Zaai, oogst en eet ELKE DAG GROENTEN EN FRUIT UIT EIGEN TUIN
Jo Whittingham
Inhoud A Dorling Kindersley Book www.dk.com Oorspronkelijke titel: Grow something to eat every day Copyright © 2010 Dorling Kindersley Limited, London A Penguin Random House Company © 2015 Uitgeverij Terra Terra maakt deel uit van Uitgeverij TerraLannoo bv Postbus 97 3990 DB Houten, Nederland info@terralannoo.nl www.terralannoo.nl Vertaling: Hanneke van Dijk Productie: Ampersand, redactie & productie, Houten Omslagontwerp: BVDT, bureau van den tooren, Amsterdam Eerste druk, 2015 ISBN 978 90 8989 639 1 NUR 423, 424, 450
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Inleiding Ruimte Kweken onder glas Een perfecte plaats Zaaien of kopen?
4 6 12 14 20
Van maand tot maand
Januari Eten Zaaien Snijblad Onderhoud Zaaibed Een verhoogd bed Oogsten Spruitgroenten
24 26 28 30 32 33 34 36
Februari Eten Zaaien Onder glas zaaien Buiten zaaien Planten Onderhoud Aardappels Oogsten
38 40 42 43 44 46 48 50
Maart
Jo Whittingham is tuinier en schrijver en een gepassioneerde fruit- en groentekweker. Zij studeerde tuinbouw aan de universiteit van Reading. In 2004 werd zij door de Garden Writers’ Guild News uitgeroepen tot journalist van het jaar. Jo schrijft een maandelijkse column voor The Scotsman en haar artikelen verschijnen regelmatig in tuintijdschriften. Zij schreef een aantal succesvolle boeken over groente en fruit, onder andere Groente en fruit in potten en bakken en De kleine moestuin.
Eten Zaaien Paprika’s en pepers Bietjes en broccoli Tomaten Planten Kruiden Onderhoud Paddenstoelen kweken Oogsten
52 54 56 58 60 62 64 66 68 70
April Eten Zaaien Sperzie- en pronkbonen
72 74 76
Courgettes en suikermais Komkommers en sla Planten Groenten en fruit in potten Onderhoud Steunmateriaal Oogsten
78 80 82 84 86 88 90
Mei Eten Zaaien Winterkool en lof Planten Onderhoud Biologische bestrijding Oogsten
Onderhoud Zomersnoei van fruit Oogsten Vruchtensiroop maken Relish en pesto maken Groente invriezen Fruit invriezen
Augustus 92 94 96 98 102 104 106
Eten Zaaien Planten Onderhoud Oogsten Fruit en groente drogen Vruchten op sap
Juni
September
Eten 108 Zaaien 110 Pompoenen 112 Planten 114 Vruchtbare manden 116 Onderhoud 118 Effectief water geven 122 EfficiĂŤnt gebruik van de ruimte 124 Oogsten 126 Zelf jam maken 128
Eten Zaaien Planten Onderhoud Winterklaar maken Zelf zaad winnen Oogsten Inmaken zonder koken Inmaken met koken Wijn maken
Juli
Oktober
Eten Zaaien Planten Aardbeien
136 140 142 144 146 148 150
130 132 133 134
Eten Zaaien Planten Frambozen en bramen
152 154 155 156 158 160 162
164 166 167 168 170 172 174 176 178 180
182 184 185 186
Onderhoud Een composthoop beginnen Oogsten Appels en peren bewaren
188 190 192 194
November Eten Planten Appels en peren Fruitbomen kiezen en planten Onderhoud Najaarssnoei fruit Oogsten Groenten bewaren Chutney maken
196 198 200 202 204 206 208 210 212
December Eten Zaaien Planten Pruimen, kwetsen en reine claudes Kersen en bessen Citrus Oogsten Soep maken
214 216 217 218 220 222 224 226
Overzicht Teeltplan Plaagdieren Ziekten Gebreksziekten
230 236 240 245
Nuttige websites Register, dankbetuiging
246 247
4
Inleiding Steeds meer mensen ontdekken dat de voordelen van het zelf kweken van groenten en fruit verder gaan dan naar buiten lopen om wat te plukken om te
Vers Als je graag lokaal gekweekte producten van het seizoen eet wat is dan beter dan een geurige zomeraardbei of een mooie winterkool op het juiste moment geoogst op een paar stappen van de keukendeur? Bovendien kun je groenten en fruit op biologische wijze kweken en dan waardeer je zelfs elk aangegeten blad en appeltje met een steekje.
(rechts) Maak wat van groente of fruit waar je te veel van hebt, voor later. (uiterst rechts) Als je geen grote of helemaal geen tuin hebt, is een (gedeelde) volkstuin een uitkomst. (beneden) Voor veel groente is een klein bed al voldoende. Maak gebruik van elk plekje.
eten. Zelfgekweekte producten smaken lekkerder omdat ze supervers en goed rijp zijn en ze behouden deze kwaliteiten zelfs tijdens het verwerken of koken.
Niets geeft meer voldoening dan het kweken van je eigen groenten en fruit, zelfs al is de oogst misschien het eerste jaar nog niet geweldig. Iedereen kan zelf groente kweken, het is makkelijker dan je denkt en het maakt niet uit of je maar een paar potten hebt op het terras of een grote volkstuin.
Elke dag vers Het lijkt onmogelijk om elke dag
van het jaar iets vers uit eigen tuin te oogsten. Dat lijkt iets wat alleen maar te verwezenlijken is in een grote tuin gerund door een heel team tuinmannen. Maar toch is het mogelijk voor iedereen met een klein stukje grond om het hele jaar te genieten van eigen producten. Dit vereist wel enig nadenken en het toepassen van eenvoudige inmaak- en bewaarmethoden. De bedoeling is niet om hele-
INLEIDING
Zo werkt het boek je zou kunnen eten en laat zien wat je die maand kunt doen. In kaders wordt aangegeven welke rassen geschikt zijn, of hoe je ze het beste kunt kweken.
Deze maand-tot-maandgids toont alle stadia van het kweken, oogsten, bewaren en inmaken van eigen groente en fruit. Elk hoofdstuk begint met wat
130
131
Juli: eten
Eetkalenders Op deze pagina’s zie je van welke groenten en vruchten je die maand zowel vers als uit de voorraadkast kunt genieten. Voor elke dag is er iets bij.
Koolrabi is het lekkerste als je die in blokjes snijdt en kookt
Aardbeien – pluk ze allemaal
Geniet van de overvloed aan bessen
Vergeet niet wat er onder de grond zit – bietjes en knolletjes
Artisjokken zijn goed voor een exclusief voorgerecht
Komkommers zijn precies goed Nieuwe aardappels kunnen het beste eenvoudigweg gekookt worden – eet ze vaak
Eet nu broccoli en zomerbloemkool
Eet verse sjalotjes en uien
Knip kruiden vaak zodat ze frisse jonge scheuten produceren
Sperziebonen en pronkbonen kun je nu plukken, koken en eten
Rabarber kun je deze maand nog plukken en verwerken tot desserts en taarten
De eerste tomaten – een traktatie
Als de spinazie op is kun je snijbiet plukken
130-131_Jul_calendar.indd 130
132
18/10/2010 12:22
VAN MAAND TOT MAAND
ZAAIEN EN PLANTEN
OOGSTEN: AUG–OKT BETERE BIETJES Dit is je laatste kans om bietjes buiten te zaaien om in het najaar te oogsten. Kies ronde rassen en zaai 2 cm diep, dun de plantjes uit tot 10 cm van elkaar.
Zaai buiten: radijsjes (p. 27), koolrabi (p. 41), knolletjes, broccoli (p. 54), knolvenkel, andijvie (p. 74), bloemkool (p. 75), worteltjes (p. 94), witlof, snijbiet (p. 95) en Chinese kool (p. 110). Poot late aardappels (p. 83).
‘RED ACE’ Een standaardbiet met donkerrode bietjes die goed groeit in droger weer en niet doorschiet.
‘CHIOGGIA PINK’ Dit dikke rode ‘PABLO’ Dit is een goede bietje laat bij het doorsnijden allrounder. Je kunt ze kweken voor babybietjes, of voor een rode en witte ringen zien. najaarsoogst. Ze smaken zoet en zacht.
PREI BUITEN PLANTEN Late preirassen zoals ‘Musselburgh’ (p. 225) die eind voorjaar in een zaaibed zijn gezaaid, zijn nu groot genoeg om uit te planten.
2
1
3
DIEP PLANTEN Prei moet in UIT DE GROND Haal de prei GENOEG RUIMTE Zorg dat de gaatjes geplant worden van 15 cm voorzichtig uit het zaaibed of wortels genoeg ruimte hebben zaaibakje en ontwar de wortels zodat je diep zodat het onderste deel van de en plant ze 15 cm op de rij en 30 cm stengel wit blijft. Gebruik een pootstokje. tussen de rijen. aparte plantjes hebt.
4
AANSLAAN Geef voldoende water maar druk de grond niet aan. De gaten zullen vanzelf met grond vollopen zodat de stengels bleken.
ZAAIEN
PLANTEN
PREI
LATE DOPERWTEN
VOORJAARSKOOL & RAMMENAS
OOGSTEN: SEP–OKT ZAAI NAJAARSERWTEN Nu kun je nog erwten zaaien om in het najaar van te oogsten. Kies laagblijvende doperwten en peultjes en zaai ze meteen op de juiste plaats.
1
2
VOORBEREIDING ZAAIEN Zoek een licht beschaduwde plek Zaai 4 cm diep in geultjes van uit en bereid de grond voor om te 15-20 cm uit elkaar. Zaai ze met een planten. Je kunt ook grote potten in de paar bij elkaar op dezelfde diepte en schaduw gebruiken. afstand in een grote pot.
3
GROEIEN Bedek het zaad met grond en steek er rijshout bij of stokken als steun. Geef ze vooral in het begin goed water.
ANDIJVIE & WINTERKOOL
AARDBEIEN
OOGSTEN IN HET KOUDE SEIZOEN Het lijkt wel of je elke maand een of andere kool kunt zaaien. Deze maand zijn het de voorjaarsrassen zoals ‘Pixie’. Ze kunnen rechtstreeks in een zaaibed gezaaid worden, maar ook eerst in zaaitrays binnen. Rammenas kan nu ook buiten gezaaid worden. Zaai 1 cm diep in rijen van 30 cm uit elkaar. Dun ze uit tot 15 cm zodat ze genoeg ruimte hebben om dik te worden. OOGSTEN: VERSCHILLEND
132-133_JULY_Sow_Plant.indd 132
16/09/2010 22:44
ZOMERVRUCHTEN Aardbeien groeien goed op goed doorlatende grond waarin veel oude mest is ondergespit, en in de zon. Zet ze niet op een plaats waar pas aardbeien gestaan hebben omdat ze gevoelig zijn voor bodem ziekten. Plant tot het najaar om het volgende jaar te oogsten, zet de planten 45 cm uit elkaar en 75 cm tussen de rijen. Zorg dat de kroon waar het blad uitkomt gelijk is met de grond.
KOOL EN ANDIJVIE Plant andijvie en winter kool die in april (p. 74) en mei (p. 95) gezaaid is nu uit. Zet ze op een zonnig bed met vochtige, vrucht bare grond. De plant afstand voor de kool is 50 cm en de andijvie 30 cm. Bescherm de kool met fijn gaas tegen het koolwitje. Oogst de kool van december tot maart en andijvie van september tot maart.
OOGSTEN: JUN–SEP
OOGSTEN: VERSCHILLEND
132-133_JULY_Sow_Plant.indd 133
136
FRAMBOZEN
BONEN
BONEN
KOOLPLANTEN
TOMATEN
PLAAGDIEREN KOOL
KOOLWITJE Als je witte vlinders boven de koolplanten ziet fladderen weet dan dat ze van plan zijn eitjes te leggen. Bedek de planten met insectengaas om dit te voorkomen.
1
142-143_JULY_Harvest.indd 142
‘PATTY PAN’ Dit ras geeft veel vruchten die op een diep bord lijken. Verwerk ze heel als ze klein en jong zijn of laat ze groot worden.
‘SUNBURST’ Oogst de heldergele vruchten als babygroente of laat ze groot groeien. Ze smaken zowel geroosterd als gebakken heerlijk.
‘TROMBONCINO’ Deze lange vruchten kunnen wel 1 m lang worden, maar zijn het lekkerste bij 30 cm. Laat de planten kruipen of klimmen.
TOMATEN
06/10/2010 11:31
MORELLEN & PRUIMEN
Deze maand is er zoveel fruit en groente te oogsten dat je de tuinbonen en bladgroenten niet moet vergeten. Pluk paksoi, Chinese kool, roodlof en groenlof tot het najaar.
142-143_JULY_Harvest.indd 143
UIEN & SJALOTTEN
DE EERSTE UIEN Haal de eerste uien en sjalotjes uit de grond als je ze nodig hebt en ze groot genoeg zijn. In dit stadium is het blad nog groen en de bollen sappig. Ze smaken iets milder dan dat ze later en droger geoogst worden. Laat de sjalotjes bij het uithalen aan elkaar zitten omdat ze dan langer goed blijven.
2
INKORTEN
Bekijk welke nieuwe twijgen je niet nodig hebt om deel uit te maken van de waaier. Kort ze in tot zes bladeren van de basis.
3
NIET VERGETEN Als je met vakantie gaat vraag dan aan vrienden of buren om water te geven. Laat ze als dank alles oogsten wat geoogst kan worden.
VERDERE SNOEI
Nadat de vruchten geoogst zijn moeten de niet aangebonden twijgen die je al ingekort had weer gesnoeid worden. Kort ze in tot drie bladeren.
136-137_JULY_Grow.indd 137
143
COURGETTES
KASTOMATEN De eerste kastomaten die in het voorjaar gezaaid zijn, kunnen nu geoogst worden. Pluk ze zodra de hele vrucht rood of geel wordt, afhankelijk van het ras. Kerstomaatjes zijn het eerst rijp, gevolgd door pruimtomaten en allerlei andere rassen met als laatste de grote vleestomaten. Pluk regelmatig om langer te kunnen oogsten. Als je een grote oogst hebt, droog de tomaten dan in de oven (p. 160-161).
AANBINDEN
Kies de scheuten die je wilt behouden om vruchten te produceren en bind ze in de waaier aan om gaten op te vullen.
15/10/2010 16:20
KOMKOMMERS
BESSENOOGST Rode, witte en zwarte bessen kunnen deze maand volop geoogst worden. Pluk de trosjes bessen zodra ze rijp zijn. Zwarte bessen zijn niet allemaal tegelijk rijp, pluk ze dus apart. Bessen blijven na het plukken niet lang goed, eet ze meteen op, verwerk ze tot jam of vries ze in.
SNOEI APPELS & PEREN
ZOMERSNOEI VAN EEN WAAIERVORM De zomersnoei van een in waaiervorm geleide abrikoos, pruim of kers is belangrijk omdat dit helpt om de volgende jaren vruchten te geven.
OOGST OOK
BESSEN
137
ZOMERSNOEI Morellen geven vaak vruchten aan takken van het vorige jaar. Na de oogst moet een kwart van de twijgen die vruchten hebben gedragen, terug gesnoeid worden tot een gezonde knop om groei voor het volgende jaar te stimuleren. Verwijder ook bescha digde of onproductieve takken van oudere morellen en pruimen.
ABRIKOZENWAAIER
TOMATEN TOPPEN Het is nu tijd om klimtoma ten (p. 6061) te ‘stoppen’ zodat ze hun vruchten en niet hun bladeren ontwikke len. Nijp de top eruit zodra de plant in de kas de bovenkant van de stok bereikt. Verwijder de top van buitentomaten als ze vier of vijf bloemtrossen hebben gemaakt. Geef de planten regelmatig water om te voorkomen dat de vruchten barsten (p. 122123) of ten prooi vallen aan neusrot (p. 240).
Zie CHUTNEY MAKEN p. 212-213
REGELMATIG PLUKKEN Het geheim van sperzie en pronkbonen is ze regelmatig te plukken. Pluk ze jong, ze smaken dan lekkerder en krijgen snel weer nieuwe bonen. Sperziebonen die te groot zijn geworden, kun je doppen en de boontjes eten. Als je een te grote oogst hebt kun je ze invriezen (p. 148149), maar laat een aantal doorgroeien zodat je voor volgend jaar zaden hebt (p. 172173).
SNOEI LEIFRUIT Leiappels en peren moeten deze maand gesnoeid worden. Door de verschillende vormen zoals stepovers, snoeren en espaliers ook in de zomer te snoeien behoudt de boom zijn vorm en wordt voorkomen dat nieuwe twijgen de plaats van de vruchten innemen. Snoei met een scherpe snoeischaar de nieuwe twijgen van de hoofdtak terug tot drie blade ren. Knip ook de twijgen die uit de bestaande fruitsporen of zijtakken groeien terug tot één blad.
TOPPEN Stoksperziebonen en stokpronkbonen blijven doorgaan zolang je ze hun gang laat gaan. Nijp de toppen eruit zodra ze de top van het steunmateriaal bereikt hebben. Hierdoor gaat de energie naar de productie van bloemen en bonen en raken de stengels niet in elkaar verward.
PLUK COURGETTES EN PATISSONS Deze twee planten zijn nauw verwant en worden op dezelfde manier gekweekt (p. 74 en p. 115). Ze kunnen beide heel klein geplukt worden en zijn dan erg lekker, maar je kunt ze ook laten groeien en ze vullen.
KOMKOMMERS In april binnen gezaaide (p. 74) en opgekweekte komkommers kunnen nu geplukt worden. Snij de komkommers zodra ze een redelijke maat hebben met een stukje steel eraan af. Kleine vruchten zijn een deli catesse. Oogst regel matig zodat je niet te veel in een keer hebt, ze zijn slecht te bewaren.
18/10/2010 12:22
ONDERHOUD
AANAARDEN Hoge winterbroccoli en spruitenplanten kunnen door de wind losraken uit de grond en omvallen. Het is nu de juiste tijd om ervoor te zorgen dat ze stevig in de grond verankerd staan zodat ze klaar zijn voor het winterse weer. Aard de planten aan door de grond tegen de stengel op te hogen en druk de grond goed aan. Als de planten erg op de wind staan dan kun je er een stok bij zetten.
OOGSTEN
In de weken die nu komen kun je volop bramen en zomerfram bozen oogsten. Pluk regelmatig elke paar dagen. Pluk frambozen als ze rozerood zijn en loslaten van de kern. Bramen zijn rijp als ze zwart en glanzend zijn en ze worden geplukt met kroontje en al. Beide vruchten blijven maar een dag goed, vries een teveel in (p. 150151).
130-131_Jul_calendar.indd 131
Juli: onderhoud
136-137_JULY_Grow.indd 136
FRAMBOZEN EN BRAMEN
Verse paprika’s zijn een traktatie
16/09/2010 22:44
VAN MAAND TOT MAAND
Juli: oogsten
Kersen en abrikozen blijven niet lang goed, eet ze snel op of verwerk ze p. 162-163
VAN MAAND TOT MAAND
EITJES Controleer de onderkant RUPSEN Uit de eitjes komen van de koolbladeren. Daar groene of zwart gevlekte kun je de kleine, licht rupsen. Verwijder ze met gekleurde eitjes van het de hand voordat ze koolwitje vinden. de koolbladeren opeten.
142
De eerste bramen zijn jeugd herinneringen
Pluk doperwten en sugar snaps als ze jong en zacht zijn en vries het teveel in p. 148-149
ZORGEN
Onderhoud Gebruik deze pagina’s als agenda waarin werkzaamheden staan nodig om gezonde producten te kweken. In het midden zie je de betreffende planten.
Fleur salades op met eetbare bloemen voor extra kleur
Zaaien/planten Hier worden duidelijke adviezen gegeven wat je, gezien het weer en het klimaat, kunt zaaien en planten. De middenbalk laat de definitieve producten zien.
OOGSTEN: DEC–APR Verwijder al het onkruid op de plaats waar ze komen te staan en werk veel compost door de grond.
BIETJES
De vreemd gevormde patissons kun je prima in de oven roosteren
133
Juli: planten
Juli: zaaien NU NOG ZAAIEN
Knolvenkel geeft aan veel zomerse gerechten een lichte anijssmaak
Lente-uitjes geven zowel gekookt als vers smaak aan veel gerechten
Pittige radijsjes doen het altijd goed
Sla en zomer horen bij elkaar en nu is het hoogtepunt van het slaseizoen
Eet verse paksoi en knapperige Chinese kool
Verse zomerframbozen zijn overheerlijk
Met kruisbessen is het nu snel gedaan, pluk ze nu het nog kan
Van snijblad kun je steeds weer opnieuw vers blad snijden
Pluk courgettes vaak, dan blijven ze doorgroeien en vruchten geven
Geniet van een overvloed aan rode, zwarte en witte bessen en bewaar ze ook voor later. Lekkere tomaten, paprika’s en komkommers kun je nu plukken, net als sperziebonen en pronkbonen.
Stoom spinazie en verse zomerkool
OOGSTEN
maal zelfvoorzienend te zijn, maar er plezier in te hebben dat je jezelf en de familie iets lekkers en voedzaams uit eigen tuin voor kunt zetten. In de zomer kan dit variëren van frisse salades tot sappige vruchten en voedzame bonen, terwijl het najaar zorgt voor appels, peren, wortels en bietjes. In de winter hoef je tot het voorjaar ook geen honger te hebben als je gebruikmaakt van ingemaakte en goed bewaarde producten. Niet alleen gedroogde bonen of aardappels, die uiteraard ook waardevol zijn, maar ook van chutney, jam en zelfgemaakte wijn. Zelfs al heb je maar een paar radijsjes in een gerecht, het zijn wel je eigen radijsjes en verser kun je ze niet krijgen.
06/10/2010 11:31
Oogsten Oogst de producten als ze op hun best zijn, vooral als je van plan bent ze te bewaren. Op deze pagina’s kun je zien wat rijp is en worden de beste oogstmethoden uitgelegd.
15/10/2010 16:20
5
6
RUIMTE
Ruimte De meeste mensen denken dat er veel ruimte nodig is om je eigen groente en fruit te kweken. Maar een klein zonnig hoekje of een vensterbank is genoeg om
Welke plaats? Een meevaller is dat je groenten en fruit op elke plaats in elke redelijke grond kunt kweken zolang dit niet de hele dag in de zware schaduw ligt. Als je het geluk hebt de eigenaar te zijn van een grote tuin, kun je een plaats uitkiezen om een moestuin te maken, een aantal fruitbomen te planten en zelfs een fruitkooi te bouwen om bessen en ander zacht fruit tegen de vogels te beschermen. In een kleinere tuin hoef je niet minder groenten te kweken, maar
mee te beginnen. Bijna elk plekje kun je met wat creativiteit en moeite omtoveren tot een moestuintje.
moet je wel creatiever omgaan met het gebruik van de ruimte. Je kunt bijvoorbeeld muren en hekken gebruiken om leifruit of klimgroenten, zoals doperwten, stokbonen en komkommers, tegenop te laten groeien. Eetbare planten, zoals maĂŻsplanten en keurig gesnoeide rode bessenstruiken, misstaan ook niet in een border en niets weerhoud je ervan om de gaten die in de zomer in een border vallen, op te vullen met slaplantjes. Potten kunnen elke buitenruimte veranderen in een weelderige,
eetbare tuin. Op een zonnig terras, dakterras en balkon kan bijna elke soort groente en fruit in potten gekweekt worden, als je ze maar beschermt tegen de wind en genoeg water en voedsel geeft. Zelfs op een kleine vensterbank en in een hangmand kunnen sla, kruiden en kerstomaatjes groeien. Het is leuk om te experimenteren met potten en er van alles in te kweken van aardbeien tot aardappels, sperziebonen en vijgen en op zoek te gaan naar dwergrassen die speciaal voor potten ontwikkeld zijn.
(boven) Verticale elementen zorgen voor meer groeimogelijkheden in een kleinere ruimte. Fruitbomen zoals appels, peren en vijgen kunnen tegen een muur geleid worden. (links) In een kleine ruimte zijn potten een ideale oplossing. Elke grote pot of bak met voldoende afwatering is geschikt.
wELkE pLaaTs?
Maak een plan Het is altijd handig om een plan te maken hoe je de ruimte in je tuin(tje) wilt gebruiken om zo veel mogelijk opbrengst te krijgen en het onderhoud makkelijker te maken. Bekijk eerst de plaats van dingen die vaststaan – kijk of de kas genoeg licht krijgt, de paden breed genoeg zijn en het compostvat op de juiste plaats staat. Als je deze indeling klaar hebt, bedenk dan waar je fruitbomen en -struiken gaat planten en vaste groenten zoals rabarber. Het is belangrijk om deze meteen op de juiste plaats te planten, omdat je er pas na een paar jaar van kunt oogsten. Als je ze moet verplanten duurt dit nog langer. Het grote voordeel van de rest van de groente is dat je ze elk jaar weer opnieuw kweekt. Neem risico’s want vergissingen zijn snel weer hersteld.
(boven) Een zonnige vensterbank is warm en licht en zeer geschikt om jonge planten op te kweken voor een vroege oogst. (rechts) In een volkstuin is genoeg ruimte en je kunt ideeën en adviezen uitwisselen met mensen die dezelfde interesses hebben.
Alternatieve ruimtes Als er in je eigen tuin niet genoeg ruimte is, denk dan eens aan een volkstuin of een gemeenschappelijke tuin. Dit zijn uitstekende plaatsen om wat op te steken van geroutineerde tuiniers die meestal niet zuinig zijn met hun adviezen. Vaak worden er zelfs workshops voor beginnende moestuiniers georganiseerd. Soms is de belangstelling voor een volkstuin zo groot dat je op een wachtlijst geplaatst wordt, maar er komt meestal wel binnen een niet al te lange tijd een plaatsje vrij.
Als de ruimte buiten beperkt is, kun je ook binnen op de vensterbank en in kleine kasjes het een en ander kweken. Zaailingen en warmteminnende planten zoals tomaten, paprika’s, pepers en aubergines hebben het hier vaak meer naar hun zin. Kies kleinere rassen zodat de planten als ze volwassen zijn, niet al het licht wegnemen. Veel kruiden doen het ook goed op de vensterbank en je hoeft dan niet naar buiten om ze te plukken. Spruitgroenten kunnen het jaar rond op het aanrecht gekweekt worden.
Als de ruimte goed is ingericht, is het makkelijker om groenten en fruit te kweken en levert het meer op. Bepaal eerst waar permanente dingen zoals paden en kassen moeten komen.
7
8
RUIMTE
Het gebruik van de ruimte Een van de beste manieren om de ruimte optimaal te benutten en plaats te creëren die er eerst niet was, is het maken van verhoogde bedden (p. 33). Als het water van de bedden maar voldoende weg kan, kunnen ze zelfs op arme, slecht drainerende grond gemaakt worden of op een terras waar ze gevuld met goede potgrond en compost voor een goed resultaat zorgen.
(rechts) Verhoogde bedden gevuld met goede grond en compost kun je zowel op steen als op grond en gras plaatsen. Ze zijn meteen klaar voor gebruik en geven enorm veel opbrengst. Maak ze niet te groot dan kun je er makkelijk bij.
Als je van plan bent een grotere moestuin te maken, kun je de ruimte optimaal benutten door verhoogde bedden toe te passen met smalle paden ertussen en een wat breder hoofdpad (p. 16). Je hoeft dan bovendien geen ruimte over te laten om tussen de rijen te lopen en je kunt dichter planten voor een hogere opbrengst.
Bloemen, groenten en fruit Het kweken van groenten in bloembedden is aantrekkelijker dan het lijkt. Veel groenten hebben mooie bladeren en bloemen, en bessenstruiken passen met hun bloesem en mooi gekleurde bessen in elke tuin. Bedenk wel dat planten waarvan je een opbrengst verwacht meer eisen stellen dan bloeiende tuinplanten. Spit voor het planten oude mest of compost onder en zorg voor licht en ruimte. Overblijvende kruiden en eetbare bloemen zijn uitstekende borderplanten, zo ook kleurige sla, kool en snijbiet. Zet ze tussen sierplanten (p. 124-125). Laat stokbonen en fleskalebassen tegen decoratief steunmateriaal opgroeien en je zult versteld staan van het resultaat. (linksboven) Een oude zinken bak vormt een goede container voor deze knoflook. Zorg ervoor dat hergebruikte potten en bakken genoeg drainagegaten hebben. (links) Gebruik de ruimte zo optimaal mogelijk door de planten zo dicht mogelijk in de rij te planten en wat ruimte tussen de rijen te laten.
Groenten in potten Met potten kun je de ruimte optimaal benutten. Bovendien creëer je hiermee meteen een eigen stijl. Glimmend metaal, rustiek aardewerk of hergebruikt materiaal zoals oude pompbakken, en zinken of geëmailleerde emmers zien er allemaal even leuk uit. Maar planten voelen zich net zo goed thuis in plastic potten of groeizakken als er maar voldoende afwateringsgaten onderin zitten. Vul de potten en bakken met goede potgrond, gemengd met waterkristallen die voorkomen dat de grond uitdroogt. Kleinere potten en bakken kun je verplaatsen, in de zon, uit de wind en ’s winters indien nodig onder glas.
HET GEBRUIk VaN RUIMTE
(boven) Zelfs op het kleinste terrasje is ruimte voor een paar potten met groenten. Ze zijn aantrekkelijk om te zien en kunnen verplaatst worden. (linksboven) Maak een moestuintje op een zonnige vensterbank. Plantjes zoals kruiden doen het hier goed. (links) Een hangmand neemt geen ruimte op de grond in en ziet er vol met hangende tomaten en eetbare bloemen fantastisch uit.
Wees realistisch Zorg ervoor dat je jarenlang enthousiast blijft door realistisch te zijn wat betreft het doel dat je voor ogen hebt. Maak niet de fout een groot stuk aan te leggen als je maar weinig tijd hebt om het bij te houden. Het is behoorlijk ontmoedigend om te zien hoe het onkruid de overhand krijgt nadat je er uren over gedaan hebt om het te verwijderen. Het is beter om klein te beginnen en naarmate kennis en ervaring toeneemt uit te breiden. Succes zorgt al snel voor vertrouwen. Het maakt niet uit welke methode je gebruikt om fruit en groenten te kweken, maar de tijd en moeite die je er in elk stadium van dit proces aan besteedt, is wel belangrijk.
Bedenk zorgvuldig wat je kunt planten zonder jezelf later met een onmogelijke hoeveelheid werk op te schepen.
Onderhoud Er is voorbereiding nodig om de planten in de volle grond te zetten, maar als de jonge planten eenmaal goed aangeslagen zijn, groeien ze meestal goed zonder al te veel verzorging, afgezien van regelmatig wieden, watergeven in droge perioden en controleren op ziekten en plaagdieren. Het kost minder moeite om planten aan de gang te brengen in potten dan in bedden, maar daarna vraagt het watergeven weer meer aandacht. In een warme zomer vaak twee keer per dag.
Houd het eenvoudig Houd het eenvoudig als je nog nooit groente hebt gekweekt. Begin met makkelijke groenten die gegarandeerd opbrengst geven. Koop planten zodat je niet alles op hoeft te kweken van zaad. Radijs, sla, aardappels en bonen geven een betrouwbare oogst, en courgettes en tomaten verdienen de investering dubbel en dwars terug. Begin pas aan meloenen, bloemkool en druiven als je genoeg ervaring hebt opgedaan met andere planten.
9
10
(boven) Van snijblad kan meerdere malen geoogst worden. Deze groente kan het hele jaar gekweekt worden (’s winters binnen). (onder) Als je hartje winter verse groene bladeren wilt oogsten, probeer dan eens boerenkool, een van de sterkste koolsoorten. (links) Asperges hebben tijd en veel ruimte nodig. Het seizoen is kort, maar je kunt er jarenlang van oogsten.
Kweken Het lijkt een open deur, maar gebruik de ruimte die je hebt, om te kweken wat je lekker vindt. Het is verleidelijk om vreemde gewassen die vermeld worden in catalogi te proberen of een van de vele als superfood aangeprezen planten, maar wat je eigenlijk wilt, is alledaags eten dat heerlijk smaakt. Zelfs in een grote tuin is er geen tijd of ruimte voor alles en je moet met een aantal punten rekening houden om elke dag iets te kunnen eten. Het belangrijkste is om na te gaan hoeveel opbrengst elke plant
geeft in verhouding met de ruimte die hij inneemt. Asperge heeft bijvoorbeeld een groot bed nodig om een aantal maanden genoeg te kunnen produceren, maar van een paar rijen snijblad kun je een hele familie jaar rond laten eten. Veel wintergroente moeten maandenlang in de grond blijven staan voordat ze geoogst kunnen worden en daarom moet je zo slim zijn om snelgroeiende planten ertussen te kweken of minder van de wortelgroenten te kweken.
Lokaal geproduceerd Het kan nuttig zijn om rond te kijken wat er lokaal geproduceerd
wordt aan groenten en fruit. Je kunt erachter komen door met de buren te praten of met kwekers die op lokale boerenmarkten staan. Gebruik ook je gezonde verstand als je planten uitzoekt die het op jouw stukje grond goed zullen doen. In een koude natte winter doen warmteminnende planten zoals aubergines en tomaten het alleen maar goed in een kas. In een warme zomer zal sla minder goed groeien, net als koolsoorten. Het loont om planten te kweken die duur of niet te koop zijn. Welke planten dat zijn, hangt af van het plaatselijke aanbod, maar zacht fruit zoals zwarte en rode bessen,
kwEkEN
kruiden, pronkbonen en bijzondere slarassen zijn meestal vrij duur. Artisjokken, borlottibonen en bijzondere pompoenen zijn vaak moeilijk te krijgen en waarom zou je ze dan niet zelf kweken als je ze lekker vindt? Als je nooit groente en fruit uit eigen tuin hebt geproefd, weet je niet hoe ongelooflijk lekker dat smaakt, zelfs vergeleken met producten die vers op een boerenmarkt zijn gekocht. Als er maar een paar minuten tussen plukken en eten zit, worden
geen van de kostbare suikers omgezet in zetmeel en de cellen staan nog bol van het water. Zo zoet en knapperig kun je het niet kopen. Sommige gewassen zoals erwten, bonen, mais, tomaten en nieuwe aardappels verliezen deze versheid eerder dan andere en juist daarom is zelf kweken de moeite waard omdat hun smaak niet vergeleken kan worden met die uit de winkel.
Kleine moestuin Als je niet veel ruimte hebt, kweek dan vruchten en groenten die een hoge opbrengst geven, daar vroeg mee beginnen en er een lange periode mee doorgaan. Ga op zoek naar laag blijvende en dwergrassen die minder ruimte innemen en het vaak goed in potten doen. Maak van potten, bakken en groeizakken gevuld met kleurige groenten een aantrekkelijk geheel.
•
Struiktomaten – Geweldig in een hangmand. Zij produceren de hele zomer kleine zoete tomaatjes.
• Stambonen – Kies van sperziebonen (rechts) Frambozen geven vaak zoveel vruchten dat er genoeg overblijft om in te vriezen, jam van te maken of zo van de struik te snoepen. (onder) Verse aardappels, net uit de grond, zijn weergaloos lekker. Je kunt er eventueel een paar in een diepe pot planten.
en snijbonen lage rassen, zij geven veel opbrengst en nemen weinig ruimte in.
• Kruiden – Zowel overblijvende als
eenjarige kruiden verdienen een plaats door hun lange oogstseizoen en hun fraaie uiterlijk.
• Snijblad – Van snijsla, rucola en
mizuna kun je in de zomer drie keer oogsten.
• Blauwe bessen – Deze gedrongen
struikjes doen het goed in een pot met rododendrongrond. De bessen zijn eind zomer rijp.
• Aardbeien – Aardbeiplanten staan
mooi in een pot of aan de rand van een border. Plant vroege, middel- en late rassen voor een lange oogstperiode.
• Radijs – Zes weken na het zaaien kun
je ze oogsten. Zelfgezaaide radijs smaakt lekker pittig.
• Bietjes – Zowel het opvallende
roodgenerfde blad als de verdikte wortel, het bekende bietje, kun je eten.
•
Snijbiet – Van deze groente eet je de bladstelen die naar gelang het ras alle kleuren van de regenboog vertonen.
•
Courgette – Eén courgetteplant kan wel 20 vruchten geven en ook nog eetbare gele bloemen.
11
12
RUIMTE
Kweken onder glas Onder glas wil niet zeggen dat je groenten in een kas moet kweken. Het gaat erom dat je planten beschermt tegen slecht weer om het groeiseizoen te verlengen. Vooral
als het voorjaar laat is en de herfst vroeg, is het handig. Bijna iedere tuinier beschermt zijn planten in een bepaald stadium tegen koud en slecht weer.
(boven) Er zijn kassen in alle soorten en maten. Ze kunnen duur zijn en het loont de moeite om op zoek te gaan naar een tweedehands exemplaar. (links) Het voordeel van een kas of tunnel is dat de groeiomstandigheden optimaal zijn en ze bij slecht weer een ideale werkplaats zijn.
Binnen kweken In een kas of tunnel kun je planten kweken die het buiten vooral in een slechte zomer niet zo goed zouden doen, zoals tomaten en paprika’s. Maar de mogelijkheden van een kas of tunnel, zelfs als die niet verwarmd is, zijn veel groter en variÍren van extra vroege aardbeien in het voorjaar tot radijs en snijblad in de winter. Bovendien is het een ideale plaats om jonge planten op te kweken.
In de kas moet voldoende ventilatiemogelijkheid zijn zodat de lucht rond de planten kan circuleren. Op elke 2 m moet er een daken een zijraam aanwezig zijn. Een tunnel is minder duur in aanschaf, maar deze past beter in een volkstuin dan in een tuin bij huis. Het plastic doek van de tunnel heeft een beperkte levensduur, net als het plastic dat in sommige kassen wordt gebruikt. Bovendien
is het moeilijker om een tunnel goed te ventileren, maar afgezien daarvan kun je er prima planten in kweken. Een kas of tunnel moet op een lichte plaats staan, uit de buurt van de schaduw van gebouwen en beschut tegen sterke wind. De ingang moet goed toegankelijk zijn en er moet ook plaats zijn voor een regenton.
kwEkEN oNDER GLas
Eenvoudige bescherming Kleinschalige bescherming zoals een cloche en koude bak zijn onmisbaar om de grond te verwarmen zodat er vroeg gezaaid kan worden, om planten die binnen zijn opgekweekt, af te harden, te beschermen tegen schadelijke wind en hongerige plaagdieren, om warmteminnende gewassen te kweken zoals komkommers en om overwinterende planten te beschermen tegen kou en vorst. Cloches van glas, plastic of
vliesdoek zijn relatief goedkoop en hebben het voordeel dat ze licht en verplaatsbaar zijn, maar dan moeten ze wel stevig in de grond verankerd worden. Gebruik afgesneden plastic flessen om de planten per stuk te beschermen of lage tunnels over een hele rij. Een koude bak staat meestal op de grond en is bedekt met een iets helled raam. De lichtere exemplaren kunnen eventueel verplaatst worden, maar meestal liggen bakken permanent tegen een zuidmuur zodat ze zo veel mogelijk licht en warmte opvangen en
beschermen tegen de vorst. Minikasjes hebben hetzelfde effect als een koude bak. De hogere kasjes zijn heel geschikt om tomaten in groeizakken te beschermen. Ze moeten dan wel goed vastgezet worden en op een zonnige plaats staan. Een zonnige vensterbank is ook heel geschikt om plantjes uit zaad op te kweken. Je kunt voorkomen dat de plantjes naar het licht trekken door ze in een kartonnen doos te zetten waarvan de voorkant verwijderd is en aan de achterkant zilverfolie is aangebracht. (uiterst links) Cloches zorgen voor genoeg warmte en bescherming voor jonge plantjes. (links) Minikasjes zijn ideaal voor kwetsbare planten zoals tomaten. Ze nemen weinig plaats in en zijn gemakkelijk op te bergen als ze niet gebruikt worden. (onder) Een koude bak kan van hergebruikt materiaal en in elke maat gemaakt worden, en kan zowel permanent als tijdelijk zijn.
13
14
RUIMTE
Een perfecte plaats Van groenten en fruit wordt verwacht dat zij veel opbrengst geven en het liefst ook nog voor een lange periode. Om dit waar te maken moeten de groeiomstandigheden
Ideale omstandigheden Plan een moestuin op een open, zonnige plek waar de grond genoeg warmte op kan nemen om de planten voldoende energie te verschaffen voor een snelle groei. Het is belangrijk dat de plaats niet
zo optimaal mogelijk zijn. Zorg voor voldoende licht, water en goed doorlatende, vruchtbare grond, dus voor een perfecte groeiplaats.
in de schaduw ligt en niet dicht bij een heg of grote boom. Als de gekozen plaats niet helemaal ideaal is, probeer deze dan te verbeteren. Zorg voor zo veel mogelijk licht door overhangende takken te snoeien en maak verhoogde bedden zodat de planten geen last hebben van concurrerende wortels.
Ligging Op een open plaats hebben de planten het meeste profijt van de regen (je hoeft de planten minder water te geven), maar het nadeel is dat de planten hier meer last hebben van sterke wind. Bescherm de planten hiertegen door een windscherm te maken, maar overdrijf niet door er een dichte muur omheen te bouwen. Een windscherm mag nooit helemaal dicht zijn, omdat je dan last krijgt van valwinden. Kies een doorlatend windscherm zoals een hek of heg, dat de wind afzwakt zonder onvoorspelbare valwinden te veroorzaken. Ruimtes tussen (links) Voor gezonde planten die een hoge opbrengst geven, is een goede groeiplaats van groot belang. Houd rekening met licht, beschutting en kwaliteit van de grond. (onder) Kool kan tegen vorst, maar veel, minder sterke gewassen beslist niet.
EEN pERfEcTE pLaaTs
Ken je grond
Een houten hek of latwerk zorgt voor een effectief en aantrekkelijk windschut voor een moestuin en kan ook gebruikt worden om klimmende groente tegen te kweken.
Voor een plant is grond een onmisbare bron van voedingsstoffen en water. Het is belangrijk dat je weet wat voor soort grond je hebt en hoe je die kunt verbeteren. Neem een handje grond uit je tuin of volkstuin, maak het een beetje nat en probeer er een balletje van te kneden. Als het aan elkaar plakt tot een gladde glanzende bal, heb je vruchtbare kleigrond. Als je er geen bal van kunt maken en het korrelig aanvoelt, heb je lichte, zandige grond. Kleigrond is zware grond en houdt vocht vast en zandgrond is lichte grond en beter doorlaatbaar. Leemgrond heeft de eigenschappen van beide. Kleigrond houdt voedingsstoffen goed vast, maar ook water waardoor het te nat kan worden. Zandgrond laat het water makkelijker door, maar raakt voedingsstoffen ook sneller kwijt en
gebouwen en muren kunnen ook een onverwachte richting aan de wind geven.
wordt snel te droog. Als de afwatering slecht is en er blijven plasjes water op de grond staan, kan dit een andere oorzaak hebben. Dan kan er ergens een ondoordringbare laag liggen die gebroken moet worden zodat het overtollige water weg kan.
Zuurgraad
Vorstzak Bij het kiezen van een plaats voor de moestuin is het ook van belang naar de temperatuur te kijken. In een tuin heerst niet overal hetzelfde klimaat. Op een beschut plekje kan een heel ander microklimaat voorkomen dan op een open plaats. In sommige tuinen, vooral in een lager gelegen stuk kan eerder vorst voorkomen. Dit kun je ontdekken door na een strenge vorstperiode een rondje door de tuin te maken en op zoek te gaan naar plekken die nog steeds wit zijn terwijl het in de rest van de tuin al gedooid heeft. Op zo’n plaats moet je geen groente kweken.
De zuurgraad van de grond kun je vaststellen door gebruik te maken van een zuurgraadtest waarbij je grond met water mengt en vergelijkt met een kleurenkaart.
Zandgrond voelt korrelig aan en je kunt er geen bal van maken. Deze grond houdt voedsel en water minder goed vast.
Kleigrond plakt goed aan elkaar en natte kleigrond voelt kleverig aan. Kleigrond houdt voedingsstoffen goed vast, maar kan te nat worden.
De pH of zuurgraad van de grond heeft invloed op de planten en het is nuttig deze van te voren vast te stellen. In tuincentra zijn testkits te koop waarmee je op eenvoudige wijze de pH kunt meten. Neutrale grond heeft een pH van 7,0, zure grond heeft een lagere pH en basische grond een hogere. Lichtzure grond met een pH van 6,5 is het geschiktst voor de meeste groente- en fruitsoorten. Maar over het algemeen groeien de planten ook bij een andere zuurgraad behalve op extreem zure of alkalische grond. Koolsoorten krijgen op zure grond eerder last van knolvoet (p. 24) en moeten in het najaar voor het planten een extra kalkgift krijgen.
15