Text
2E HERZIENE EDITIE
de
D A L T E L AS R E W
BIER DE GIDS VOOR ‘S WERELDS MEEST BEKENDE BIERSOORTEN
Proof 1
TIM WEBB EN STEPHEN BEAUMONT
Beer_Atlas.indb 3 TEXT BLACK
Job 11064 Title World Atlas of Beer (octopus)
09-05-17 08:09
Text
Opdracht Van Tim Webb: um die fehlenden Engel. Van Stephen Beaumont: voor Maggie, met liefde en dankbaarheid. An Hachette UK Company www.hachette.co.uk
Inhoud Woord vooraf Inleiding
6 8
BIER: DE BASIS
10
WAT IS BIER?
12
DE OORSPRONG
14
DE ESSENTIE
16
This second edition published 2016.
GEMOUTE GERST EN ANDERE GRANEN
18
Design and layout copyright © Octopus Publishing Group Ltd 2016
HOP
20
GIST
22
VAN GRAAN TOT GLAS – BELANGRIJKE BESLISSINGEN
24
DE BROUWWERELD
26
INDUSTRIEEL BROUWEN
28
AMBACHTELIJK BROUWEN
29
BIERSTIJLEN
32
ISBN: 978-1-78472-144-2
RECENTE TRENDS
34
A CIP record for this book is available from the British Library.
DE NIEUWE BIERWERELD
36
EUROPA
38
West-Europa
40
GROOT-BRITTANNIË Pale ale en bitter Porter en stout Brown ale en dark mild Wee heavy, barleywine en sterke Britse ale Een nieuw begin
42 44 48 50 52 54
IERLAND
57
BELGIË
62
Trappistenbrouwers Vlaams roodbruin Lambiek Saison Regionaal Belgisch bier De Belgische nouvelle vague
64 66 68 72 74 77
NEDERLAND Bokbier Het nieuwe Nederlandse brouwen
80 82 84
First published in Great Britain in 2012 by Mitchell Beazley, a division of Octopus Publishing Group Ltd, Carmelite House, 50 Victoria Embankment, London EC4Y 0DZ www.octopusbooks.co.uk
Text copyright © Tim Webb & Stephen Beaumont 2016 All rights reserved. No part of this work may be reproduced or utilized in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage and retrieval system, without the prior written permission of the publisher. Tim Webb & Stephen Beaumont assert the moral right to be identified as the authors of this work.
Printed and bound in China. 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Consultant Editor: Joanna Copestick Art Director: Juliette Norsworthy Senior Editor: Leanne Bryan Designer: Penny Stock Project Manager: Clare Churly Copy Editor: Jamie Ambrose Picture Research Manager: Giulia Hetherington Picture Library Manager: Jen Veall Picture Researcher: Emily Hedges Production Manager: Caroline Alberti Cartography: Digital mapping by Encompass Graphics Ltd, Hove, UK, www.encompass-graphics.co.uk
A Note About Alcohol Content
DUITSLAND Helles en andere Duitse pils Donker bier en Bock Bier uit Franken Bier uit Beieren en ander tarwebier Twee bieren uit Noordrijn-Westfalen Nieuwe Duitse bieren
88 90 92 94 96 98 101
OOSTENRIJK
102
Proof 1 2 T
The authors believe in the importance of knowing the strength of the beer you drink and have thus listed the alcohol contents for each beer reviewed. Readers should be aware, however, that the allowable margin for error in different countries varies such that the strength listed on the label and that measurable in a lab can vary up to one per cent and, occasionally, even more. Confusing matters further, breweries sometimes change the strength of a beer, both in terms of general production and from country to country. So a beer well known as a 6% alcohol by volume pale ale, for example, can unexpectedly morph into a 5.5% or 6.5% brew, or be produced at 6% in its home country but rise to 7.5% for export. As a result, while the alcohol contents listed in this book were, to the best of the authors’ knowledge, accurate at the time of going to press, they may not remain consistent with every consumer’s experience.
Beer_Atlas.indb 4
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
ZWITSERLAND
104
AUSTRALIË, NIEUW-ZEELAND EN AZIË
210
FRANKRIJK
106
AUSTRALIË
212
Bière de garde en boerderijbier
108
Bière de blé noir en nieuwe Franse brouwsels
110
NIEUW-ZEELAND
216
Noord-Europa
112
Het Verre Oosten
220
De volksbieren van Noord-Europa
114
JAPAN
222
DENEMARKEN
116
CHINA
226
ZWEDEN
120
VIETNAM
228
NOORWEGEN
122
DE REST VAN ZUID-OOST AZIË
230
IJSLAND
125
REST VAN DE WERELD
232
FINLAND
126
ISRAEL EN HET MIDDEN-OOSTEN
234
DE BALTISCHE STATEN
128
INDIA EN SRI LANKA
235
Estland
129
ZUID-AFRIKA
236
Letland
130
Litouwen Midden- en Oost-Europa
131 132
DE REST VAN AFRIKA
237
BIER PROEVEN
238
TSJECHIË
134
Světlý Ležák of Boheemse pils
136
BIER KOPEN
240
Donker Tsjechisch lagerbier
138
BIER BEWAREN
242
Andere Tsjechische bieren
140
BIER SERVEREN
244
BIER SCHENKEN
246
BIER PROEVEN
248
BIER EN SPIJS
249
Bier- en spijstabel
252
BIERFOUTEN EN SMAAKAFWIJKINGEN
254
Bierfestivals
256
Verklarende woordenlijst
259
Register
264
162
Aanbevolen literatuur en bronnen
270
DE VERENIGDE STATEN
164
Fotoverantwoording
271
California
166
Verantwoording
272
Noordwesten, Alaska en Hawaii
170
Rocky Mountains
174
Midwesten en de Grote Meren
176
Noordoosten
182
Een opmerking over Anheuser-Busch InBev en SABMiller
Zuiden
186
CARIBEN
189
CANADA
190
Québec en het oosten
192
Ontario en Canadian Prairies
194
Alberta, British Columbia en het noorden
196
Latijns-Amerika
198
MEXICO EN MIDDEN-AMERIKA
200
BRAZILIË
202
In 2015 heeft de grootste brouwer ter wereld, Anheuser-Busch InBev (AB InBev), een bod gedaan op de een na grootste brouwer SABMiller. Toen wij halverwege 2016 de laatste bladzijden van dit boek schreven, moest die fusie echter nog worden goedgekeurd door mededingingsautoriteiten op verschillende plaatsen ter wereld. Ook was er nog geen naam voor het toekomstige, gefuseerde bedrijf. We noemen daarom de beide bedrijven bij hun afzonderlijke naam in dit boek en wijzen de lezer erop dat ze op het moment van lezen wellicht gefuseerd zijn. De fusie kan allerlei neveneffecten hebben: de Amerikaanse combinatie MillerCoors kan verkocht worden aan Molson Coors, het eigendom van de merken Grolsch (Nederlands), Peroni (Italiaans) en Meantime (Brits) kan overgaan op Asahi en het volledige eigendom van Snow (Chinees) kan overgaan op de bestaande vennootschap China Resources. Waarschijnlijk zullen dat niet de enige gevolgen zijn.
ARGENTINIË EN DE REST VAN ZUID-AMERIKA
206
POLEN
144
HONGARIJE
146
OOST-EUROPA EN RUSLAND Zuid-Europa
150
ITALIË
152
SPANJE EN PORTUGAL
158
GRIEKENLAND EN ZUIDOOST-EUROPA
160
NOORD- EN ZUID-AMERIKA
Beer_Atlas.indb 5
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
6
| VOORWOORD
Voorwoord
Ik ben bier in 1974 serieus gaan nemen toen ik gecharmeerd raakte door de pogingen van een groeiende groep hemelbestormers onder de naam Campaign for Real Ale (CAMRA), om het ‘traditionele Britse bier’ te redden. Terwijl de gelikte maar vlakke commerciële biermerken schitterden in televisiereclames van die tijd, was het duidelijk te proeven hoe superieur de minder trendy bieren waren die vooral in authentieke, oudere pubs werden getapt. Dat de campagne succes zou hebben leek onwaarschijnlijk, maar toch werden er kleine overwinningen geboekt. Die triomfen zorgden voor een ongekende omslag bij de consument. Een wereldwijde industrie met nuchtere bedrijfstrategieën ontdekte dat hun veronderstellingen niet goed vielen bij de consument. In de afgelopen millennia heeft bier telkens een andere rol gespeeld, bijvoorbeeld van roesverwekkend voedingmiddel, beschermer tegen ziektekiemen, zoethoudertje voor arbeiders, bron van accijnzen en de basis van gigantische rijkdom. Pas sinds een jaar of twintig is het een drank die op zijn eigen merites wordt beoordeeld
en genoten. In de afgelopen vijf decennia is beter smakend bier herontdekt, opgeleefd en (in veel landen) opnieuw uitgevonden op een manier die zelfs mijn fanatiekste tijdgenoten niet konden voorzien. Het lijkt wel alsof een organische, drijvende kracht ervoor zorgt dat bier opnieuw wordt wat het eigenlijk hoort te zijn, na een bizarre eeuw van onverstandig beleid. Onze eerste druk was bedoeld als inleiding over het hedendaagse brouwen en als duidelijk kader om te begrijpen welke ongekende veranderingen er in het eerste decennium van de 21ste eeuw hebben plaatsgevonden. Met deze tweede editie maken we een begin met de beschrijving van de eigenschappen van een zelfverzekerde, nieuwe brouwwereld. Voor mijn onderzoek voor deze editie reisde ik naar de meest zuidelijk gelegen brouwerij ter wereld, in het Argentijnse deel van Vuurland, de toegangspoort tot Antarctica en naar de meest noordelijke, in de Noorse plaats Longyearbyen op Spitsbergen. Op dit moment zijn dat de uitersten binnen het ambachtelijke bier. Het is en blijft een atlas. Tijdens mijn reis heb ik honderden mensen ontmoet, die elkaar meestal niet kenden maar een belangrijke, persoonlijke bijdrage hebben geleverd aan deze onwaarschijnlijke revolutie. Het zijn brouwers, hoptelers en mouters; pleitbezorgers, voorlichters en schrijvers; wetenschappers, politici en wetgevers; eigenaars, ondernemers en af en toe een icoon. Het zijn mensen die de onverbiddelijke ontwikkeling hebben meegemaakt van plaatsgebonden ambacht naar wereldwijde bedrijfsvoering en die nu een tegenovergestelde koers inzetten. De gevolgen van die verandering waren tot op tien jaar geleden nauwelijks te overzien. Als de huidige koers doorzet, zal de verschuiving van commerciële biermerken naar ambachtelijk bier in 2017 waarschijnlijk een geldwaarde van drie triljoen euro vertegenwoordigen. Het lastigste onderwerp is wel de uitleg over de indeling naar ondergisting of bovengisting en hybride of wilde gisting van de verschillende bierstijlen die inmiddels zijn verschenen in een biermarkt die de beperkingen van eenvormigheid van zich af heeft geworpen. We hebben geprobeerd om die ontwikkeling in de atlas op te nemen en te beschrijven zonder te zwijmelen over tijdelijke rages of te verzanden in stilistisch snobisme. Als ons enthousiasme af en toe door ons verhaal heen schemert, moet je het ons maar vergeven. We leven in een interessante tijd. Gelukkig maar.
Tim Webb
Bristol, Groot-Brittannië Links: Bier aan het begin van de eenentwintigste eeuw – de ultieme ommezwaai van de consument.
Proof 1
Tegenover: Vlak bij de top van Mont Cassel in Noord-Frankrijk trekt het grote assortiment lokaal gebrouwen bieren van estaminet ’t Kasteelhof bierliefhebbers van heinde en verre.
Beer_Atlas.indb 6
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
VOORWOORD |
Beer_Atlas.indb 7
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
7
03-05-17 12:04
Text
8
| INLEIDING
Inleiding In de eerste editie van dit boek schreef ik dat de wereld nog nooit zo’n enorme brouwactiviteit op alle continenten had meegemaakt. Daaraan wil ik in deze editie toevoegen: ‘tot nu toe’.
Er is echt heel veel gebeurd sinds de eerste editie van deze atlas uitkwam. In de Verenigde Staten, de wereldwijde voortrekker van het ambachtelijke bier, is het aantal brouwerijen uitgedijd van 2.401 naar ruim 4.200, een Amerikaans record. Groot-Brittannië in het algemeen en Londen in het bijzonder heeft ook zo’n onstuimige groei meegemaakt, net als Canada, Nederland, de Scandinavische landen, de Tsjechische Republiek en Zuid-Afrika. In andere brouwlanden zijn de getallen misschien minder indrukwekkend, maar ook daar is er genoeg gaande. Duitsland heeft het 500-jarige jubileum van het Reinheitsgebot (letterlijk ‘zuiverheidsgebod’) gevierd maar was ook getuige van een ongekende groei van het aantal Duitse IPA’s en andere uitgesproken on-Duitse stijlen. In dezelfde periode zijn er in het iconoclastische België alleen maar meer heilige huisjes omver geschopt en zijn er ultrahoppige bierstijlen toegevoegd aan hun toch al uitgebreide arsenaal aan uiteenlopende en excentrieke bieren. Nog uitzonderlijker is de ontwikkeling in landen die we niet snel met bier associëren. In Europese wijnlanden zoals Italië en Frankrijk zijn nu honderden brouwerijen te vinden, verspreid over elke regione en département en ze worden op de voet gevolgd door Spanje, Griekenland en Portugal. Japan heeft de breedste biermarkt van Azië, maar binnenkort zullen Zuid-Korea en Vietnam daar niet voor onderdoen. Australië en Nieuw-Zeeland zullen ondanks hun geografische isolement de wereldwijde brouwindustrie binnenkort beïnvloeden op een manier die nu nog lastig te voorspellen is. In 2012 hadden we wel een wereldwijd perspectief, maar toch lag het zwaartepunt bij de pakweg 30 landen waar al een nationale bier-
cultuur herleefde, opstartte of zich verder ontwikkelde. Vijf jaar later is dat aantal verdubbeld, inclusief landen als Zwitserland, Polen, China en Israël waar we voorheen een paar zinnetjes aan wijdden en die nu een eigen hoofdstuk hebben gekregen. We wagen ons niet aan een voorspelling van toekomstige aantallen. De lezer die ook de eerste editie kent, zal merken dat de bierrecensies die het onderste kwart tot derde deel van de bladzijden besloegen in deze editie ontbreken. Ook dat is een gevolg van de uitzonderlijke groei van de wereldwijde brouwactiviteit, want zelfs de ruim 500 recensies zouden nu een povere afspiegeling zijn van de markt als geheel. Daarnaast zijn veel kaarten herzien die je op de volgende bladzijden aantreft. In het ene geval hebben we ons gericht op steden, in het andere hebben we de groei en ontwikkeling in kaart proberen te brengen. Wij proberen altijd de nuttigste informatie te geven in de best leesbare vorm. Geen enkel boek kan actueel blijven nu het brouwen overal ter wereld zo’n stormachtige ontwikkeling doormaakt, maar we hopen dat de momentopname die deze atlas vertegenwoordigt toch interesse wekt, gesprekstof oplevert en de verbeeldingskracht prikkelt. We raden je aan om er meteeen een biertje bij te pakken en te ontdekken of je het met ons eens bent.
Stephen Beaumont Toronto, Canada
Proof 1 2 T
Boven: Ook al zijn blond, goudblond en bruin de norm, toch overschrijden bierstijlen alle kleurgrenzen. Rechts: Veel ambachtelijke brouwerijen kost het moeite om de vraag naar hun bier bij te benen.
Beer_Atlas.indb 8
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
INLEIDING |
9
Boven: Sake, sterkedrank en ‘dry’ bier vormen nog altijd de hoofdmoot van de Japanse drankverkoop, maar dat kan binnenkort veranderen door de opkomst van ambachtelijk bier.
Beer_Atlas.indb 9
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
EUROPA De gebutste resten van twee millennia commercieel bierbrouwen waren omstreeks 1970 voornamelijk te vinden in vier landen in West- en Midden-Europa. De laatste bastions van fles- en vatgerijpt bier, troebel tarwebier, op eik gelagerd sterk bier en maandenlang koud gelagerde pilsners en blonde bieren die met een decoctie-maisch waren gebrouwen – precies zoals de makers het bedoeld hadden. Achteraf bezien stond Europa in de jaren 80 van de vorige eeuw aan de rand van een bierrevolutie. Alleen in Beieren bestond een trotse biercultuur. De biercultuur in Groot-Brittannië, België, het Rijnland en Tsjechoslowakije wankelden, terwijl andere Europaanen slechts consumenten waren geworden. Indertijd kon je alleen aan beter bier komen als je iemand kende die je wegwijs kon maken. Nu staan de zaken er wel anders voor.
Beer_Atlas.indb 39
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
40
| DE NIEUWE BIERWERELD | EUROPA | WEST-EUROPA
WEST-EUROPA Het verhaal van de bieropleving in West-Europa weerspiegelt de herwaardering voor consumptiegoederen, zoals ambachtelijk brood, boerenkaas en andere lokale producten, die op veel plaatsen vooruitliep op de trend. Eenheidsworst heeft zijn aantrekkingskracht verloren.
Tegelijkertijd is er een aanzienlijke uitbreiding van het aantal verschillende bierstijlen. Pale ale is niet langer voorbehouden aan Onder: Beieren is de grootste en zuidelijkste regio van Duitsland. Het strekt zich uit van Franken tot aan de Alpen en is de bakermat van het Reinheitsgebot. Het was de enige regio waar in 1975 nog met succes hoogwaardig werd gebrouwen.
Proof 2
De aard en inhoud van deze heropstanding van het bier varieert van land tot land, maar nergens is ze statisch of tanende. In Groot-BrittanniĂŤ, Frankrijk, Duitsland en Nederland is het aantal brouwerijen dat sinds 1990 is geopend alleen met een driecijferig getal aan te geven. In Oostenrijk, Zwitserland, BelgiĂŤ en Ierland gaat het om tientallen brouwerijen.
Beer_Atlas.indb 40
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
WEST-EUROPA | EUROPA | DE NIEUWE BIERWERELD |
41
meen, maar als de grotere Duitse pilsbrouwers zich op kwaliteit zouden richten in plaats van winst, zou dat wel eens snel kunnen veranderen. Het Europese bier is er in de eenentwintigste eeuw beter aan toe dan ooit. En niemand zal betwisten dat het alleen maar beter zal gaan.
Britse brouwers, noch is stout de specialiteit van Ierland. Zelfs de Belgen moeten accepteren dat het leeuwendeel van hun beste bieren elders op indrukwekkende wijze wordt nagebootst. De Duitse obsessie met puur, precies en voorspelbaar bier, soms spottend omschreven als ‘vijfduizend subtiele variaties op zes dranken’, moet wijken voor jongere brouwers en bierliefhebbers die met stijlen experimenteren die hun ouders en grootouders exotisch voorkomen, terwijl in Groot-Brittannië de kinderen en kleinkinderen van de oorspronkelijke ‘real ale-generatie’ zich losmaken van het referentiekader van hun ouders. De groei van dit ‘speciaalbier’ is grotendeels ten koste gegaan van het blonde bier van de grotere merken en pils in het alge-
WEST-EUROPA 5
Het hart van de oude Europese brouwcultuur ligt aan weerszijden van een lijn die ruwweg van noordelijk Ierland naar Wenen loopt.
WEST-EUROPA Altbier Düsselfdorf
Brouwer Stad/plaats
NORWAY
Vänern
Andere stad/plaats
Brussel
Vättern
Wee heavy CENTRAL SCOTLAND
Dry stout Dublin
Pale ale Burton-on-Trent Dark mild WEST MIDLANDS
Vi stu
en
ee
ANDORRA
s
Rhône
Toulouse
A
la
POLAND
SLOVAKIA
HUNGARY
SLOVENIA Ebro
CROATIA SAN MARINO
BOS. & HERZ.
Danube
SPAIN
nn e
Styrian hops STEIERMARK
LPS
L
SERBIA
Y
300
be
AUSTRIA
SWITZERLAND
A
Beer_Atlas.indb 41
km
El
I T
Pyr
300
N 0
RUSS. FED.
Amsterdam
Genève (Geneva)
a Se
Hamburg
FRANCE
ro Ga
miles
Maris Otter barley NORTH NORFOLK
Berliner Weiße Berlin Bokbier Lambics NORTH BRABANT Bockbier Payottenland Einbeck BELGIUM Bière de garde Altbier Düsselfdorf Gose Bruxelles NORD Leipzig Kölsch Köln (Brussels) Farmhouse ales Oak-aged ales PICARDIE Southern Flanders Bière de blé noir Frankfurt Rauchbier BRETAGNE Saison Bamberg Paris Northern Hainaut CZECHIA Loire Hefeweizen Noble hops Bière de WESTERN EASTERN BAVARIA garde BAVARIA ALSACE Wiener lager Helles Wien (Vienna) München (Munich) Bordeaux
PORTUGAL
tic Bal
G ERMANY
Bay of Biscay
Douro
DENMARK
NETHERLANDS
Porter London Goldings hops EAST KENT
ATLANTIC OCEAN
North Sea
UNITED KINGDOM
IRELAND
0
SWEDEN
Specialiteit Streek
Goldings hops EAST KENT
MONTENEGRO KOSOVO
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
72
| DE NIEUWE BIERWERELD | EUROPA | WEST-EUROPA | BELGIË | SAISON
Saison In Wallonië, het Franstalige zuiden van België, hebben veel brouwers hun zelfrespect teruggekregen dankzij de hernieuwde belangstelling voor de biersoort saison. De benaming of ‘boerderijbier’ (farmhouse ale) zorgt soms voor teleurstellingen omdat buitenlanders met die benaming heel andere biersoorten aanduiden.
Waalse boeren brouwen al eeuwenlang in de winter, om hun graanoogst meerwaarde te geven en hun boerenknechten het hele jaar door aan het werk te houden. ’s Zomers werd er niet gebrouwen, omdat er andere prioriteiten waren. Bovendien werden de open vaten in de stikhete gistingsruimten belaagd door insecten en andere vormen van bederf. Vroeg in het voorjaar werd er dus extra bier gebrouwd en gebotteld om de zomermaanden door te komen. Het schijnt dat zulk bier zwaarder en hoppiger was dan het reguliere bier, zodat het niet oxideerde en langer houdbaar was. Dit lijkt aannemelijk, maar betrouwbare historische documenten ontbreken en het snijdt ook geen hout. Want wie heeft er zin in bier met 6,5% alc.vol. terwijl hij in de brandende zon werkt? Een aannemelijker theorie die ondersteund door oude productielijsten, suggereert dat de zomerbieren van het Waalse platteland, voornamelijk bedoeld voor land-
arbeiders, veel meer leken op meerts of maerts, lichtere lambieken die sommige lambiekmakers nog steeds gebruiken als versnijbier. Er werd nog een ander licht en zoet bier het hele jaar door gebrouwen voor mijnwerkers en staalarbeiders in de industriesteden langs de grote rivieren en kanalen, dat hoofdzakelijk bestond uit water tegen uitdroging en suiker voor energie. Het leek wel op de lichtere mild ales van NoordEngeland en de Midlands. Ten derde werd de term ‘saison’ in de jaren 80 van de vorige eeuw ook gebruikt voor de zwaardere Waalse bieren die misschien van origine waren bestemd voor de feestelijkheden rond de oogsttijd. Het staat vast dat deze drie vormen ooit met saison werden aangeduid, maar hoe het ook zij, het type dat na 1977 in België beroemd werd en dat misschien de inspiratiebron is voor de Amerikaanse stormachtige liefde voor hoppig blond bier, is
een bitter-aromatisch, moutig blond brouwsel van gemiddelde alcoholsterkte dat het best wordt vertegenwoordigd door Saison Dupont en Dupont-wannabe’s. Dit schitterende bier rijpt na in flessen van 75cl. Alle vormen van saison zijn in meerdere of mindere mate succesvol, maar in België is vooral de ‘Dupont-stijl’ in trek, vooral bij bierdrinkers die houden van prominente aromahop en gist, zonder scherpe bitterheid. In de rest van de wereld dringt een vijfde soort saison door vanuit de VS, als verzamelnaam voor bier dat niet zoet, zuur, bitter of zelfs maar lekker is te noemen, maar vooral wordt gekenmerkt door het gebruik van bepaalde gepatenteerde giststammen. Het valt te bezien hoe Belgische brouwers gaan reageren als ze horen dat allerlei geslaagde en heerlijke Belgische saisons worden uitgesloten na de eerste ronde van een prestigieuze Amerikaanse biercompetitie omdat ze ‘niet voldoen aan de saisonstijl’.
EEN SELECTIE VERSCHILLENDE BELGISCHE SAISONS IV SAISON (6,5%)
Brasserie de Jandrain-Jandrenouille, Jandrain (Waals-Brabant) Verfijnd maar levendig: ingenieus gehopte, lichtblonde saison nieuwe stijl van een onlangs gerenoveerde brouwerij in een oude boerderij. www.brasseriedejandrainjandrenouille.com SAISON CAZEAU (5%)
Proof 1
Brasserie de Cazeau, Templeuve (Henegouwen) Een lichtblond bier dat, ondanks een vrije interpretatie van de stijl, uitstekend voldoet dankzij de vlierbloesem die de hopsoorten goed laat uitkomen en een zomers tintje geeft. www.brasseriedecazeau.be
Beer_Atlas.indb 72
SAISON D’EPEAUTRE (6%)
Brasserie de Blaugies, Blaugies (Henegouwen) Uitgesproken rustiek met het aroma van een hooischuur. Een deel van de gerstemout is vervangen door spelt maar het hopkarakter komt deels tot uiting door de gist. www.brasseriedeblaugies.com
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
SAISON | BELGIË | WEST-EUROPA | EUROPA | DE NIEUWE BIERWERELD |
North Sea
73
NETHERLANDS
Oostende
Antwerpen
Brugge Gent
Sc he
ld e
GERMANY
Hasselt Leuven
Senne Belgoo BRUXELLES (BRUSSELS) Sint Pieters-Leeuw De Ranke Ellezelloise-Légendes Dottignies Ellezelles Dubuisson, Silly Lefèbvre Cazeau Á Vapeur Silly Quenast Templeuve Pipaix Géants-Légendes Tournai Ath Dupont St Feuillien, Le Roeulx Tourpes Kortrijk
BELGIUM
La Louvière
Mons Blaugies, Blaugies
Sambre
Charleroi
Jandrain-Jandrenouille Jandrain-Jandrenouille
Liège
se Meu
Namur Bocq Purnode
Dinant
FRANCE DE VITALITEIT VAN SAISON Ruwweg de helft van de onafhankelijke brouwers van Wallonië produceert een van de vormen van saison. De hier afgebeelde brouwerijen zijn het meest stijlvast.
Bastogne Vaux-sur-Sûre
Rulles Rulles
THE SAISON BELT OF WALLONIE Dupont Tourpes
Brewer Town/village
Mons
other town/village
LUXEMBOURG
Arlon 0 0
miles km
20
20
N
SAISON DE PIPAIX (6%)
SAISON VOISIN (5%)
Brasserie à Vapeur, Pipaix-Leuze (Henegouwen) Jean-Louis Dits garandeert dat zijn markante, droog-gekruide bier gemaakt is volgens een oud brouwrecept dat hij aantrof in de unieke door stoom aangedreven dorpsbrouwerij, die hij in 1985 van opheffing heeft gered. www.vapeur.com
Brasserie des Géants, Aat (Henegouwen) De beste onder de zoete en lichte saisonbieren. Ontstaan in inmiddels gesloten brouwerij Voisin in Flobecq en in 2002 gereconstrueerd met toestemming van de vroegere brouwer. www.brasseriedes geants.com
SAISON DUPONT (6,5%)
Brasserie Dupont, Tourpes (Henegouwen) Het lichtende voorbeeld van het nieuwe genre maakt zijn bier in een moderne brouwerij op het schilderachtigste oude boerderijcomplex van heel Wallonië. Vleugjes kruiden en hooi verhogen de hopbitterheid in flessen van 75cl. www.brasserie-dupont.com
Beer_Atlas.indb 73
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
80
| DE NIEUWE BIERWERELD | EUROPA | WEST-EUROPA | NEDERLAND
NEDERLAND In de meeste Europase landen is in het afgelopen decennium de bierscene verbeterd, maar dat geldt met name voor Nederland. Ooit regeerde hier een kliek van machtige brouwerijen via slimme reclamecampagnes, maar inmiddels wordt een zesde van de markt opgeëist door eigenzinnig
Proof 1
importbier en nieuwe locale brouwsels in een waaier aan stijlen.
Nederland is een handelsnatie. De rijkdom en een deel van het grondgebied hebben we te danken aan de heerschappij over de zee. In het protestantse noorden werd drank verfoeid als symbool van menselijke zwakte, terwijl het in het katholieke zuiden werd bejubeld als Gods manier om de mensheid door benarde tijden heen te helpen. Door gedetailleerde accijnslijsten is er meer bekend over Nederlandse bierverkoop in de afgelopen eeuwen dan van andere landen. We weten bijvoorbeeld dat er in de vijftiende eeuw grote hoeveelheden bier uit Leuven en Bremen via de Hollandse havens werd doorgevoerd. In het verleden dronken Nederlanders alledaags bruin bier, met een traditie van speciale brouwsels voor de herfst, de jaarwisseling en misschien ook voor de komst van de lente. Dat veranderde rond 1870 toen er vanwege uitvindingen in koeltechniek en brouwtechnologie met name in het zuiden nieuwe brouwerijen werden opgezet, in navolging van een trend die Duitsland al had overspoeld. Een bekende Nederlandse bijdrage aan de brouwwereld betrof de verwezenlijking van een simpel, glashelder allemansbiertje, belichaamd door de eerste en waarschijnlijk de beste marketingman in de wereld van bier, Freddie Heineken (zie blz. 82), die zijn bescheiden familiebrouwerij uitbouwde tot een multinational. Tegen 1970 waren de meeste Nederlandse kleinschalige commerciële brouwerijen verdwenen en de laatste paar regionale onafhankelijke brouwers die de kaalslag overleefden, imiteerden de giganten. Zelfs de trappisten van Koningshoeven bij Tilburg brouwden hoofdzakelijk een blonde pils, die Abdij Pilsener heette. De Nederlandse bier-revival begon in 1968 toen Piet de Jongh van
café De Beyerd in Breda en twee andere kroegbazen flesjes bier uit België gingen importeren. Tegen 1975 sloten ze zich aan bij ABT, een keten onafhankelijke cafés die bijzonder (doorgaans geïmporteerd) bier schonken. In 1980 werd de bierconsumentenvereniging PINT (Promotie Informatie Traditioneel Bier) opgericht. De belangstelling groeide voor een traditioneel herfstbier, het donkere, ondergistende bokbier. Het is vooralsnog het enige bier met een eigen nationaal festival dat elk jaar in oktober gehouden wordt (zie Bierfestivals, blz. 256). Toch bleef bier voor de meeste Nederlanders een blond bier van de tap met flinke schuimkraag, geproduceerd door een van de twee multinationals van Nederlandse komaf. De oudere, nog overgebleven regionale brouwers langs de Belgische grens – Budels, Gulpener, Alfa en Lindeboom, hebben niet weten te profiteren van hun imago van onafhankelijkheid en de nieuwe kleine brouwerijen komen wel met creatieve recepten maar vertonen soms ook technische fouten. Wat de nieuwe Nederlandse brouwbeweging nodig had, was een brouwer met een pioniersgeest, talent voor uitvindingen, inzicht in gedegen methoden en een groot geloof in zichzelf. Ten tonele verschenen Menno Olivier en De Molen van Bodegraven (zie Het nieuwe Nederlandse brouwen, blz. 84). In onze vorige editie zeiden we dat het ambachtelijke brouwen in Nederland achterbleef bij de rest van Noord-Europa, maar dat het in elk geval op weg was. We waren vergeten hoe voortvarend Nederlanders meestal te werk gaan. Er is een Belgische gezegde: als iets Nederlands is maar niet voetbalt, is het waarschijnlijk waardeloos. Dat gaat inmiddels niet meer op.
Boven: Brouwgigant Heineken werpt een grote schaduw over Nederland, maar kleinere Nederlandse brouwerijen zijn aan een opmars begonnen.
Boven: In tegenstelling tot het landschap is de Nederlandse bierscene allesbehalve vlak.
Beer_Atlas.indb 80
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
NEDERLAND | WEST-EUROPA | EUROPA | DE NIEUWE BIERWERELD |
81
BROUWERIJEN VAN DE NEDERLANDSE BIERREVOLUTIE In ruim tien jaar heeft de Nederlandse biercultuur zich sneller ontwikkeld dan waar dan ook in Europa. In 2015 was het aantal brouwerijen gegroeid tot 200 en een tijdlang groeide het met één brouwerij per week. De brouwerijen die hier zijn afgebeeld hebben de diepste indruk gemaakt of zullen dat waarschijnlijk nog gaan doen.
W
t es
Fr
n isia
Islan
ds
Bax of Groningen Groningen
Leeuwarden
Texel Us Heit Bolsward
Texels Oudeschild
Maallust Veenhuizen Assen
Den Helder
NETHERLANDS Mommeriete Gramsbergen
Alkmaar Praght Dronten Jopen Haarlem
Sallandse Raalte l
Ijsse
North Sea
Berghoeve Den Ham
IJ (Duvel Moortgat) Uiltje 7 Deugden, Butchers Tears, Oedipus, Prael, Pampus AMSTERDAM Apeldoorn
Kompaan DEN HAAG (THE HAGUE)
De Molen Bodegraven
Leckere Maximus Oudaen Utrecht
Dordrecht
Waal
Muifel Berghem
Hemel Oersoep Nijmegen Rh
ine
Ramses Wagenberg Beyerd, Breda Kievit Klein Zundert
Tilburg
La Trappe Koningshoeven Pimpelmeesch Chaam Stadsbrouwerij Eindhoven, Van Moll Eindhoven
Hertog Jan (AB InBev) Arcen
se
Kees Middelburg
Rodenburg Rha
Arnhem
Duits & Lauret Everdingen
Pelgrim Rotterdam Kaapse, Noordt
Emelisse Kamperland
De Eem Amersfoort
eu
GERMANY
M
Lindeboom Neer
Budels Budel
NETHERLANDS Muifel Berghem
Brewery Town/City
Eindhoven
Other Town/city
BELGIUM
Fontein Stein
Long-established smaller breweries Trappist breweries Influential brewpubs First wave new independents Second wave new independents
Beer_Atlas.indb 81
Maastricht
Alfa Schinnen
N
Brand (Heineken) Wijlre Gulpener Gulpen
0 0
miles km
20
20
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
82
| DE NIEUWE BIERWERELD | EUROPA | WEST-EUROPA | NEDERLAND | BOKBIER
Bokbier De Nederlandse bokbiertraditie wordt soms gezien als afgeleide van de Duitse Bock (zie blz. 92-93). Het was echter in heel Europa gebruikelijk om vlak na de nieuwe oogst de overgebleven mout van het jaar ervoor op te maken met een extra sterk bier dat voor de herfst was bedoeld.
eerste week van april, precies zes maanden na zijn herfstequivalent. De traditie van nieuwjaarsbier is opgevolgd door ‘winterbieren’ die doorgaans eind november worden uitgebracht, zodat er nog een mogelijkheid overblijft om een zomerbier in de eerste week van juli uit te brengen en zo een strakke marketingcyclus te voltooien.
Vanaf het midden van de vorige eeuw lanceerde vrijwel iedere Nederlandse brouwer in de eerste week van oktober een donker seizoensbrouwsel dat meestal slechts een paar weken verkrijgbaar was. Rond 1980 waren het allemaal donkere ondergistende bieren van exact 6,5% alc.vol. met een beetje karamelzoetheid en een lage tot gemiddelde hoppigheid. In de laatste drie decennia heeft er een stijlverschuiving plaatsgevonden. De meeste bokbieren zijn nu bovengistend, de kleur varieert van amber tot pikzwart en het alcoholpercentage is gestegen. Sommige bevatten granen zoals tarwe en andere zijn gerookt. De naam ‘herfstbok’ wordt veel gebruikt. Als bokbier ooit al familielid was van de Duitse Bock, dan zijn ze inmiddels verre neven geworden. De mei- of lentebok is een recentere ontwikkeling. De honingachtige zoetheid van dit over het algemeen lichte amberbier duidt op een verwantschap met de Duitse Maibock (zie blz. 93). Hij verschijnt in de
Links: Budels Lentebock is de een blond bokbier van de kleinste van alle overgebleven oudere brouwerijen. Tegenover: De Nederlandse bierconsumentenvereniging PINT organiseert verschillende bierfestivals, waaronder het Meibokfestival (afgebeeld) in de lente en het Bokbierfestival in de herfst.
Proof 1
DE ERFENIS VAN HEINEKEN Meer dan in enig ander land lagen in Nederland de opkomst en het verval van het bierbrouwen in handen van één persoon, Alfred ‘Freddie’ Heineken (1923-2002), de man die zei: ‘Uiteindelijk komt het in het leven op reclame aan.’
Zelfs nadat het bedrijf groter was geworden dan hij ooit had kunnen bevroeden, bleef hij zich intensief bezighouden met de details van advertentiecampagnes en logo’s, die voor hem even belangrijk waren als financiële succes.
De familiebrouwerij van Heineken had aan het eind van de negentiende eeuw allerlei internationale prijzen gewonnen, maar in het interbellum ging het mis. De familie Heineken raakte haar zeggenschap kwijt, en dat zat Freddie verschrikkelijk dwars.
Hij was een sterke persoonlijkheid: in 1983 wist hij een drie weken durende ontvoering te overleven. Ten slotte bezweek hij, zoals hij had voorspeld, aan de gevolgen van ‘te veel roken’.
Tijdens zijn verblijf in de VS aan het eind van de jaren 40 raakte hij doordrongen van de kracht van het imago van een product en besloot hij die kennis in te zetten om van Heineken een ‘merk’ te maken.
Beer_Atlas.indb 82
Rechts: Freddie Heineken, stichter van een imperium en wereldkampioen merkpromotie.
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
03-05-17 12:04
Text
BOKBIER | NEDERLAND | WEST-EUROPA | EUROPA | DE NIEUWE BIERWERELD |
Beer_Atlas.indb 83
Job:11064 Title: World Atlas of Beer (octopus)
83
03-05-17 12:04