jaren 50 - inside.indd 1
06-02-17 15:10
jaren 50 - inside.indd 2
06-02-17 15:10
Jack Botermans en Wim van Grinsven
jaren 50 - inside.indd 3
06-02-17 15:10
© 2005 Uitgeverij TERRA Terra maakt deel uit van TerraLannoo bv Postbus 97 3990 DB Houten, Nederland info@terralannoo.nl www.terralannoo.nl Samenstelling en vormgeving: Jack Botermans, Amsterdam Research: Heleen Tichler, Annelies van Grinsven en Jack Botermans Tekst: Wim van Grinsven, Tekstbron, Maastricht Fotografie voorwerpen: David van Dijk, Monnickendam en Jack Botermans Fotoredactie: Jack Botermans, Wim van Grinsven, Frank Noë Zwart-witfoto’s indien niet anders vermeld: Fotoarchief Spaarnestad, Haarlem Zwart-witfoto’s: pag. 14 Hulton Archive, pag. 42 collectie Joke Timmermans Bogaarts, pag. 76 L. van Bennekom, pag. 96 collectie Museum van de twintigste eeuw. ISBN 978 90 8989 739 8 NUR 450, 370 Tweede druk 2017 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. OPMERKING De auteurs, de medewerkers en de uitgevers aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid uit welke hoofde ook, voor enig gevolg dat direct of indirect voortvloeit uit de in deze uitgave vermelde gegevens.
jaren 50 - inside.indd 4
06-02-17 15:10
Inhoud
Voorwoord De jaren ’50 tot leven gewekt Inleiding Kom toch binnen De prille jaren Daar ben je dan... Persoonlijk onderhoud Met frisse moed De dag beginnen Hoe zag zo’n dag eruit? Naar school Zit rechtop en armen over elkaar Het zal je was maar wezen Moeder is er druk mee... Schoon en proper Overwinning op het vuil In de keukenla Goed gereedschap is het halve werk Amerikaanse toestanden De elektrificatie van het aanrecht Wat de pot schaft Met de pan op tafel In de huiskamer Het decor van ons bestaan Ha lekker, gezellig De luxe van het verwennen That’s home entertainment Zo komt de wereld binnen Het rijk van de man Even rommelen in het schuurtje Kerk in huis Voor het slapen bidden we... De wereld van het kind Nou mag ik... Wat spaar jij? Wat moet je er mee... De geest verruimt Toen was lezen nog heel gewoon Met pijn in het hart Hoe vat je een decennium? Verantwoording Bedankt lieve mensen...
6 7 8 14 26 30 42 50 56 60 64 68 76 88 98 108 116 132 136 142 144 5
jaren 50 - inside.indd 5
06-02-17 15:10
Voorwoord
DE JAREN ’50 TOT LEVEN GEWEKT Dit is een boek vol alledaagse gebruiksvoorwerpen waarmee het leven in de jaren ’50 was gestoffeerd en die we achterlieten als een versleten paar schoenen. Maar die achteraf misschien wel de essentie van het levensgevoel van die jaren conserveerden. Het zijn niet de beeldbepalende gebeurtenissen die uiteindelijk de sfeer van het decennium bepalen, het zijn de alledaagse huiselijke voorwerpen, die in dit boek definitief aan de vergetel heid worden onttrokken. En dan gebeurt er iets wonderlijks. Wie die jaren heeft meegemaakt en door het boek heen bladert is even helemaal terug. Verloren gewaande herinneringen roepen weer nieuwe op. Ja, zo was het. Dit boek is het gevolg van een aanhoudende fascinatie voor de plastic speelgoedautootjes, ver nuftige stoommachientjes en opwindbare blikfiguurtjes uit die vervlogen tijd. Het lijkt of je jeugd erin bewaard is gebleven. Die fascinatie leidde de afgelopen tien jaar tot speurtochten en bezoeken aan vele verzamelaars/sters door heel het land. De oogst: letterlijk duizenden foto’s van alledaagse objecten en gebruiksvoorwerpen uit die jaren. Een selectie daarvan vormt de ruggengraat van dit boek. De foto’s uit het Spaarnestadarchief geven een beeld van de voorwerpen in hun natuurlijke omgeving. Ook weer een feest der herkenning. Wie de jaren ’50 zelf heeft meegemaakt, zal zich met het doornemen van deze uitgave dingen herinneren, waarvan hij geen vermoeden meer had. Voor wie dit een eerste kennismaking met het decennium is, kan zich geen ongedwongener entree wensen.
6
jaren 50 - inside.indd 6
06-02-17 15:10
InleIdIng
KOM TOCH BINNEN Het was een huiselijk tijd. Thuis was het middelpunt van het bestaan. En dat gold eigenlijk voor de hele bevolking. Wat er in de buitenwereld gebeurde was voor iedereen anders. Vaders met verschillende beroepen, moeders met verschillende bezigheden, kinderen met verschillende scholen en interesses; verschillende werelden. Maar thuis was het overal een beetje hetzelfde. Er was ook nog niet zoveel keus als nu. Een paar merken huishoudzeep, een grote zwarte tele foon – als je er al een had – een set pannen met een groen biesje. Veel spullen in het interieur zagen er nog net zo uit als tien, twintig of veertig jaar eerder. Waarom zou je iets veranderen aan een ontwerp dat al sinds de jaren twintig succesvol werd geproduceerd? Toch voltrokken zich ook binnenshuis revolutionaire veranderingen. De tv deed zijn schuch tere intrede. Plastic verving bakeliet, we begonnen naar Amerika te kijken en dronken ons eer ste flesje cola. We luisterden naar Bill Haley die de rock’nroll in de huiskamer bracht via een pickup met luidsprekerdeksel. En tegelijkertijd veranderde er ook weer niets. De radio bracht Paul Vlaanderen en de Bonte Dinsdagavondtrein, op het rekje voor de kachel hing de was te drogen. Moeder stopte kousen, vader rookte een pijp of draaide een shagje, Jantje bouwde een kraan met meccano, zijn zusjes dronken denkbeeldige thee uit een speelgoedkopje. De pendule op het dressoir tikte verder. Tot er bijna niets meer over was van die jaren. Nu koestert elke generatie zijn eigen herinneringen. Jonge ouders beleefden die tijd anders dan hun kinderen of hun ouders. Ze herinneren zich andere dingen, hebben andere associaties. De schok van herkenning die de dingen in dit boek stuk voor stuk teweegbrengen, opent ver borgen luikjes in het geheugen van de lezer. Streven naar volledigheid was onmogelijk. Zelfs de intrigerende stoommachine heeft het niet gehaald. Dit boek is een associatieve zoektocht naar de jaren van onze jeugd. Veel van wat we zochten hebben we niet meer gevonden, maar veel dingen die we waren vergeten hebben ons gevon den. Ze zijn gerangschikt als een reis door het huis van de jaren ’50. We hopen dat u onderweg hetzelfde plezier beleeft als wij met het samenstellen. Jack Botermans en Wim van Grinsven 7
jaren 50 - inside.indd 7
06-02-17 15:10
de
p r I l l e j a r e n ...
Daar ben je dan...
8
jaren 50 - inside.indd 8
06-02-17 15:10
de
prIlle jaren
DAAR BEN JE DAN... Geboren in de jaren ’50. Je ouders hadden twee hoog drie kamertjes weten te bemachtigen en in een ervan stond het echtelijk bed waarin je ter wereld kwam. Of misschien was het wel in een van de eerste flats, die nieuwe systeembouw waarmee ze in Rotterdam waren begonnen. Of op de boerderij, zo’n kleintje met wat koeien en kippen en een paar varkens. Dat kun je kinderen niet meer uitleggen, hoe wij toen opgroeiden. Wat er allemaal nog niet was, en wat er daarvoor in de plaats dan wel was. Misschien als ze het zien, dat ze zich een beetje een voorstelling kunnen maken. Het geboortekaartje, het wiegkruisje, de wandelwagen. Daar begon het mee.
Als je geluk had, kon je er een lenen. Beter was om er een te krijgen van familie of ouders, of er een tweedehands te kopen, want de meeste gezinnen hielden het niet bij een of twee kinderen. Geboortebeperking, daar dacht je wel over, maar het mocht niet van de kerk en de pil bestond nog niet. Dus voor je het wist had de ooievaar moeder weer in de buik gepikt.
9
jaren 50 - inside.indd 9
06-02-17 15:10
de
prIlle jaren
Eerste indruk
De uitzet werd nauwkeurig doorgenomen met de wijkzuster of met de vroedvrouw. En natuurlijk waren er boeken om je voor te bereiden op het moederschap. Er ging ook veel zelfwerkzaamheid in zitten. Breien was een onmisbare handvaardigheid, en vader sloeg aan het doe-het-zelven. Ook daarvoor had je speciale boeken en tijdschriften.
Het was een soort scheiding der geesten: Spock of geen Spock. Dr. Spock schreef het ingrijpende standaardwerk over baby- en kinderverzorging, dat indruiste tegen de meest diepgewortelde pedagogische opvattingen. Je mocht kinderen niet meer slaan. Maar hoe kon je dan in vredesnaam nog opvoeden?
10
jaren 50 - inside.indd 10
06-02-17 15:10
de
prIlle jaren
Baby’s roken lekker, als ze nog geen volle luier hadden. Een vertrouwd luchtje. Allemaal roken ze een beetje hetzelfde ook. Op een zeker moment bleek die geur niet van baby te zijn, maar van Zwitsal. Logisch, als je het doorhad: in het zinken teiltje dat als badje diende ging Zwitsal olie bij het water, en met Zwitsal zeep, shampoo en babypoeder werd baby luierklaar afgeleverd.
11
jaren 50 - inside.indd 11
06-02-17 15:10
de
prIlle jaren
Pap. Meestal kreeg je pap. Wel lekker warm, maar soms kwam het je neus uit. Letterlijk. Daarvoor had je dan je slabbetje.
Je begon met een eigen servies. Wat een luxe. Voor melk waren er verschillende opties. Borstvoeding was de norm, maar drinken uit de fles kon ook. Daarvoor had je een rubberspeen, die op de duur barstjes kreeg omdat hij telkens weer werd uitgekookt.
12
jaren 50 - inside.indd 12
06-02-17 15:10
Private label...
de
prIlle jaren
De kinderindustrie zoals die zich tegenwoordig heeft ontwikkeld, bestond nog niet. Je katoenen luiers hingen in groten getale op zolder te drogen, en verder droeg je vooral zelfgebreide goedbedoelde hobbezakken. Gaf niks. En je kon er ook gerust mee over straat. Onder de dekens in de kinderwagen was je allemaal gelijk.
13
jaren 50 - inside.indd 13
06-02-17 15:10
persoonlIjk
onderhoud
14
jaren 50 - inside.indd 14
06-02-17 15:10
persoonlIjk
onderhoud
MET FRISSE MOED
De persoonlijke verzorging van de man bestond voor een groot deel uit scheren. Soms nog met het mes, maar de handige mesjes met verwisselbaar blad werden snel populairder. Een goede kwast was van varkenshaar. Als je je sneed lag er een stukje puimsteen klaar. Een stoppelbaard had je alleen als je ziek was.
De dag begon vroeg, door de week, en zaterdag was ook door de week. Douchen? Een wasta fel op de ouderlijke slaapkamer was voor velen al een ongekende luxe. Vaak speelde het och tendritueel van de familie zich af aan de gootsteen in de keuken. Gelukkig waren de gezinnen die daar al een Valliant geisertje boven hadden hangen. Koud water was de norm. Alleen als eens per week een teil werd aangeschoven om de kinderen te baden, ging daar wel een scheut warm bij van de ketel op de kachel. Van privacy was niet veel sprake. In nieuwbouwwoningen hadden ze vaak wel al een apart badkamertje met een granieten douchebak, ook al ontbrak de douche zelf in veel gevallen nog wel. Vader zeepte zijn gezicht in met de scheerkwast, moeder nam de Lux toiletzeep ter hand. Of al je klasgenootjes zich elke ochtend wasten was zeer de vraag, als je op de lucht afging. Ook andere tekenen leken soms op een wat gebrekkige persoonlijke hygiëne te wijzen. Bij voorbeeld als een klasgenootje – die met die groene tanden – met gymles na zijn schoenen ook zijn sokken uittrok en je eigenlijk geen enkel verschil zag.
15
jaren 50 - inside.indd 15
06-02-17 15:10