige cursus Mindful Parenting 62 3.5 Conclusies en toekomstig onderzoek naar Mindful Parenting 64 Deel II Mindful Parenting: zo zit de 8 weken durende cursus in elkaar 67 Hoofdstuk 4 Overzicht van en richtlijnen voor de cursus Mindful Parenting 69 4.1 Doelen van de cursus 69 4.2 Overzicht van de onderwerpen en oefening van de cursus Mindful Parenting 70 4.3 Samenvatting van de onderwerpen van elke bijeenkomst 74 4.4 Kwalificaties van de trainer 82 4.5 Met mindfulness aan de slag in de dagelijkse praktijk van kinderen grootbrengen 87 4.6 Moeten ouders hun kinderen mindfulness leren? 89 4.7 Voor wie is de cursus Mindful Parenting bestemd? 90 4.8 Voorbereiding van de cursisten: eerste ontmoeting met het gezin 91 Inhoudsopgave
5
4.9 Omvang en samenstelling van de groep 93 4.10 Omvang en samenstelling van de groep 94 4.11 Omvang en samenstelling van de groep 94 4.12 Omvang en samenstelling van de groep 96 4.13 De verwantschap van Mindful Parenting met het boeddhisme 96 4,14 De structuur van dit handboek 97 4.15 Recepten en flexibiliteit 98 Hoofdstuk 5 Bijeenkomst 1: automatisch opvoeden 99 5.1 Zijn versus doen 100 5.2 Richtlijnen voor de bijeenkomst 103 Hoofdstuk 6 Bijeenkomst 2: opvoeden met een beginner’s mind 121 6.1 Bevoordeeld zijn en opvoeden 122 6.2 Richtlijnen voor de bijeenkomst 127 Hoofdstuk 7 Bijeenkomst 3: Als ouders weer in contact komen met ons lichaam 145 7.1 Belichaamde emoties 148 7.2 Het lichaam en de verbinding met ons kind 149 7.3 Zelfcompassie 149 7.4 Richtlijnen voor de bijeenkomst 150 Hoofdstuk 8 Bijeenkomst 4: Omgaan met versus reageren op opvoedingsstress 164 8.1 Gedachten 166 8.2 Onderbreken 167 8.3 Richtlijnen voor de bijeenkomst 168 Hoofdstuk 9 Bijeenkomst 5: Opvoedingspatronen en –schema’s 179 9.1 Achtergrond 179 9.2 Richtlijnen voor de bijeenkomst 183 Hoofdstuk 10 Bijeenkomst 6: Conflicten en opvoeden 193 10.1 Achtergrond 193 10.2 Richtlijnen voor de bijeenkomst 197 Hoofdstuk 11 Bijeenkomst 7: Liefde en grenzen 205 11.1 Mindfulness: wijsheid en compassie 207 11.2 Wat is compassie? 207 11.3 Liefdevolle vriendelijkheid of metta 209 11.4 Acceptatie en ouderschap 212 11.5 Grenzen en grenzen stellen 214 11.6 Bewustzijn van onze eigen grenzen 216 11.7 De erfenis van onze eigen ouders herkennen 217
6
Mindful Ouderschap
11.8 Grenzen stellen en bewustzijn in het hier-en-nu 218 11.9 Je emoties omarmen, de ervaring van je kind omarmen 218 11.10 Gevoelens tegenover gedrag 218 11.11 Richtlijnen voor de bijeenkomst 219 Hoofdstuk 12 Bijeenkomst 8: Zijn we er al? Een mindful opvoedingspad 233 12.1 Richtlijnen voor de bijeenkomst 234 Hoofdstuk 13 Follow-up bijeenkomst: Elke keer opnieuw beginnen… 241 Hoofdstuk 14 Ouders aan het woord: het leven na de cursus Mindful Parenting 250 Literatuur 259 Aanbevelingen 269
Inhoudsopgave
7
Voorwoord
Jon en Myla Kabat-Zinn Dit boek en de cursus die erin gepresenteerd wordt, vormen een baanbrekende poging om mindfulness te introduceren in de opvoeding en in de geestelijke gezondheidszorg voor gezinnen waarin veel stress voorkomt. Mindful parenting kan zowel kinderen als hun ouders ten goede komen.De eerste editie van ons boek over mindful parenting (1997) bevatte geen echte cursus voor ouders en ook geen opleidingsprogramma voor hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg. Het is de hoogste tijd dat er een dergelijke opleiding komt. We zijn de auteurs er dan ook dankbaar voor dat ze die in deze vorm in het leven hebben geroepen. Hun cursus is zowel uitermate praktisch als potentieel transformerend en helend. Een van de belangrijkste sterke punten is dat de cursus twee verschillende manieren van kennisverwerving omvat en verenigt. Aan de ene kant het empirisch wetenschappelijk inzicht, in dit geval onderzoek op het gebied van de klinische psychologie en de gedragspsychologie. En aan de andere kant de contemplatieve, op mindfulness gebaseerde cursussen en oefeningen, die op hun beurt steeds meer op een stevige wetenschappelijke basis berusten. Tegelijkertijd putten deze op mindfulness gebaseerde cursussen uit een orthogonale dimensie van wijsheid en mededogen van enkele duizenden jaren, meestal afgeleid van de universele elementen die aan boeddhistische meditatie ten grondslag liggen, waarvan mindfulness de kern vormt, zoals vaak wordt gezegd. De auteurs en hun collega’s hebben onderzoek gedaan op het gebied van stress en opvoeden en hebben onderzoek uitgevoerd om de validiteit van hun cursus Mindful Parenting voor hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg vast te stellen. De cursus wordt in dit boek opmerkelijk toegankelijk, helder en gedetailleerd beschreven. Het cursusprogramma borduurt voort op andere op mindfulness gebaseerde behandelingen in de gezondheidszorg, zoals MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction, op mindfulness gebaseerde stressvermindering) en MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy, op mindfulness gebaseerde cognitieve therapie). Het breidt deze uit naar het complexe terrein van gezinsinteracties en de bijzondere uitdagingen die het opvoeden van kinderen met een psychiatrische diagnose meebrengt. Je zult er zowel de formele als de informele mindfulnessoefeningen in aantreffen die door MBSR en MBCT worden toegepast, op creatieve wijze aangepast aan en uitgebreid naar de opvoeding. Dit werk steunt op een krachtige fundering van mededogen en vriendelijkheid voor zowel ouders als kinderen, die essentieel is wanneer je wordt geconfronteerd met het onvermijdelijke lijden van gezinnen. Deze hartskwaliteiten zijn geen oppervlakkige lokkertjes of façades, maar vormen in wezen de
ďťżVoorwoord
9
mee omgegaan zijn dat zij bij hun eerste stappen op de weg naar mindful parenting werden gesteund. We bedanken Nirbhay Singh voor zijn steun en begeleiding tijdens het schrijfproces dat tot dit boek heeft geleid. We zijn Judy Jones van Springer, New York, dankbaar voor haar steun en advies en voor haar hulp aan ons om de eindstreep te halen. Nicole van Hoorn van LannooCampus zijn we dankbaar voor haar zorgvuldige begeleiding bij de Nederlandse versie van dit boek. De meeste dank gaat uit naar onze Boeddhaleraren van het eerste uur: onze kinderen. Dank jullie wel voor jullie temperament, jullie driftbuien, jullie slaapproblemen, jullie angsten en vermijdingsgedrag, jullie moeilijkheden met sociale vaardigheden, jullie weigeringen jullie huiswerk te maken, jullie verlies bij sportwedstrijden, jullie rusteloosheid en hyperactiviteit, jullie vermijding van oogcontact. Bedankt dat jullie ’s avonds te laat thuiskwamen, dat jullie te veel dronken (en zo kunnen we nog wel even doorgaan). Kortom: bedankt dat jullie niet zo zijn als wij jullie graag gehad hadden, een betere versie van onszelf, maar dat jullie zijn zoals jullie zijn: jezelf. Bedankt dat jullie ons geleerd hebben om ons geleidelijk tot ouders te ontwikkelen, hoe we ons bestraffende of veeleisende oudergedrag, of ons boze of kwetsbare kindgedrag, kunnen herkennen, dat we even de tijd kunnen nemen om adem te halen wanneer het ons te veel wordt of te veel is geworden, dat we mededogen voor ons zelf mogen hebben in tijden dat opvoeden lastig is en dat we onze conflicten kunnen goedmaken. Dank voor jullie geduld, jullie vertrouwen, jullie liefde, zodat we de rest van ons leven kunnen doorgaan met het proces van mindful parenting.
14
Mindful Ouderschap
Deel i Theoretische en empirische achtergrond
Hoofdstuk 1
Inleiding tot Mindful Parenting
Elke baby kun je zien als een kleine Boeddha of zenmeester, als je persoonlijke meester die je leert met aandacht te leven… Jon Kabat-Zinn (1994)
1.1 Waarom opvoeden veel stress kan opleveren Voor veel ouders is opvoeden een van de meest veeleisende en verantwoordelijke taken in het leven. Toch doen ouders het met liefde, vreugde, trots en een gevoel van levensvervulling. Kinderen (en kleinkinderen) opvoeden is misschien wel de belangrijkste ‘baan’ die we ooit zullen hebben, en een goede vader of moeder zijn onze grootste ambitie in het leven. Als iemand ons zou vragen wat we graag willen dat mensen op onze begrafenis over ons zeggen, dan is dat we een goede ouder (en grootouder) zijn geweest het eerste dat opkomt bij de meesten van ons die het geluk hebben gehad ouder te zijn (en kleinkinderen te hebben). Het zó goed willen doen – de best mogelijke ouder zijn – kan op zichzelf al een bron van stress zijn. En er zijn vele andere uitdagingen en hindernissen op onze weg die opvoeden stressvol kunnen maken. Om te beginnen vereist de overgang in ons leven als volwassene van voor onszelf zorgen naar kinderen krijgen en ook voor hen zorgen een enorme verandering in de manier waarop we onze tijd, aandacht, energie en innerlijke hulpbronnen verdelen (bijv. Bardacke, 2012). Het leven zal nooit meer hetzelfde zijn nadat er kinderen zijn gekomen. Terwijl we voor onze kinderen zorgen en ons gezinsleven organiseren, en dat in evenwicht brengen met ons beroepsleven, kunnen we vergeten voor onszelf te zorgen. Wanneer onze innerlijke hulpbronnen leeg raken, kan dit tot een prikkelbare of gedeprimeerde stemming leiden, tot vermoeidheid, lichamelijke klachten en uiteindelijk tot psychische of lichamelijke stoornissen die botsen met opvoedingskwaliteiten. Zowel gedragsproblemen of psychopathologie van kinderen als van ouders vormen een uitdaging of hindernis die opvoeden stressvoller kan maken. Dit zijn de gezinnen waarvoor de cursus Mindful Parenting is ontwikkeld die in dit boek wordt beschreven. Een kind dat bijvoorbeeld heel gestrest raakt of in de oppositie gaat wanneer het met iets nieuws wordt geconfronteerd, of dat niet zelfstandig kan spelen of zijn huiswerk niet kan organiseren, dat vanwege zijn agressieve gedrag niet met zijn broers en zussen alleen gelaten kan worden, of dat ’s nachts niet kan slapen, kan een extra belasting vormen voor het op-
Hoofdstuk 1 | Inleiding tot Mindful Parenting
17