001-007 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 3
NATUURLIJK TUINIEREN
BIOLOGISCH * DUURZAAM * ECOLOGISCH
Bob Flowerdew
TERRA
001-007 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 4
Voor mijn tweeling Malachi en Italië; ik hoop dat hun wereld groener en eerlijker wordt dan hij nu is
Oorspronkelijke titel: Bob Flowerdew’s Organic Bible Uitgegeven door Kyle Cathie Limited Copyright tekst en foto’s © 2012 Bob Flowerdew Copyright ontwerp © 2012 Kyle Cathie Limited Ontwerp: ketchup Fotografie: © 2012 Pete Cassidy © 2016 Uitgeverij TERRA TERRA maakt deel uit van TerraLannoo bv Postbus 97 3990 DB Houten, Nederland info@terralannoo.nl www.terralannoo.nl Vertaling: Titia van Schaik, Erika Venis, Astrid de Vreede/Vitataal Redactie en productie: Vitataal, Feerwerd Opmaak: Studio Spade, Voorthuizen Omslagontwerp: hans delnoij grafisch ontwerp, Overpelt (B) Eerste druk, 2016 ISBN 978 90 8989 677 3 NUR 424 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
001-007 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 5
inhoud Inleiding
6
1 Biologisch tuinieren
8
Biologisch tuinieren: goed voor al het leven, en iedereen kan het 2 Een bloeiende tuin Bloemen in je productietuin – niets dan voordelen
26
3 De indeling van je tuin Je tuin zo plannen dat hij het hele jaar door mooi en productief blijft
54
4 De natuurlijke schoonheid van je tuin behouden Hoe je je tuin interessant en vruchtbaar houdt, maar ook opgeruimd
78
5 Zaden willen opkomen, planten willen groeien Een succesvolle biotuin is een kwestie van goed voor je planten zorgen
96
6 Fantastisch fruit Gemakkelijk, lekker, productief, voedzaam, weinig werk, mooi en ecologisch
112
7 Smullen van verse kruiden en groenten Planten voor smaak, gezondheid, versheid en kwaliteit op de gemakkelijkste en effectiefste manier
150
8 Beschutting tegen het weer Meer opbrengst en meer bloemen in meer maanden van het jaar
196
9 Oogsten, bewaren en delen Handige manieren om een groot deel van het jaar van een rijke oogst (na) te genieten
214
10 Succesvolle biologische bestrijding Eenvoudige strategieën om problemen op biologische wijze te voorkomen of aan te pakken
230
De jaarkalender Welke taken doe je wanneer, van maand tot maand
254
Register
260
001-007 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 6 ..
inleiding
LINKSBOVEN Appels – is er een gewas dat minder moeite kost? MIDDENBOVEN Kwetsen doen het vrijwel overal zonder dat je ernaar om hoeft te kijken. RECHTSBOVEN Akebia quinata, een klimplant met geurige bloemen.
Sinds de eerste editie van dit boek (1998) is de hele wereld aan het
te creëren. We moeten allemaal ons steentje bijdragen. Door onze
wankelen gebracht en is het bewustzijn van mensen mee veranderd.
overdadige consumptie naar een bescheidener niveau terug te
Bijna iedereen is zich nu bewust van de effecten van klimaat-
dringen. Door onze hulpbronnen te verzorgen en deze schitterende
verandering, want overal ter wereld worden mensen getroffen door
planeet, want dat is het nog altijd, te koesteren. Maar bovenal door op
aan het weer gerelateerde natuurrampen. De voedselprijzen rijzen de
natuurlijke, biologische en duurzame wijze ons eigen voedsel en onze
pan uit, zodat in ontwikkelingslanden nog meer mensen honger lijden
eigen bloemen te verbouwen.
en zelfs de rijkere landen met tekorten worden bedreigd. Op plekken
Iedereen die een lapje grond tot zijn beschikking heeft, kan dat, en
waar voedsel voor het Westen wordt verbouwd, raakt het water op en
het is nog leuk ook. De frisse lucht en het werken in de tuin zijn veel
de eigen bevolking lijdt ondertussen honger. We kijken ontzet toe hoe
beter voor je lichaam en geest dan een muffe sportschool en een
onze kinderen worstelen met overgewicht. In feite zijn ze ondervoed,
supermarkt. Wanneer je omringd bent door kwetterende vogels en de
want ze krijgen te eenzijdige voedingsstoffen binnen. De dreigende
natuur krijg je verbazingwekkend snel een fantastisch gevoel.
opkomst van genetisch gemanipuleerd voedsel versterkt eerdere
Je eigen gewassen telen is nu nog makkelijker. In plaats van
zorgen over gifstoffen, microbiologische vervuiling en dierenwelzijn.
chemische bestrijdingsmiddelen kunnen we listen en boerenslimheid
Consumenten zijn terecht bezorgd over bedrog, wanpraktijken en
gebruiken en zo ongedierte en ziekten bestrijden. We kunnen
zelfs crimineel gedrag van sommige voedselproducenten. We kijken
natuurlijke vijanden die ons helpen, lokken of aanschaffen, en soorten
hulpeloos toe hoe familiebedrijven worden opgeslokt door de
met een verbeterde weerstand en innovaties als tuinvlies houden
multinationals in de landbouw en de chemische en farmaceutische
ander ongedierte op afstand. Het is nog nooit zo eenvoudig geweest
industrie, zonder enig ethisch of moreel besef.
je eigen, smakelijke, voedzame producten te verbouwen.
Dit is nog maar een voorproee van de rampen die nog gaan
In deze herziene editie heb ik onder andere nieuwe rassen en de
komen, maar onze leiders komen niet in actie. Geen wonder dus dat
verbeterde methoden opgenomen. Ook geef ik meer tips om dieren
de rijken de steden verruilen voor boerderijen op het platteland. Wie
naar de tuin te lokken. Zo heb ik aangegeven welke planten je kunt
niet kan vluchten, neemt de volkstuinen over en guerrillatuiniers
kiezen als je meer vogels en nuttige (en mooie) insecten wilt
bekommeren zich om braakliggende stukjes grond. Als we een wereld
aantrekken, zoals vlinders. Zelf ben ik bijvoorbeeld een groot
willen achterlaten waarin onze kleinkinderen kunnen leven, moeten
liefhebber van nachtvlinders, zoals je zult merken, dus kies ik vooral
we noodgedwongen groener denken en doen. Want ondanks alle
graag planten waar ik ze een plezier mee doe.
negativiteit blijft er hoop. We worden groener – al gaat het nog te
Ik wens je veel lees- en tuinierplezier!
langzaam. Dat je dit nu leest, geeft hoop. We kunnen de wereld redden, maar dat gaat even lang duren als het deed om deze ellende 6 NATUURLIJK TUINIEREN
Bob Flowerdew
Dickleburgh, Norfolk, Engeland
001-007 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 7 ..
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 8
.. ..
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 9
.. ..
1 BIOLOGISCH TUINIEREN
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 10
.. ..
Biologisch tuinieren: goed voor al het leven, en iedereen kan het Een paar decennia geleden werd biologisch, biodynamisch en natuurlijk tuinieren nog grotendeels genegeerd of als iets vreemds beschouwd, maar nu is het gemeengoed geworden. Hoewel niet iedere tuinier even streng in de biologische leer is, probeert wel bijna iedereen groener en ecologischer te werken. Vroeger was men vooral geïnteresseerd in het antwoord op de vraag: ‘Waar moet ik mee sproeien om dit te verhelpen?’ Tegenwoordig wordt die vraag nog maar zelden gesteld en zijn veel mensen op zoek naar een groener antwoord. Met een biologische tuin kun je op aangename en praktische wijze
LINKSBOVEN Bernagie is goed voor bijen en produceert een geweldige vloeibare mest. RECHTSBOVEN Platte perziken (Peento): hoge opbrengst en makkelijk te kweken.
je steentje bijdragen aan een beter milieu. Bovendien is het in veel
en fauna verwoestte en leidde tot landbouwgrond en producten met
opzichten een bevredigende en nuttige hobby. De afgelopen vijftig
te weinig voedingsstoffen en te veel residuen.
jaar is de band tussen tuinier/boer en de natuur vervangen door een
Door het grotere bewustzijn van groene kwesties, bezorgdheid om
benadering van tuinieren en landbouw die gebaseerd is op chemie.
de ecologie en het milieu, en het streven naar een gezondere manier
Ons werd wijsgemaakt dat pesticiden en onkruidverdelgers onmisbaar
van leven kiezen veel mensen er nu voor hun eigen stukje aarde te
waren. Dit leidde tot het ontstaan van een enorme, veel te veel op
verzorgen en te verbouwen. Al die tuintjes lijken misschien onbedui-
petrochemicaliën gebaseerde industrie die ons water vervuilde, flora
dend, maar dat zijn ze niet. Als iedere tuineigenaar zou stoppen met chemicaliën (waar naar schatting jaarlijks miljoenen euro’s in omgaan), zouden al die tuinen samen een enorm natuurgebied opleveren. Biologisch tuinieren biedt allerlei voordelen. Zo levert het verse, smakelijke groenten en fruit op, en prachtige bloemen, zonder vervuilende stoffen, en leidt het tot een gezondere manier van leven waarin we onze tijd ecologisch gebruiken. Biologische tuiniers besparen tijd en geld door gebruik te maken van slimme technieken in plaats van chemische stoffen. Door bijvoorbeeld ons huishoudafval te composteren kunnen we de hoeveelheid pesticiden en kunstmest in onze waterhuishouding drastisch verminderen.
LINKS Druiven hebben een grote opbrengst. Deze soort ('Muscat Hamburg’) groeit het liefst onder glas.
10 NATUURLIJK TUINIEREN
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 11
.. ..
In een biologische tuin is ook meer ruimte voor streekgebonden wilde flora en fauna. Oude fruit-, bloemen- en groentesoorten kunnen we zo voor uitsterven behoeden. Maar bovenal kunnen we allemaal ons eigen stukje aarde verrijken met planten en dieren.
RECHTS Uien van zaad (links) en plantuitjes (rechts) spreiden het risico en geven een betere opbrengst. ONDER Bloemen zorgen voor nuttige insecten die de suikermaĂŻs beschermen en zijn nog mooi ook.
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 12
.. ..
Waar biologisch tuinieren wel en niet om draait Er is niet één specifieke biologische methode die overal op van toepassing is. Biologisch tuinieren draait om een andere benadering, een keuze voor bepaalde methoden binnen vaste richtlijnen. Deze benadering is in de loop van tientallen jaren wetenschappelijk ontwikkeld, in reactie op de schade die is veroorzaakt door ‘conventionele’ methoden. Slecht onderhoud van de grond, overvloedig gebruik van chemicaliën en te grootschalige productie hebben overal op de wereld geleid tot verwoestijning en verlies van landbouwgrond. Het ontstaan van de Amerikaanse dust bowl, het verzilten van de Mississippi en het uitsterven van verschillende diersoorten zijn allemaal veroorzaakt door onjuiste en kortzichtige landbouwmethoden. Zodra de boeren overgehaald waren tot dit onbezonnen gedrag, werden tuiniers aangespoord dezelfde werkwijzen te volgen, waarmee ze het ecosysteem van hun tuinen vernietigden. Een bijkomend gevolg was dat men in toenemende mate afhankelijk werd van kunstmatige methoden om dezelfde opbrengst te krijgen. De tuinmannen die elk jaar enorme hoeveelheden vloeibare kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen over hun moestuin verspreidden, haalden zelden een betere opbrengst dan hun voorouders. Een hogere oogstopbrengst was meestal eerder het gevolg van betere rassen dan van betere cultiveringsmethoden. Diezelfde tuiniers vroegen zich ook vast af waarom er minder zangvogels, vlinders en andere dieren waren, hoewel ze ondertussen bezig waren die dieren plus hun eigen kinderen en kleinkinderen te vergiftigen met gevaarlijke pesticiden!
LINKS Wanneer je aardbeien in potten op pootjes zet, heb je ook geen last van slakken. GEHEEL BOVEN Vliesdoek beschermt je gewassen 100% tegen ongedierte. BOVEN Met vaste paden klinkt de grond in de bedden minder in. Dat scheelt spitten!
Biologisch tuinieren is een duurzame, ecologisch verantwoorde en
biologische tuiniers en boeren, veel aandacht aan combinatieteelt, de
milieuvriendelijke benadering die zorg-
maankalender en de spirituele band tussen de mens, planten en het
vuldig en wetenschappelijk is ontwik-
universum.
keld door de Britse Soil Association. In
Een andere benadering is permacultuur, oorspronkelijk afkomstig
andere landen zijn vergelijkbare organi-
uit landen met een zonniger klimaat, waarbij gebruik wordt gemaakt
saties actief, zoals Velt. In onder meer de
van talloze lagen plantenleven, zodat er een permanente, flexibele
EU gelden eigen normen voor biologi-
ecologie ontstaat die productief is en weinig onderhoud vergt.
sche producten. In de praktijk verschilt de benadering weinig van land tot land,
En dan is er nog natuurlijk tuinieren volgens Bob Flowerdew. Niet al mijn
al is de benaming soms anders. Soms
oplossingen en methoden zullen door iedereen als ’biologisch’ of zelfs
wordt het wel biodynamische land-
'logisch' worden ervaren. Ik kan slechts spreken over mijn eigen ervaringen
bouw genoemd, gebaseerd op het werk
als tuinier en wil je daarvan deelgenoot maken.
van Rudolf Steiner. Verder besteden deze organisaties, net als de meeste
12 NATUURLIJK TUINIEREN
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 13
.. ..
De principes van het biologisch tuinieren
Het toenemende bodemleven in organisch gevoede grond biedt vervolgens ruimte voor nog meer, en grotere, levensvormen in de tuin en daaromheen. Want wie merels wil, heeft wormen nodig. De gevol-
Het instandhouden en bevorderen van het bodemleven is het eerste
gen op deze grotere schaal zijn ook cumulatief. Hoe meer grotere
en belangrijkste biologische principe, dat het fundament vormt voor de
levensvormen naar je lapje tuin komen, hoe meer ze zich concentreren
rest. Zonder gezonde bodem vol leven zou de beschaving zoals wij die
en mineralen en voedingsstoffen meebrengen, zodat je grond nog
kennen, verdwijnen. We zijn voor ons eten afhankelijk van de bovenste
vruchtbaarder wordt. Vogels verliezen bijvoorbeeld veren, laten eier-
laag aarde; als deze laag uitgeput raakt, dan waait of spoelt hij weg en
schalen, nestmateriaal en heel veel poep achter, en uiteindelijk ook hun
krijg je bodemerosie. Deze laag kan alleen als teeltlaag worden gebruikt
lichaam, wat allemaal bijdraagt aan de vruchtbaarheid van de grond. Op
door het bodemleven in de grond te behouden en te stimuleren, zodat
het eerste gezicht lijkt dat weinig, maar als je al die kleine beetjes optelt,
inactieve mineralen en water worden omgezet naar actieve vormen.
komt de jaarlijkse productie van een extra vogelgezin in je tuin neer op
Afvalproducten van planten en dieren vormen de humusrijke, water-
een emmervol rijke organische mest.
houdende, leemachtige grondsoorten waarop gezonde planten
Andere dieren, zoals kikkers, padden en egels, vormen een onder-
groeien. Kunstmest en overbeplanting putten die voorraad uit en
deel van hetzelfde proces en dragen ook bij aan de vruchtbaarheid.
verwoesten zo de organismen die het bodemleven zouden kunnen
Bovendien produceren ze kostbare koolstofdioxide. In de bovenste
aanvullen.
lagen van de atmosfeer is dat een probleem, maar als het langzaam in
Bij biologisch tuinieren voeden we de grond daarom met organisch materiaal. Het ontkiemende leven in de grond gebruikt dit organische materiaal, de mineralen en de grote hoeveelheden vastgehouden water om meer leven te creëren. Onze planten voeden zich met de bij- en afvalproducten van dit ontkiemende leven voor hun eigen groei en zijn daardoor gezonder en hebben meer weer-
kleine beetjes wordt uitgeademd door deze dieren, wordt het snel geabsorbeerd door de tuinplanten. Alle dieren in de tuin of grond LINKS Een omgekeerde trechter van een grote plastic fles zorgt ervoor dat deze courgette het water krijgt dat ze nodig heeft. RECHTS Extra vroege aardappels in een zak met compost verrijkte potgrond. Oogst met Pasen aardappels gekweekt onder glas, terwijl iedereen nog moet beginnen!
stand tegen ongedierte en ziekten dan planten in uitgeputte grond vol kunstmest. Organisch materiaal toevoegen heeft bovendien een cumulatief effect: hoe meer er wordt toegevoegd, hoe groter de populaties flora en fauna in de bodem. Die grotere populaties ondersteunen op hun beurt weer meer leven. Om dit bodemleven te beschermen gebruiken biologische tuiniers geen schadelijke, chemische stoffen; alleen, als laatste redmiddel, bepaalde ‘natuurlijke’ stoffen. Deze worden als veiliger beschouwd omdat ze over een minder breed spectrum giftig zijn en na gebruik sneller afbreken. Hierbij gaat het er niet om dat ze ‘natuurlijk’ zijn, maar om wat voor effect ze hebben op het leven in de grond. Nicotine, een plantaardig product, is bijvoorbeeld niet toegestaan, omdat het te schadelijk is voor allerlei vormen van leven, maar Bordeauxse pap van kopersulfaat en gebluste kalk in sommige landen wel (in Nederland niet).
NATUURLIJK TUINIEREN 13
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 14
.. ..
houdt de regen uit natte perioden vast. Weinig stress en concurrentie van onkruid aan het begin van de groei leidt tot gezonde planten die goed groeien, ondanks aanvallen van ongedierte en ziekten. Natuurlijke bestrijdingsmethoden Het derde principe is afgeleid van de
eerste twee: we willen het bodemleven koesteren en de beste omstandigheden bieden voor onze planten. We moeten daarom ongedierte en ziekten onder controle houden zonder pesticiden te gebruiken die schadelijk kunnen zijn voor het leven in grond of de planten zelf. Biologische tuiniers proberen te voorkomen dat ze het punt bereiken dat ze een pesticide moeten gebruiken, zelfs een biologisch goedgekeurde. Ze doen dit door een grote variëteit aan planten neer te zetten en zo stabiele ecosystemen te vormen die roofdieren en parasieten aantrekken, die zo automatisch het ongedierte bestrijden. Met een grotere variëteit aan planten kunnen we ook ziekten, en hun verspreiding, voorkomen. Onze belangrijkste troef is ons verstand. We kunnen allerlei trucjes bedenken om ongedierte en ziekten te slim af te zijn. Eenvoudige vallen, lijmbanden, zorgvuldige planning en mechanische barrières kunnen veel ongedierte tegenhouden. Ook een verstandige werkwijze, waarbij hygiëne en wisselteelt centraal staan, helpt daarbij. Tijd en geld Het vierde principe draait erom dat we onze invloed op het
milieu proberen te beperken. Zelfs tuinieren valt daaronder, want als we er niets mee zouden doen, zou de grond nog meer planten produceren. Na een paar seizoenen verwaarlozing verdwijnt braakliggende grond onder een wirwar van onkruid en doornige struiken, en jonge boompjes en heesters vormen als snel een dicht struikgewas. Al die planten hebben een positieve invloed op de grond, houden zonlicht vast en halen meer koolstofdioxide uit de lucht. Gezonde grond kan door slecht onderhoud in een paar decennia weer worden verwoest. Biologische tuiniers streven naar zoveel mogelijk bodembedekking geven koolstofdioxide af en houden op deze manier de plantengroei
als praktisch is, met beplanting tussen de gewassen en door het inzaaien
in stand.
van groenbemesters voor en na de oogst. Deze natuurlijke bodembedekking zorgt voor een stabiele grond, voorkomt erosie door wind en
Een goed begin – goed planten telen Goede teeltmethoden en groei-
water en zorgt ervoor dat de grond van jaar tot jaar beter wordt. De
omstandigheden geven planten een vliegende start en zorgen ervoor
verschillende planten houden niet alleen ziekten en ongedierte onder
dat ze ongehinderd kunnen groeien. Planten die geremd worden in hun
controle: ze bieden ook een beschutte plek vanwaaruit nuttige dieren de
groei, doen het nooit zo goed als planten die gestaag groeien: hun
omgeving kunnen koloniseren. Groenbemesters en compost zijn een
weefsels verharden en de groei wordt beperkt. Biologische tuiniers
goede vervanging voor kunstmest. Door dit soort maatregelen zijn ecoli-
willen de beste omstandigheden creëren voor de planten en voorko-
gisch onverantwoorde pesticiden niet langer nodig.
men dat ze te lijden hebben onder, bijvoorbeeld, te grote hitte of koude, en, heel belangrijk, gebrek aan vocht. Een watertekort kun je voorkomen met meer organisch materiaal in de grond; dit fungeert als een spons en
14 NATUURLIJK TUINIEREN
BOVEN Gezonde planten kunnen aanvallen van plagen en ziekten weerstaan.
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 15
.. ..
Hoe voer ik een biologisch huishouden? Een biologisch huishouden voeren is makkelijker dan je denkt. Hier volgen vier dingen die je kunt doen.
1 Het allerbelangrijkste: recycle zoveel mogelijk tuin- en keukenafval middels een composthoop of -bak. Een huishouden dat organisch
materiaal in de afvalbak doet, gooit voedingsstoffen weg. Alles wat ooit heeft geleefd, kan dankzij de composthoop voeding teruggeven aan de grond. Composteren is het versneld laten rotten van dingen die ooit leefden en zet organisch afval om in een bruine, aardeachtige massa die prettig ruikt en fijn is in het gebruik. Deze massa is perfecte plantenvoeding, in een vorm die direct beschikbaar is voor de wortels, zonder risico op overbemesting, zoals bij kunstmest. De enorme hoeveelheden microscopische levensvormen die hebben geholpen bij het maken van de compost, koloniseren bovendien de grond verder en maken hem zo nog vruchtbaarder.
2 Stop met het gebruiken van alle oplosbare kunstmest, alle herbiciden, de meeste fungiciden en de meeste insecticiden! Hoewel ze in
feite niet nodig zijn, mogen sommige in uiterste nood wel worden gebruikt; zie de uitleg op blz. 232. Hoewel kunstmest volgens de voorschriften niet is toegestaan, kun je bestaande voorraden het best wegwerken door ze te gebruiken. Verdun ze tot een zeer slappe oplossing en sproei ze in de lente op het gras, wanneer
3 Consumeer verstandig en spaar het milieu. Stop of verminder het
de voedingsstoffen snel worden
gebruik van turf, zeker van turf uit natuurgebieden. Koop geen ecolo-
opgenomen en niet wegspoe-
gisch onverantwoorde planten, zoals geïmporteerde wilde bollen en
len. Neem voor het afvoeren van
perkgoed; kies materiaal uit duurzame bronnen en vermijd plastic als
chemische pesticiden, fungici-
er natuurlijke of duurzame alternatieven zijn. (Mijn tweedehands
den en insecticiden contact op
gegalvaniseerde gieter heeft al vier plastic exemplaren overleefd.)
met de gemeente; giet ze alsjeblieft niet weg door de goot-
4 Kweek gezonde planten met gezond verstand, en pas combinatie-
steen.
en wisselteelt toe om ongedierte en ziekten te slim af te zijn. Gebruik
de methoden van blz. 17 en optimaliseer het natuurlijke ecosysteem in je tuin door meerdere plantensoorten toe te passen, vooral meer bomen en struiken. Zo ontstaan er verschillende habitats, zeker als je BOVEN Deze gieter was tweedehands
maar heeft al vier plastic rivalen overleefd. LINKS Een composthoop zit vol gratis voedsel voor de tuin.
ook nog watermilieus creëert met vijvers en poelen. Zorg ook voor slaap- en nestplaatsen. Met simpele hopen tuinafval onder groenblijvende struiken, stapels boomstammen en hagen wordt je tuin binnen de kortste keren bevolkt door verschillende diersoorten.
NATUURLIJK TUINIEREN 15
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 16
.. ..
De voordelen van dieren Een goede tuiniermethode draait erom dat je alle leven in de grond en eromheen stimuleert. Hoe meer dieren in de tuin, hoe meer planten de tuin kan onderhouden en hoe meer dieren en planten er komen. Het bodemleven kun je stimuleren met water, mulch, compost, goede combinatieplanten en het vermijden van vloeibare kunstmest en pesticiden. Je krijgt meer insecten in je tuin door verschillende planten neer te zetten, die voedsel, water, beschutting, nestel- en overwinteringsplekken bieden. Hiermee lok je weer grotere diersoorten, die op hun beurt verder kunnen worden aangemoedigd met nog weer andere planten. In een goed doordachte tuin staan dus planten die gunstig zijn voor dieren, maar ook hangen overal nestkastjes voor
bronnen zijn. Deze lokken op hun beurt grotere populaties rovers en
vogels, zijn er schuilplekken voor vleermuizen, egels, kikkers en
parasieten, die het ongedierte onder controle houden. Dit evenwicht
padden, en liggen er stapels stammetjes in donkere hoekjes waar
is niet altijd in ons voordeel, maar we kunnen het wel in ons voordeel
bijvoorbeeld lieveheersbeestjes in schuilen. In een gemiddelde tuin
maken door de nuttige insecten een handje te helpen.
komt meer ongedierte voor dan in het wild omdat er zo veel voedsel-
We kunnen niet bepalen welke dieren naar onze tuin komen, maar we kunnen ze wel stimuleren om te komen. Hoe meer dieren in de tuin, hoe meer leven en hoe hoger de opbrengst, want planten gebruiken hun afval, bijproducten en uiteindelijk hun lichamen als voedselbron. Dit staat lijnrecht op de gebruikelijke zienswijze waarin alle dieren als bedreiging gelden die onmiddellijk moeten worden uitgeroeid of verjaagd. In een gezonde tuin komen allerlei dieren en organismes voor, tot bacteriën, schimmels en andere microscopische levensvormen aan toe. Al die grote en kleine levensvormen leven van elkaar en elkaars afvalproducten; maar uiteindelijk zijn ze allemaal afhankelijk van de zon. Planten hebben voor de fotosynthese zonlicht nodig. We kunnen de dieren indelen als ongedierte, roofdieren, bestuivers en recyclers, maar in feite zijn ze allemaal een onderdeel van de interactieve levensketen van de natuur. Bestuivende vlinders waren bijvoorbeeld ooit rupsen die van de kool aten, en een merel is ineens ongedierte als hij van de bessen snoept, maar we noemen hem een ‘nuttige rover’ als hij ritnaalden of emelten eet. Deze dieren recyclen voortdurend levend en dood materiaal en scheiden afvalstoffen uit. Dit levert evenveel voedingsstoffen op als een paar handenvol organische mest en deze worden ongemerkt over een gezonde tuin verspreid, waar ze snel opgenomen worden door de grond. Ons doel als biologische tuiniers is zoveel mogelijk van deze ketens in stand te houden en allerlei dieren naar de tuin te lokken vanwege de voedingsstoffen die ze opleveren en het natuurlijk evenwicht dat ontstaat door een gevarieerde dierenpopulatie. BOVEN Een van de juwelen van de natuur, de azuurwaterjuffer. LINKS Vlinders nippen nectar zodat ze langer kunnen fladderen.
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 17
.. ..
Dieren lokken en onder controle houden: de ecosystemen van de
Ongedierte is soms ook nuttig: trips en wantsen zijn voor sommige
natuur helpen Om zoveel mogelijk verschillende dieren in de tuin te
planten schadelijk, maar eten wel enorme hoeveelheden rode spint-
krijgen moeten we hun natuurlijke habitat nabootsen om zo in hun
mijt. In de natuur vinden planten een evenwicht met het ongedierte;
behoeften te voorzien. Je kunt dit op een aantal manieren doen.
pas als we monoculturen kweken of het natuurlijk evenwicht verstoren, krijgt het ongedierte de overhand. Ongedierte brengt echter
• • •
Zet zoveel mogelijk verschillende planten dicht bij elkaar neer,
zelden schade toe aan gezonde planten die goed groeien; de meeste
zonder ze te verstikken.
planten hebben opmerkelijk weinig problemen. Het ongedierte dat
Bied onder en tussen deze planten schuilplaatsen zodat de dieren
wel hinderlijk is, treft vooral een aantal groente- en fruitsoorten en kan
aan onze opruimwoede kunnen ontsnappen en kunnen overwinte-
eenvoudig onder controle worden gebracht met de methoden uit
ren.
hoofdstuk 10. We hebben ongedierte ook nodig om de roofdieren in
Zorg voor zowel vochtige hoekjes als voor warme, droge plekjes en
leven te houden. Zonder roofdieren zou nieuw ongedierte snel tot een
plekken met schaduw, en vermijd een te opgeruimde tuin. Een
probleem kunnen uitgroeien. Zonder slakken zouden er geen zang-
randje hoog gras naast een haag of hek vormt al een verrassend
vogels zijn, en zelfs slakken zelf zijn nuttig, want ze zetten ziek en
goede habitat voor kevers, spinnen en andere roofdieren. Plant
verlept plantenmateriaal om in mest.
bollen voor kleur in de lente en je hebt meteen een bron van pollen
• • • • •
en nectar.
Subsystemen van roofdieren In een stabiel systeem hebben roofdieren
Hang nestkastjes voor vogels op en zet een egelhuis neer.
en parasieten ongedierte nodig om te overleven. Wanneer je ze met
Verstop nestjes droge twijgjes voor kleine diertjes in elke groenblij-
rust laat, houden ze het ongedierte in bedwang binnen een complex
vende struik, en zorg voor holle stammen.
web waarin ze niet alleen op het ongedierte jagen, maar ook op elkaar.
Lever extra voedsel voor het recyclingsysteem door organisch
Dit geldt vooral voor grotere roofdieren, zoals egels en padden, die vrij-
materiaal en natuurlijke mest over de bodem te verspreiden.
wel alles eten. Lieveheersbeestjes zijn bekende roofdieren, maar vrijwel
Zaai of plant verschillende bloemen, zodat bestuivers gedurende
alle kevers roven en rekenen af met slakken en ander klein ongedierte
lange tijd pollen en nectar kunnen vinden.
en hun eieren. Alle spinnen zijn roofdieren en in een gezonde tuin zitten
Plant besdragende struiken en leg in de winter voedsel neer voor
dan ook miljoenen exemplaren. Zweefvliegen, gaasvliegen, bloemwant-
de vogels; zij zijn nuttige bondgenoten.
•
Zorg voor water; dit trekt meer verschillende diersoorten dan welk ander lokmiddel ook. Planten als kaardenbol, lupine en vrouwen-
LINKS Onder een stapel takken wonen talloze beestjes, elk met een eigen rol in de tuin. RECHTS Zelfs een regenton kan 'dood' of 'vol leven' zijn.
mantel (Alchemilla mollis) zijn extra nuttig omdat ze regen en dauw vasthouden in hun bladeren en bladoksels. Vogelbaden, waterornamenten, fonteinen, een diepe vijver, een ondiepe poel, een modderige greppel met stilstaand water of een verzonken bad lokken allemaal andere dieren. Een oud bad dat je ingraaft en camoufleert is een uitstekend zwembadje. Zorg er wel voor dat kleinere dieren eruit kunnen klimmen langs een stuk grof hout (en dat kleine kinderen er niet in kunnen vallen!). Tuinvijvers zijn belangrijke broedplaatsen voor kikkers, padden en salamanders. Subsystemen van ongedierte Ongedierte vormt een essentieel onder-
deel van de ecologie. Dieren worden pas ongedierte als ze onze gewassen of sierplanten eten; in alle andere gevallen noemen we ze gewoon dieren, of recyclers en bestuivers. Vaak vallen ze in verschillende levensstadia in andere categorieën. In een dode boomstam is houtworm een recycler, maar in een boom of tafel is het ongedierte.
NATUURLIJK TUINIEREN 17
008-025 Bob's OGB.qxp_Layout 1 27/12/15 20:48 Page 18
.. ..
LINKS Pop van een lieveheersbeestje en een net uitgekomen volwassen dier. MIDDEN Alle spinnen zijn onze vrienden. RECHTS Wat ga jij worden?
alleen de bloemen, maar recyclen ook pollen en nectar voor nieuwe bestuivers. Dan sterven ze en maken met hun uitwerpselen en lijven de grond extra vruchtbaar. Onderschat dit niet: een kolonie honing-
sen en roofwespen houden rode spintmijten, luizen, rupsen en ander
bijen bestaat uit dertig- tot honderdduizend bijen, die gedurende de
ongedierte onder controle. Sommige parasieten, wespen en andere
zomer zes tot acht weken leven. Een kolonie verliest per week tot
dieren kunnen zelfs in levend ongedierte voortleven. Omdat ze zich
ongeveer tienduizend bijen aan natuurlijke dood of roofdieren. Insec-
echter langzamer voortplanten dan het ongedierte, kan dit de overhand
tenlichamen zijn rijk aan chitine (de stof waar hun schilden van zijn
krijgen als er pesticiden worden gebruikt en de parasieten samen met
gemaakt), wat gunstig is voor de grond en planten.
het ongedierte worden gedood. Het kan jaren duren voor zo’n complex
In feite recyclen we allemaal: alles wat leeft neemt stukjes van
zelfregulerend systeem hersteld is als het wordt verstoord; vermijd dus
andere, nu dode, dingen over. Planten vormen hun materie uit lucht,
zoveel mogelijk pesticiden, ook de minder giftige, ‘biologische’ soorten.
licht, water en de voedingsstoffen die vrijkomen wanneer organisch
Door zoveel mogelijk plantensoorten neer te zetten, kun je een basispo-
materiaal vergaat. Andere levensvormen verteren planten, andere
pulatie van roofdieren in stand houden die het ongedierte op andere
dieren en hun bijproducten. Hoe sneller dat proces verloopt en hoe
planten bestrijdt. Bodembedekkende planten zijn belangrijk voor
meer levensvormen we naar de tuin lokken, aan hoe meer leven hij
lopende roofdieren, zoals kevers. Zelfs een klein strookje hoog gras zal al
plaats kan bieden. De meeste recyclers uit de natuur leven op of vlak
kevers lokken. Met nectar en pollen trek je vliegende insectenrovers aan.
onder het grondoppervlak, waar de meeste dingen aan het einde van hun leven terechtkomen. Zonder deze recyclers zou de wereld allang
Subsystemen van bestuivers Bijen zijn de bekendste bestuivers, maar
gevuld zijn met stinkende lijkjes. Recyclers zetten hun leven lang dood
(zweef )vliegen, vlinders, kevers en wespen bestuiven allemaal en eten
en ziek materiaal om in plantenvoedsel. Die processen gaan het snelst
bovendien ongedierte. Voor vroegbloeiende planten zijn hommels
in een geventileerde, warme, vochtige omgeving, zoals onder bodem-
belangrijker dan honingbijen, omdat die alleen bij warm weer vliegen.
bedekkers, een bladerhoop of mulch. Wanneer we die omstandighe-
Hommels zijn commercieel verkrijgbaar in kartonnen ‘hutten’ die je in
den nabootsen, helpen we de recyclers, en als we ze organisch
een kas kunt hangen. Het belangrijkste voor bestuivers is natuurlijk dat er
materiaal geven, maken ze de bodem extra vruchtbaar.
veel bloemen zijn; in aantal en gedurende een zo lang mogelijk seizoen.
Bedenk wel dat roofdieren net zo gek zijn op de recyclers als op ongedierte, dus zorg ook voor schuilplaatsen. Onder hagen en groenblijvende
Subsystemen van recyclers Dit is het grootste systeem. De meeste
struiken kun je stapeltjes boomstammen, stenen of zelfs flessen verstop-
kleine dieren recyclen materiaal dat afkomstig is van grotere dieren,
pen die als schuilplaats en broedplek kunnen dienen. Slakken zijn makke-
die op hun beurt vaak ook weer recyclen. Bestuivers bestuiven niet
lijker te vinden en te verwijderen als je dit soort handige verzamelpunten creëert.
18 NATUURLIJK TUINIEREN