Jack Botermans / Wim van Grinsven
voor PDF'70 deel I.indd 3
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 3
31-07-17 12:39
02-08-17 13:13
© 2006 Uitgeverij TERRA Terra maakt deel uit van TerraLannoo bv Postbus 97 3990 DB Houten, Nederland info@terralannoo.nl www.terralannoo.nl Samenstelling en vormgeving: Jack Botermans, Amsterdam Research: Heleen Tichler en Jack Botermans Tekst: Wim van Grinsven, Tekstbron, Maastricht Fotografie voorwerpen: David van Dijk, Monnickendam en Jack Botermans Schoenenopnamen: Carine van Vugt Fotoredactie: Jack Botermans Foto’s: pag. 17, 44, 54, 72, 78, 86, 92, 128, ANP Photo, Rijswijk Pag. 8: John Koopman Alle afbeeldingen van afgeleide producten van tv-sterren en tv-programma’s komen uit de collectie van het museum TV Toys, Dieren ISBN 978 90 8989 755 8 NUR 450, 370 Tweede druk 2017 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. OPMERKING De samenstellers hebben alles ondernomen om de rechthebbende van de afbeeldingen te achterhalen. Zij die desondanks menen recht te kunnen laten gelden op een afbeelding kunnen contact opnemen met de uitgever. De auteurs, de medewerkers en de uitgevers aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid uit welke hoofde ook, voor enig gevolg dat direct of indirect voortvloeit uit de in deze uitgave vermelde gegevens.
voor PDF'70 deel I.indd 4
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 4
31-07-17 12:39
02-08-17 13:13
Inhoud De jaren ’70 en ik Hoe zag je eruit in de jaren ’70? Boots are made for walking... Een frisse kijk... Bij de tijd blijven Binnenwerk Redenen om wakker te worden De dag beginnen Een clown kan de was doen Dat schort past ons allemaal Ik neem iets te drinken Roken oké, maar dan wel verstandig Uit het vuistje Protest en pukkels Zegt u het maar En toen was er die autoloze zondag Samen vrij We spelen een spelletje Sportbeleving Leesvoer Van ABBA tot Zappa Wat ik op de televisie zie wil ik hebben Bedankt, lieve mensen
voor PDF'70 deel I.indd 5
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 5
6 8 16 20 24 26 36 38 44 54 70 72 76 78 84 86 92 94 102 104 116 128 144
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
En dan is alles anders… De jaren ’70 en ik De jaren ’50 met hun verstikkende gezelligheid waren opgevolgd door de jaren ’60 die alles hadden opengebroken en de weg bereidden naar een hoopvolle nieuwe wereld waarin alles anders zou worden. Maar nu was de grote revolutie achter de rug en er leek een zekere stilstand ingetreden. We hadden het goed, daar niet van. Economisch ging het tot halverwege het decennium behoorlijk voor de wind, en dat waren we ook al jaren gewend zo. De oliecrisis van 1973 met zijn autoloze zondagen duidde weliswaar op onze economische kwetsbaarheid, maar in het dagelijks leven had je er nauwelijks hinder van. De jeugd begon het decennium heerlijk zorgeloos. Met een paar wildgekafte schoolboeken in de pukkel met favoriete bandnamen, buttons en ban-de-bom-tekens. De zegeningen van het mammoetonderwijs omvatten onder meer het zogeheten pretpakket, dat goed combineerde met er spijbelend op de geruisloze Honda tussenuit knijpen om op de matrassen van het plaatselijke jeugdhonk verder uit te blazen. Er was geld voor leuke dingen. Uitkeringen werden grootmoedig verstrekt aan iedereen die er een wilde, de vreemdste activiteiten bleken voor subsidie in aanmerking te kunnen komen en er groeide een quartaire sector met een legioen shagrokende, koffiedrinkende (semi-)ambtenaren en functionarissen. Zo konden de jaren ’70 zich eigenlijk vrij onopvallend ontwikkelen tot het eerste echte IKtijdperk. Eindelijk zouden we aan onszelf toekomen. De aardgasbaten schiepen ruimte voor een samenleving waarin we wat ruimhartiger toe konden geven aan waar het in het leven toch uiteindelijk allemaal om draaide: zelfontplooiing. Moeder ging op zwaar gesubsidieerde VOS-cursus (Vrouwen Oriënteren zich op de Samenleving) en werd voortgestuwd door de tweede feministische golf – veroorzaakt door Dolle Mina’s die niet alleen Baas In Eigen Buik wilden zijn, maar eigenlijk zochten naar een manier om de man compleet, dus ook als spermaleverancier, overbodig te maken. Bij de buren probeerde vader juist om zijn vrouw te interesseren in partnerruil en andere nieuwe vrijheden. Het ik van de gemiddelde burger bleek intussen het liefst in een truttig interieur televisie te kijken. Ook daar zagen we tussen het amusement door hoe de wereld onherroepelijk veranderde. We waren gewend aan de reële nucleaire dreiging uit
6
voor PDF'70 deel I.indd 6
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 6
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Op zoek in de jaren ’70 het oosten, maar nu stelde de Club van Rome ons ernstige milieucatastrofes in het vooruitzicht. Mensen werden in de trein zomaar dagenlang gegijzeld. Daarbovenop raakte halverwege het decennium de economie langzaam maar onafwendbaar in recessie en regende het ontslagen. De hippies waren opgevolgd door punks met hanenkammen en ‘No Future’ in viltstift op hun leren jasjes. De televisie werd gelukkig steeds aantrekkelijker. Groot beeld, alles in kleur, afstandsbediening, nieuwe zendgemachtigden die niet moeilijk deden en met vermaak zonder boodschap de massa’s aan de buis kluisterden. De kwissen werden grootser, de assistentes bloter, de presentatoren joliger. Vanuit de zitkuil of het Oisterwijks eiken keken we het aan met een rosétje of glaasje sherry naast de kaasplank. De jaren ’70 zijn ondanks hun ongrijpbare karakter al vaker onderwerp van boeken geweest, maar altijd in de vorm van chronologische verslagen, thematische beschouwingen of ‘aanzien van’-achtige producties met zwartwit foto’s van destijds actuele gebeurtenissen. Dat is niet de opzet van deze uitgave. Het is onze overtuiging dat de sfeer van een decennium het best bewaard blijft in de gewone gebruiksvoorwerpen en andere alledaagse dingen die de mensen in hun omgeving tegenkomen. En later met groot gemak – en misschien wel een gevoel van opluchting – aan de straat zetten. Dat zijn dus niet de spraakmakende films uit die jaren, niet de val van Nixon, de Vietnamoorlog of de treinkapingen. Ook van de popfestivals, de politiek of de demonstraties vond je in huis niets terug. De herinnering aan die fenomenen komen wél weer mee naar boven als u dit boek doorneemt en door al die nostalgische voorwerpen uw eigen jonge jaren weer voorbij ziet komen. Voor dit boek hebben we stad en land afgestruind om op zolders, in kelders, garages, schuurtjes en opslagloodsen de laatste relikwieën van een onterecht afgedankt decennium op te sporen, te fotograferen en voor komende generaties te bewaren. Daarvan hebben we maar een fractie kunnen opnemen in dit boek. We hebben ze gerangschikt rondom een denkbeeldige ik. Terugkijkend kunnen we constateren dat we toen al meer gemeen hadden dan we ons realiseerden. Hoe vrijgevochten, burgerlijk, individualistisch, intellectueel of socialistisch we ook waren: we leefden allemaal in de verwarrende Jaren ’70. Wij wensen u veel kijk- en leesplezier. Jack Botermans en Wim van Grinsven 7
voor PDF'70 deel I.indd 7
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 7
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Ik sta er gekleurd op
8
voor PDF'70 deel I.indd 8
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 8
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Even voorstellen Hoe zag je eruit in de jaren ’70? Herenpijpen waren wijd, dassen breed en overhemden veelkleurig. Kleding en accessoires van de jaren ’70 waren fantasierijk en wars van oude normen. Ook joggingkleding van nieuwe materialen als lycra en acryl mocht gewoon zo maar aan op straat. Sportschoenen zaten zo lekker dat je ze elke dag aantrok. Veel ander schoeisel was niet in de eerste plaats met het oog op comfort ontworpen.
Hoe je de jaren ’70 ervoer, wat je deed en hoe je eruitzag, dat hing er maar net vanaf. Waren het je kinderjaren, je puberteit, je studententijd, je eerste huwelijk? Woonde je samen? Was je hip of was je square? Gesetteld of werkloos? Van eenvormigheid was geen sprake meer; alles kon en alles gebeurde, ook in de mode. Met onze kleding probeerden we onze persoonlijkheid uit te drukken, dus de anarchie was compleet: jeans en spijkerjasjes, naast baseballshirts, soulbroeken, tuinbroeken, glitterpakken, plateauzolen, geitenwollen sokken, joggingspullen en mini- en maxirokken. Mannen droegen een spijker- of ribpak; eenvormig van snit, heel verschillend van uitstraling. Vrouwen konden ook in spijkergoed of ribfluweel, maar hadden alle keus van de wereld, zelfs een broekpak werd probleemloos geaccepteerd. Later ontaarde de mode in unisex, waarbij man en vrouw identiek gekleed gingen, tot accessoires als bril en horloge toe. Aan de andere kant van het spectrum bereikte de minimode al direct in het begin van het decennium haar hoogste punt met hotpants, vaak uitgevoerd in fluweel of velours. Voor menig man een dierbare herinnering.
9
voor PDF'70 deel I.indd 9
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 9
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Hoe zie Ik eruit?
Verschillende lengtes, kleuren of dessins, bijna alles kon je combineren, als het silhouet maar lang en slank bleef.
10
voor PDF'70 deel I.indd 10
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 10
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Aangekleed gaat uit...
Het lijnenspel
11
voor PDF'70 deel I.indd 11
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 11
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
12
voor PDF'70 deel I.indd 12
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 12
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Breed hangen
Ze waren breed en fleurig, de dassen. Dat was lekker combineren onder het ribjasje, met een knallend overhemd eronder. De kraagpunten van die overhemden gingen een eigen leven leiden, leek het soms wel. Steeds langer, en verder over het jasje heen. Net als vaders haar eigenlijk. 13
voor PDF'70 deel I.indd 13
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 13
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Aan de zwier
Liever naakt dan namaak...
Televisie werd steeds leuker en Swiebertje een held. Daar kon een jongetje zich mee vertonen. Als je uit je Swiebertje-outfit gegroeid was, kleedde je je in de stijl van David Cassidy en andere strakbebroekte voorbeelden. Natuurlijk raakten ook T-shirts van televisie en commercie in een steeds heftiger paringsdans verwikkeld. 14
voor PDF'70 deel I.indd 14
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 14
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Wat heb je nu weer besteld? Eindelijk werd de welvaart tastbaar voor de gewone man. We konden dingen gaan kopen gewoon omdat ze leuk waren, maar niet per se nodig. Natuurlijk wel lekker goedkoop als het kon. Postorderbedrijven als Wehkamp, Stijlgroep Groningen en Otto (uit Duitsland) voeren er wel bij en stuurden elk jaar dikkere en kleurigere catalogi van de bijna laatste mode.
Persoonlijke leningen en doorlopend krediet werden een normaal verschijnsel. De broeken, jurkjes, schoenen, T-shirts en overhemden stonden hartstikke leuk op de graatmagere modellen (de geest van Twiggy bleek onuitroeibaar) maar als moeder zich na het bezoek van de postbode hulde in een jurk met 15 centimeter bloot tussen knie en zoom, moest je toch altijd even slikken.
15
voor PDF'70 deel I.indd 15
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 15
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Op grote voet Boots are made for walking... Lindsey de Paul was ĂŠĂŠn van de grote voorbeelden voor de schoenenmode in 1973.
Dankzij de immens populaire film Saturday Night Fever zijn plateauzolen op ieders netvlies achtergebleven. Hip en Disco vonden elkaar in de plateauzool, onsterfelijk geworden in de film Saturday Night Fever. In hun streven naar hogere sferen droegen dames en heren schoenen met zolen en hakken van meer dan tien centimeter dik. Rijk versierd, kleurig en ongelofelijk onhandig. En dan moest je er ook nog eens bij drinken en blowen. Er ging veel fantasie in de exotische designs zitten: vruchten, bloemen, zilver, regenbogen, sterren, glitters, je kon het zo mooi krijgen als je wilde. Het toppunt was een levende goudvis in een afneembare zool. De plateauzolen waren, net zoals zoveel andere trends en rages, overgewaaid uit Amerika. Op zeker moment ging het gerucht dat ze in het geheim waren ontwikkeld door de FBI om de mobiliteit van de zwarte ghettojeugd aan banden te leggen. Je kon er niet mee wegrennen. De schoenen komen uit de Collectie Nederlands Leder en Schoenen Museum, Waalwijk.
16
voor PDF'70 deel I.indd 16
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 16
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13
Plateaunische liefde
Voetenwerk
Vader en moeder (met kind op de arm) aan de wandel. Conventionele couture had het moeilijk. Fantasie, zelfwerkzaamheid en een goed oog voor combinaties leidden tot een vaak verrassend straatbeeld.
17
voor PDF'70 deel I.indd 17
jaren 70 omzet naar 21x21.indd 17
31-07-17 12:40
02-08-17 13:13