C’était un cordonnier, sans rien d’particulier. Dans un village dont le nom m’a échappé. Qui faisait des souliers si jolis, si légers. Que nos vies semblaient un peu moins lourdes à porter. Il y mettait du temps, du talent et du cœur. Ainsi passait sa vie au milieu de nos heures. Et loin des beaux discours, des grandes théories. A sa tâche chaque jour, on pouvait dire de lui. Il changeait la vie.
– Jean-Jacques Goldman
Any intelligent fool can make things bigger, more complex, and more violent. It takes a touch of genius – and a lot of courage to move in the opposite direction. Perhaps we cannot raise the winds. But each of us can put up the sail, so that when the wind comes, we can catch it.
– Ernst Friedrich Schumacher
Problems cannot be solved at the same level of consciousness that created them.
– Albert Einstein
Als je denkt dat je te klein bent om het verschil te maken, heb je wellicht nog nooit de nacht doorgebracht met een mug in je kamer.
– Afrikaans gezegde
Het is de mens die de Weg breder kan maken, niet de Weg die de mens breder kan maken.
– Confucius
INHOUD
Inleiding 10 Valsspelen in monopoly draait uit op gigantisme 16 Gigantisme? 1 2 3
Size matters 21 Ongezonde concentratie in veel sectoren 38 Hogere winsten, lagere lonen in de economie 42 Conclusie 48 GroeiÂhormonen van gigantisme
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
18
50
Vier decennia dalende rente: de grootste hefboom ter wereld 53 Globalisering 61 Bedrijven, vooral de grote, betalen steeds minder belastingen 63 De regelgever, vriend van grote ondernemingen 68 Technologie(platformen) 69 Crony capitalism 70 Groot voelt veilig aan 71 Onvoldoende optreden tegen wereldwijde kartels 73 Too big to fail 78 Big data 79 Escalerende demografie 79 ReclameÂbudgetten 81 Conclusie 82 Het Champions League-effect
84
Wat is het Champions League-effect? 86 Grote bieren, minder smaken 95 3 Mainstream wordt ook uw smaak 99 4 Walmartisatie van de retail 101 5 Big pharma: ziekten zijn big business 103 6 Big tech: ieder zijn monopolie 108 Conclusie 109 1
2
1 2 3 4 5 6
Gigantisme brengt de mens in verdrukking
112
Walmartisatie leidt tot… obesitas De middenklasse verdwijnt Welvaartsziekten Grote overheid, minder empathie Megasteden verdrukken het individu Ontsporende demografie verdringt het individu ten koste van de massa Wolven in Yellowstone
114 117 120 123 127
Van groeiobsessie naar duurzame groei
138
Groei is normaal 2 Welke problemen met economische groei? 3 Duurzame groei 4 Giganten en zombies De wereldwijde ponzi-economie 1
Kleiner, trager en menselijker: naar een duurzame wereldeconomie
132 134
141 145 149 152 156 160
Triggers van decentralisatie en verkleining 166 echnologie als motor van kleinere organisaties 167 T Menselijke voorkeur 167 Falen van ‘big’ 168 Robuustheid 171 Loyaliteit 172 2 Gigantisme is niet onomkeerbaar 175 3 Deglobalisering 177 4 Stadstaten en kleinere naties zijn de toekomst voor de globalisering 2.0 182 1
In tien stappen naar postgigantisme
190
Arbiter
Minder interventionisme van de centrale banken No too big to fail 3 Subsidiariteit: decentraliseer wanneer het kan
1
2
193 194 194
Spelregels 4
5 6 7 8 9 10
Achterpoortjes sluiten en hogere vennootschapsbelasting op internationaal vlak, en geen verschil tussen multinationale ondernemingen en kmo’s Strengere antitrustwetten Verbod op overnames door gigabedrijven CO2-taks op internationaal transport Spelers Sociale regels aanvaarden Valsspelers uitsluiten of langdurig schorsen Afstand tussen spelers, arbiters en zij die de spelregels opstellen Davos: de prijs van exclusiviteit Het kapitalisme redden van nepkapitalisten
195 196 196 197 198 199 200 203 204
Conclusies 208 Nawoord 220 Tabellen en afbeeldingen 224 Trefwoorden 226 Eindnoten 229 Bibliografie 233
INLEIDING
T
ien jaar na het begin van de financiële crisis, en tien jaar na mijn boek Econoshock, is het opportuun om een nieuwe analyse te maken van de wereldeconomie. Ligt de crisis definitief achter ons? Bedwongen de centrale banken de problemen door geld te drukken en het financiële systeem te stabiliseren? Hebben we de zwarte pagina echt omgeslagen? Als de crisis achter de rug is, waarom lijkt de economie dan nog altijd ontspoord? Waarom pompen de centrale banken nog altijd onafgebroken geld in het financiële systeem? Hoe komt het dat we schulden blijven opstapelen, terwijl we genoegzaam weten dat dit een van de oorzaken was van de crisis? Too big to fail was een andere oorzaak van de malaise, en de reden waarom overheden tegen beter weten in instellingen hebben gered die ze eigenlijk liever hadden zien verdwijnen, omdat ze arrogant, hebzuchtig en gevaarlijk waren. Hoe komt het dan dat veel van die too big-banken vandaag nog altijd overeind staan, en soms nog veel bigger zijn geworden? Het uitgangspunt van dat soort analyses lijkt mij al fout. Dit was geen financiële crisis. De crisis was slechts een van de vele gevolgen van een diepere ontsporing van het economische systeem. Het was het eerste hartinfarct van een structuur die volledig uit evenwicht is geraakt. De groeiobsessie is zo ver gegaan dat alles wordt opgeofferd om maar verder te groeien, whatever it takes. Dat dit leidt tot een financiële crisis is alleen maar normaal omdat het financiële systeem dat boven het economische systeem groeit, door hefboomeffecten overmatig groot is geworden. Het is ongezond dat een financiële superstructuur vele malen groter wordt dan de onderliggende reële economie. De complexiteit van de financiële crisis maakt dat veel mensen nog altijd niet goed begrijpen wat er is gebeurd. Daardoor wordt de geschiedenis
11
dikwijls herschreven – zoals: ‘Niemand was schuldig’ – en vooral sterk gesimplificeerd – zoals: ‘We hadden de Amerikaanse investeringsbank Lehman Brothers nooit mogen laten omvallen.’ De echte oorzaken van die crisis van 2008 zijn vandaag niet verdwenen, ze zijn zelfs nog niet echt getemperd. Het belangrijkste wat de wereldleiders hebben gedaan in de afgelopen tien jaar, is tijd kopen. De brandstof van de crisis is verder aangevoerd, en daardoor zijn we zelfs in overdrive gegaan: meer schulden, meer onevenwichten, een nog grotere financiële superstructuur. Vandaag vinden we die laatste niet zozeer in het pure bankencircuit, maar meer en meer bij de centrale banken. Zij zijn de echte systeem banken geworden. Ze hebben die rol overgenomen van de grote, complexe banken uit de marktsector, zoals jp Morgan, Bank of America Merrill Lynch, Deutsche Bank of Goldman Sachs. Niemand die helemaal begrijpt wat ze echt doen en hoe die complexiteit beheerst kan worden. En niemand die weet hoe hun invloed op het financiële systeem en de wereldeconomie goed gecontroleerd kan worden. Hun onafhankelijkheid houdt hen ver weg van democratisch toezicht en controle. Sporadisch spreken ze met verkozenen in het parlement, of antwoorden ze op vragen van de pers. Ze spreken echter een sibillijnse taal, een cryptisch financieel-economisch jargon dat hun strategie onduidelijk maakt voor buitenstaanders. En kritische vragen verdrinken in horoscopische antwoorden die door iedereen anders kunnen worden geïnterpreteerd. Om ze te begrijpen hoeven we niet te ontleden wat de centrale banken doen, maar vooral wat ze veroorzaken. De crisis uit zich immers in financiële instabiliteit, maar de oorzaak is niet louter van financiële aard. De beleidsdaden die als oplossingen worden voorgesteld, rekken het systeem nog verder uit. Het onevenwicht neemt daardoor nog toe, tot het opnieuw een financieel-economisch hartinfarct zal veroorzaken. Daarom is het nodig om over het systeem zelf na te denken. Wat zijn de elementen die het doen ontsporen? Als we dat beter begrijpen, zien we ook beter de excessen, en snappen we waarom de medicijnen die worden voorgesteld en massaal gebruikt, de kwaal alleen maar verergeren.
12
Gigantisme
Vandaag krijgen de klimaatzorgen dan weer evenveel aandacht als de financiële bekommernissen tijdens de crisis van 2008. Volgens mij hebben ze voor een groot stuk een gemeenschappelijke oorzaak: gigantisme. Ik geef toe, het is een eenvoudig begrip, maar het is een erg complex systeem dat vele facetten kent. Gigantisme is geen economisch begrip, het wordt vandaag vooral gehanteerd in de medische wereld om bijvoorbeeld te verwijzen naar een buitenmaatse groei van mensen. Intuïtief begrijpt u dat het gaat om groot, té groot. Net zoals in de natuur kunnen ook andere organismen te groot worden. Economische organisaties bijvoorbeeld, maar ook politieke entiteiten. Dat heeft dan weer een invloed op gebouwen, schepen of vliegtuigen, die meegroeien. Uit prestige, noodzaak of een combinatie van beide. Dat ego’s en potentaten ook groter worden door dit fenomeen laten we even terzijde. Er zijn meerdere oorzaken van gigantisme. We moeten ze in kaart brengen om te bevatten hoe de situatie eerst geleidelijk, en vervolgens zo exponentieel uit de hand kon lopen. Net zoals in de natuur is het een combinatie van elementen die uitmondt in gigantisme. Vervolgens kunnen we pas nadenken over echte oplossingen voor de crisis en de noodsituaties waarmee we nog te maken zullen krijgen. Want de oplossing voor dit fenomeen zal het economische en financiële systeem veel duurzamer maken. Maar het zal ook andere aspecten van onze maatschappij gezonder maken. De financiële crisis was maar één dimensie van een bredere malaise. De ecologische en demografische ontsporingen zijn andere zijden van hetzelfde fenomeen. Zo komt de basisstelling van Econoshock toch weer om de hoek kijken: er zijn vandaag verscheidene gelijklopende veranderingen bezig. Door de manier waarop we impulsen geven aan de wereldeconomie hebben we daar een zeer grote impact op. Beleidsmakers zijn zich niet bewust van hun tunnelvisie. ‘Groei is goed’, klinkt het, en tot op zekere hoogte is dat ook correct. Maar vanaf een zeker niveau gaat die stelling niet langer op. Het centraliseren van macht en beslissingen is een andere overtuiging van beleidsmakers:
INLEIDING
13
HOOFDSTUK 1
GIGANTISME?
G ‘
igantisme’ is een eigenaardige term in een economische context. Het is eigenlijk een ziekte, die vooral duidt op wezens die te groot worden. Reuzengroei kent ook andere benamingen, zoals macrosomie, hyper somie en acromegalie. Het leken me minder catchy titels voor een boek. Zelfs voor economen, die de dismal science beoefenen, klinken ze nog somber. Al deze benamingen verwijzen naar een abnormale groei van een lichaam. Het gevolg van een overproductie van groeihormoon. Dat vind ik uitermate interessant: organismen die te groot worden door overdreven stimuli, door een te grote dosis groeihormoon. Wat geldt voor levende wezens mogen we ook gebruiken voor organisaties: sommige ondernemingen, instituten, ngo’s, internationale organisaties of voetbalclubs worden eveneens te groot. Ze worden giganten. Dat is voor de economie een ongezonde situatie, en daarom mag je gerust van een economische ziekte spreken. Het is een onevenwichtige toestand, een economische stoornis die kan worden overgedragen naar andere sectoren en activiteiten. Het is besmettelijk en economisch ongezond, en daarom moeten we gigantisme behandelen. Of beter nog, proberen te voorkomen. Bij mensen is gigantisme vrij zeldzaam. Maar als ik een boek over gigantisme schrijf, betekent het dat ik me zorgen maak dat het in de economie veelvuldig voorkomt. Is dat zo? Een kleine inleidende situatieschets lijkt me noodzakelijk. Is er een probleem van grote organisaties, te grote bedrijven en buitenmaats gegroeide economische entiteiten? Of beelden we ons dat in? En is het niet altijd zo geweest? De diagnose van economisch gigantisme is niet zo eenvoudig te stellen. Het objectief vaststellen kan het best op drie manieren gebeuren.
20
Gigantisme
Ten eerste kun je de abnormale grootte op zich vaststellen, en die vergelijken met historische observaties. Zien we gigantische bedrijven en organisaties vandaag in een formaat en met een frequentie die we vroeger niet kenden? Dat is een eerste stap. Maar gigantisme gaat niet alleen om de grootte, maar ook om de gedragingen die wijzen op excessen van bedrijven die te groot zijn geworden in hun sector of activiteit. Economen zoeken daarom naar te hoge marges of excessieve winsten in bepaalde sectoren of bedrijven. Het gaat evenwel niet alleen om grootte of excessieve winsten, maar ook om concentratie. Excessieve grootte, concentratie én te hoge winstmarges duiden op gigantisme. Als we die pathologie kunnen vaststellen, hoeven we niet langer te twijfelen. Dan kunnen we de diagnose verfijnen, de symptomen in kaart brengen en nadenken over de remedie om deze economische ziekte aan te pakken.
SIZE MATTERS
Het is niet moeilijk om cijfers te vinden die aantonen dat grote bedrijven een steeds groter stuk inpalmen van onze economie. Dat zien we in alle landen en in alle sectoren. In de VS is het gedeelte van de toegevoegde waarde die door de 200 grootste ondernemingen wordt gecreëerd in de naoorlogse periode gestegen van 30 tot bijna 45 procent. De grootste stijging deed zich voor tot 1975, maar in de afgelopen twee decennia is de trend opnieuw toegenomen.
GROTE BEDRIJVEN PALMEN DE ECONOMIE IN AFB. 1 Toegevoegde waarde per grootte van de onderneming in de VS
TOP 200 PRODUCENTEN VS 30% TOEGEVOEGDE WAARDE 1947 45% TOEGEVOEGDE WAARDE 2012
Gigantisme?
21
Ook de Amerikaanse krant The New York Times onderzocht de omvang van Amerikaanse bedrijven, en kwam tot dezelfde conclusie. ‘Groter worden’ is een trend bij ondernemingen (zie afb. 2). Het aantal grote concerns groeit almaar, of we dat nu meten volgens beurskapitalisatie,A deel van de toegevoegde waarde of het aantal werknemers dat ze tewerkstellen. We zullen later voldoende aantonen dat die bedrijven groter willen worden omdat ze er een belangrijk voordeel in zien: groot zijn geeft meer macht, wat uiteindelijk resulteert in meer winst. En als de concurrentie toeneemt, zullen ze zelf ook alleen maar groter willen worden. Een never ending story waar iedereen iedereen achternaholt. Niet dat dit zonder slag of stoot gebeurt, politici wijzen af en toe op de gevaren. Ro Khanna, een Congreslid van de Democraten uit Silicon Valley, in de Amerikaanse staat Californië, wees er in een toespraak in 2018 ook op: ‘Een van de dingen waar de mensen in dit land tegen in opstand komen, zijn grote, groeiende instellingen.1 Mensen hebben het gevoel dat ze de controle kwijtraken over hun eigen lot.’ Dit is maar een van de gevolgen van het gigantisme, gevolgen die we in de volgende hoofdstukken uitvoerig zullen bespreken. Maar laten we eerst verder de kwaal in kaart brengen, en niet te veel op de symptomen en de patiënten ingaan die klagen over de ziekte. Wat het meest in het oog springt, is de toename van de beurskapitalisatie van grote concerns, zeg maar de totale waarde van de aandelen van een onderneming volgens de beurskoers. De Amerikaanse techbedrijven Apple, Google en Microsoft flirten met de grens van 1000 miljard dollar
A
22
De grootte van een bedrijf is niet met één parameter vast te stellen. Sommige ondernemingen tellen tienduizenden werknemers, maar zijn relatief onbelangrijk voor de wereldeconomie. Andere halen een miljardenomzet, maar als die het gevolg is van doorvoer (import/export), kan hun toegevoegde waarde verwaarloosbaar zijn. De beurswaarde houdt rekening met de toegevoegde waarde én met de toekomstige ontwikkeling van een bedrijf (in tegenstelling tot de omzet of het aantal werknemers vandaag), maar kan opgeblazen zijn (we spreken dan van zeepbellen of bubbels) en schommelt sowieso minstens 25 procent per jaar. ‘Groot’ kunnen we dus maar beter met meerdere parameters bekijken, maar beurswaarde is wel de enige parameter die ook rekening houdt met de toekomst van de onderneming.
Gigantisme
BIG BUSINESS WORDT ALMAAR BIGGER AFB. 2 Evolutie van de omvang van bedrijven in de VS Bron: The New York Times op basis van data van het Census Bureau.
4 3 2 1 0 -1 -2 -3 -4 -5
1985
1989
Aantal werknemers:
1993
1997 >10000 20 tot 99
2001
2005
1000 to 9999 < 20
2009
2013
2017
100 tot 999
HET AANTAL BANEN BIJ GROTE AMERIKAANSE CONCERNS GROEIT, TERWIJL HET AANTAL WERKNEMERS BIJ KLEINE BEDRIJVEN IN DE VS DAALT. marktkapitalisatie. Zelfs als daar 30 procent bij komt of afsmelt op de beurs, verandert dat weinig aan de situatie: het blijven enorme organisaties die de economie overheersen, zelfs op wereldschaal. Niet alleen technologiebedrijven zijn erg omvangrijk geworden, ook de farmaconcerns en banken zijn gigantisch in termen van beurskapitalisatie, aantal werknemers, balansen of omzet. Afbeelding 3 toont aan dat, omgerekend naar hedendaagse dollars, de omvang van de ondernemingen in de VS vandaag
Gigantisme?
23
AMERIKA’S TOP 10-BEDRIJVEN IN DE VOORBIJE 100 JAAR AFB. 3 Grootte van Amerikaanse beursgenoteerde bedrijven Bron: howmuch.net/articles/100-years-of-americas-top-10-companies & forbes.com & Visual Capitalist
1917
Activa (miljard $), inflatiegecorrigeerd september 2007
U.S. STEEL
$ 46,4 miljard Staal
AMERICAN TELEPHONE & TELEGRAPH $ 14,1 miljard Telecom
STANDARD OIL OF N.J. $ 10,7 miljard Olie & gas
BETHLEHEM STEEL
1967
2017
INTERNATIONAL BUSINESS MACHINES $ 258,6 miljard
APPLE
Marktwaarde (miljard dollar), inflatiegecorrigeerd september 2007
Technologie
AMERICAN TELEPHONE &TELEGRAPH $ 200,5 miljard Telecom
$ 5,8 miljard Voeding
$ 177 miljard Film
GENERAL MOTORS
$ 644 miljard Technologie
AMAZON
$ 5,8 miljard Voeding
$ 106,5 miljard Olie & gas
INTERNATIONAL HARVESTER $ 4,9 miljard
TEXACO
E.I. DU PONT DE NEMOURS $ 4,9 miljard
SEARS, ROEBUCK
MIDVALE STEEL & ORDONANCE $ 4,8 miljard
GENERAL ELECTRIC
Staal
$ 63,9 miljard Conglomeraat
U.S. RUBBER
POLAROID
$ 4,6 miljard Rubber
MICROSOFT
$ 171,2 miljard Automobiel
SWIFT & CO.
Chemie
ALPHABET
EASTMAN KODAK
STANDARD OIL OF N.J.
Machines
$ 898 miljard Technologie
$ 719 miljard Technologie
$ 7,1 miljard Staal
ARMOUR & CO.
Marktwaarde (miljard dollar) op 10 november 2017
$ 82,3 miljard Olie & gas
$ 64,6 miljard Retail
$ 58 miljard Film
GULF OIL
$ 58 miljard Olie & gas
$ 534 miljard Technologie
$ 518 miljard Technologie
BERKSHIRE HATHAWAY $ 452 miljard Conglomeraat
JOHNSON&JOHNSON $ 374 miljard Farma
EXXON MOBILE $ 350 miljard Olie & Gas
JPMORGAN CHASE $ 340 miljard Financiële diensten
WELLS FARGO
$ 266 miljard Financiële diensten
TABEL 1 Grootste beursgenoteerde technologiebedrijven in de wereld Bron: Bloomberg, februari 2019
Marktkapitalisatie (Miljard dollar) BAIDU
Marktkapitalisatie (Miljard dollar)
90 MICROSOFT
790
ALIBABA
435 ORACLE
182
TENCENT
416 INTEL
222
BAT
941 BROADCOM
108
CISCO
212
470 NVIDIA
APPLE
785 IBM
AMAZON
795
NETFLIX
148 NASDAQ 100
ALPHABET (GOOGLE) FAANG
775 NASDAQ COMPOSITE 2937 S&P 500
88 122 8000 11600 23900
inderdaad uitzonderlijk is.B We mogen ons trouwens niet alleen blindstaren op de VS: ook Chinese firma’s hebben een omvang die wereldwijd indruk maakt. De beurzen worden anno 2019 wereldwijd gedomineerd door technologiebedrijven. De VS en China verdelen netjes de top twintig, waarbij de allergrootste ondernemingen Amerikaans zijn en de rest een mix. Het betekent dat de Aziatische grootmacht bijna dezelfde techgiganten heeft als de VS. Voor elke Amazon vind je wel een Alibaba, voor elke Apple een Xiaomi. Vooral Alibaba en Tencent hebben een beurskapitalisatie die vergelijkbaar is met die van hun Amerikaanse tegenhangers. De 6 grootste Amerikaanse techbedrijven zijn even groot als de 94 volgende Amerikaanse technologiebedrijven samen… Dat is een indrukwekkende omvang, maar
duidt ook op een bijzondere concentratie (zie verder). B
Grote bedrijven hebben altijd bestaan, maar omgerekend naar dollars van vandaag zijn de giganten van vroeger dwergen tegenover de huidige (beursgenoteerde) bedrijven. Dat wil niet zeggen dat gigantisme vroeger geen probleem was, alleen is het probleem vandaag veel acuter.
Gigantisme?
25
www.lannoo.com
Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Coëditie voor Nederland met Spectrum, onderdeel van uitgeverij Unieboek | Het Spectrum bv, Houten www.unieboekspectrum.nl Omslagontwerp Studio Lannoo Vormgeving Thijs Kestens & Steven Theunis, Armée de Verre Redactie Jan Lodewyckx Foto omslag ImageSelect Foto’s binnenwerk iStock
© Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2019 en Geert Noels d/2019/45/276 – isbn 978 90 774 4537 2 – nur 781 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.