INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1:
Hoofdstuk 2:
Lenskeuze
2
ISO 400 • f/6,3 • 1/5s • @490mm
Lenstypen, brandpunt en beeldhoek Groothoek Standaard Tele Vast brandpunt Macrolens Fisheye Lensspecificaties en -kwaliteit Lensaccessoires Samenvatting Fisheye Dicht(erbij) Verderaf Dichtbij en hoog Maan Close-up Even iets rechtzetten Miniatuur
3 4 4 4 5 6 6 8 11 12 14 15 16 17 18 19 20 21
Compositie
22
Vlakverdeling Kijkgeleiding Ingang en uitgang Eyecatcher Leesrichting Lijnen Herhaling Doorkijkje Voorgrond, achtergrond en evenwicht Dynamiek en diepte Minder is meer
23 24 25 25 26 27 27 28 28 28 30
xi
Hoofdstuk 3:
xii
Oriëntatie van de camera Panorama Montage Bijgesneden Grafisch Samenvatting DE GULDEN MIDDENWEG Dan liever de lucht in Ingang als ingang Natuurlijk kader Voor(grond) of tegen Na rijp beraad Torenhoog Minder is meer Minimalistisch Plakbandblad Oorblazer Spiegeltje, spiegeltje… MEER IS MINDER Strandster
32 33 33 34 35 36 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51
Standpunt
52
Beperking camerastandpunt Relatie onderwerp en achtergrond Hoog-laag Links-rechts Voor-achter Perspectivische vervorming Samenvatting Hoog verspringen Kikker Stapje naar rechts Stapje naar links Neus tegen de muur zoek de eyecatcher Van hogerhand Zoek de zon op Meeloper
53 54 54 55 55 57 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66
Hoofdstuk 4:
Hoofdstuk 5:
Licht
68
Lichtsoorten Bestaand licht Studio Hoog contrast Correctiemiddelen Flitsen Reflector Filter Lichtmeetmethode Samenvatting Vroeger of… ...Later Glowing edge Dynamisch bereik Silhouet voorgrond Silhouet achtergrond Weinig licht, mooi licht Van niets naar iets Blauw kwartiertje Geen kleur (te) bekennen Kleurige contouren Zwarte magie
69 69 72 73 74 74 79 79 80 80 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93
Scherpstellen
94
Scherpstellen Autofocus Handmatig scherpstellen Live View Scherpstelpunt Scherpstelvlak Onscherpte Samenvatting Herkaderen Trein (niet) gemist Margriet of paardenbloem Oog in oog dat ene blaadje Op de kop af
95 95 96 96 98 98 99 100 102 103 104 105 106 107
xiii
Hoofdstuk 6:
Hoofdstuk 7:
Kleur
108
Witbalans Kalibratie monitor en printer Kleurtoon, verzadiging en contrast AdobeRGB en sRGB Zwart-wit Kleurcompositie Samenvatting Mondriaan (aan de) muur Goud en blauw Op je neus kijken Iemand zwart (wit) maken. Kleuraccent Knikkende knieën Verschil van dag en nacht Kleurzweem Oneindige rust Kleurbewust Hebt u een seconde? Terug in de tijd
109 111 112 114 115 117 118 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131
Scherptediepte Diafragma, voorwerpsafstand en brandpunt Lensafwijkingen Bokeh Focus stacking Samenvatting Alles met mate (voorbij)lopen Alles scherp Onder water Scherpstelpunten stapelen Voorgrondonscherpte Groot en klein Is ‘ie scherp?
xiv
132 133 134 136 137 139 142 143 144 145 146 147 148 149
Hoofdstuk 8:
Hoofdstuk 9:
Sluitertijd
150
Bevroren beweging Beeldstabilisatie Bewuste beweging Beweging van de camera Lange sluitertijd Het beslissende moment Samenvatting Lang in beweging Kort in beweging Mystieke watertjes Schimmen in de kerk Geestig Schrijven met licht Onvoors(t/p)elbaar Schelpjes zoeken Een punt maken Flitsend snel
151 153 154 154 156 157 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167
Weer, locatie en tijd
168
Geheugensteuntje Weersverwachting en zonnestand Evenementenkalender en openingstijden Routebeschrijving en lokale omstandigheden Samenvatting Ons sneeuwpopje Sneeuwgordijn Muziek in het bos Optrekkende mist Rijp voor de foto Sprakeloos Donkere wolken boven ons hoofd Witte wolken boven ons hoofd Zon of maan Onze natuur Blauwwitbalans Het is al goud dat er blinkt Ongelooflijk
169 170 173 173 174 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188
xv
Hoofdstuk 10:
Hoofdstuk 11:
Accessoires
190
Statief Flitsers Tussenring Extender Matglas Filters Zonnekap Opslagmedium Overig Samenvatting
191 192 194 195 196 196 197 197 198 198
Case – Theater
202
Intro Context Overzicht Achtergrond op de voorgrond Portret Kleurrijk Functioneel zwart Minder=meer Statische dynamiek Outro
Hoofdstuk 12:
Case – Evenement Tussen start... Klaar voor de start SnelHeid (1) Snelheid (2) Tegenlicht Meelicht Close-up Veiliger ...En finish Gelukje
xvi
204 205 206 207 208 209 210 211 212 213
214 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225
Hoofdstuk 13:
Hoofdstuk 14:
Case – Urbex/street
226
GrafFiti Lichtspel Menselijke maat Stille beweging Op leven.... ...en dood Afkerig These boots... Voor jong en oud Muurschildering
228 229 230 231 232 233 234 235 236 237
Case – Landschap Voorgrond Op het juiste moment Inkomende lijnen Tegenlicht Atmosferisch perspectief Rust in de chaos VISOOG Skyline Verticaal VIERKANT
Hoofdstuk 15:
Case – Macro Dieptewerking Stripes Zoek de zon... Voorraadje Pas-de-deux Bokeh Doorkijkje Omgeving erbij In the spotlight (1) In the spotlight (2)
238 240 241 242 243 244 245 246 247 248 248
250 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261
xvii
Case – Creatief Verdraaid Monet Spiraal Vallende bladeren Abstract High key Vloedgolf Solo Herfst-impressionisme Bladerfontein
Hoofdstuk 17:
Case – Portret Eenvoud Bekeken Hard... ...EN zacht Met raam... ...zonder raam Pril gelukT REMBRANDT Spot on Bijzonder mis(ge)lukt
Hoofdstuk 18:
Case – Zwart-wit Aan het lijntje lopen Palen van zand Op zijn kop.... Pentekening Zen Volle maan Gla(N)srijk best Aparte Solitaire Blauwe lucht
xviii
262 264 265 266 267 268 269 270 271 272 272
274 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285
286 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297
Slotwoord
298
Index
300
ISO 200 • f/5 • 1/250s • @50mm
Hoofdstuk 16:
::LENSKEUZE
2
::01 LENSKEUZE De lens van een camera is als een oog waardoor we de wereld zien. Een bijzonder oog, omdat het brandpunt kan variëren, kunnen we kiezen welke beeldhoek we willen gebruiken om het onderwerp te kaderen. Hebt u dus niet de juiste lens op uw camera, dan zult u bepaalde foto’s niet kunnen maken. Dat spreekt voor zich, maar het komt vaak voor dat een gebouw net niet in het kader past of dat we een vogeltje in een boom niet groot genoeg in de zoeker zien. En omdat de keuze van de lens het eerste is wat we doen als we gaan fotograferen, staan we hier als eerste bij stil.
LENSTYPEN, BRANDPUNT EN BEELDHOEK Er is een relatie tussen het brandpunt (brandpuntsafstand, focal distance, f) van een lens en de beeldhoek die hij weergeeft. Hoe korter het brandpunt, des te groter de beeldhoek. Door een lens met een brandpunt van 10 mm zie je meer van de wereld dan met een lens van 300 mm. De breedte van wat je in je kader ziet, is dan dertig keer zo klein (300/10). Een voorbeeld: kader je bij een brandpunt van f=10 mm op een bepaalde afstand de Eiffeltoren en het voorplein, dan is dat op diezelfde afstand bij f=200 mm slechts 1/20ste deel (eurosterren). Op basis van de verschillende brandpunten zijn lenzen in drie categorieën ingedeeld: • groothoek: f = 10 mm tot 22 mm; • standaard: f = 18 mm tot 55 mm/85 mm; • tele: f = 55 mm/70 mm tot 300 mm. Het verschil in beeldhoek bij een brandpunt van 10 mm, 18mm, 55mm en 200 mm.
3
:: 01 Lenskeuze
TIP
De hier genoemde brandpunten en gebruikte indeling zijn gebaseerd op spiegelreflexcamera’s met een DX- of APS-c-sensor.
GROOTHOEK Groothoeklenzen worden gebruikt voor het fotograferen van onderwerpen die een breed blikveld verlangen, zoals landschappen, architectuur en interieurs. Door hun korte brandpunt hebben ze bij normale voorwerpafstanden een grote scherptediepte. Ook hebben ze een duidelijke creatieve toepassing door vanuit bijzondere (lage) standpunten het perspectief of de verhoudingen tussen voorwerpen te overdrijven. STANDAARD In het beeldhoekbereik van een standaardlens zit ook de beeldhoek van het menselijk oog. Met dit type lens worden dus de meest alledaagse onderwerpen vastgelegd als registratie van de dingen die om ons heen gebeuren. Vanaf 50 mm zijn ze ook zeer geschikt voor portretfotografie. Van links naar rechts: groothoek-, standaard- en telelens. Boven: consumentenlenzen. Onder: professionele lenzen.
TELE Willen we onderwerpen die zich op grote afstand bevinden, meer beeldvullend in het kader opnemen, dan moet een lens met een lang brandpunt worden gebruikt. We zien de wereld als door een verrekijker. Denk daarbij aan het fotograferen van vogels en wilde dieren, maar ook aan het maken van candidportretten of van close-ups in de natuur. Achtergronden worden met een telelens sterk vervaagd en onderlinge afstanden in elkaar gedrukt.
Het kader van een volbeeldsensor en van
beeldcirkel analoge lens diameter ca. 44mm
een APS-c-sensor bij hetzelfde brandpunt. kleinbeeld, FF, 36x24mm DX/APS ca. 24x16mm
beeld bij f=24mm op FF-camera
beeldcirkel digitale lens diameter ca. 29mm beeld bij f=24mm op APS/DX-camera
4
TIP
Er is een vaste relatie tussen brandpunt en beeldhoek. In de analoge tijd bestond hierover geen verwarring en was het gebaseerd op de beelduitsnede ter grootte van een kleinbeeldnegatief: 36 bij 24 mm (volbeeld, full frame, FF, FX). In het digitale tijdperk hebben de meeste spiegelreflexcamera’s echter een sensor van ongeveer 24 bij 16 mm (cropped sensor, APS-c, DX). De uitsnede uit de beeldcirkel van een lens is daardoor kleiner en dus ook de beeldhoek. Het lijkt net alsof er is ingezoomd. Onderstaand is bij een reeks beeldhoeken aangegeven bij welk brandpunt dit wordt bereikt op een compactcamera, APS-c-/DXen op een FF/FX-spiegelreflex. Samengevat: wat nu voor DX/APS-c 10-22 mm, 18-55 mm en 55-250 mm is, is voor een volbeeldsensor ongeveer hetzelfde als 16-35 mm, 28-90 mm en 70-400 mm.
VAST BRANDPUNT De eerste lenzen die voor een fotocamera zijn ontwikkeld, konden niet zoomen en hadden een vast brandpunt. Tegenwoordig weten we niet beter dan dat je van een lens het brandpunt kunt aanpassen (zoomen) en dat je daarmee vanaf hetzelfde camerastandpunt verschillende beeldhoeken kunt verkrijgen. De kadering van het onderwerp is daardoor veel eenvoudiger geworden. Lenzen met een vast brandpunt hebben echter hun functie nog niet verloren. Beeldhoek
Brandpunt
Verband brandpunt en beeldhoek bij
compact
APS-c/DX
Volbeeld
(8x6mm)
(24x16mm)
(36x24mm)
12°
45mm
133mm
200mm
24°
22mm
67mm
100mm
46°
11mm
33mm
50mm
75°
6mm
18mm
27mm
106°
3mm
10mm
15mm
sensorafmetingen:
verschillende sensorformaten.
5
:: 01 Lenskeuze
Ze zijn vaak optisch van hogere kwaliteit dan een zoomlens, ze zijn meer lichtsterk en relatief goedkoop. Een lichtsterke 35 mm of 50 mm (f/1,4 of f/1,8) standaardlens hoort eigenlijk in de fototas van elke enthousiaste fotograaf te zitten. Onder de lenzen met een vast brandpunt zijn twee belangrijke typen die we hier afzonderlijk willen noemen: een macrolens en een fisheye.
Macrolenzen v.l.n.r. f=60mm, f=100mm, f=180mm..
MACROLENS Een macrolens heeft als karakteristiek dat het voorwerp een-op-een wordt geprojecteerd op de sensor. Dus een bloem van 24 mm breed vult exact het kader van een cropped sensor. Het brandpunt van de macrolens bepaalt hoe ver u van het onderwerp bent en hoeveel u van de achtergrond ziet. Hoe langer het brandpunt, hoe groter de voorwerpafstand en hoe minder je van de achtergrond ziet. Een macrolens is vooral bedoeld voor het gedetailleerd vastleggen van insecten en bloemen, maar ook abstracte uitsneden van voorwerpen en structuren.
Macro bij 60 mm (links) en 180 mm (rechts). Let op de grootte en vervaging van de achtergrond.
Fisheyelens vanuit eenzelfde standpunt: camera exact horizontaal met horizon precies in het midden (l), naar beneden
ISO 320 • f/4 • 1/1600s • @24mm
gekanteld (m) en omhoog gekanteld (r).
FISHEYE Een fisheyelens is een groothoeklens, dus met een kort brandpunt. Bijzonder is echter dat de natuurlijke kromming die optreedt bij een dergelijk brandpunt niet wordt gecorrigeerd in de lens en er dus aan de randen een sterke tonvervorming zichtbaar is. De middenassen van een dergelijke lens zijn echter kaarsrecht. De stand van de camera ten opzicht van het onderwerp is heel bepalend voor het beeld. Door dit extreem te kiezen, kunnen alledaagse onderwerpen zeer onderscheidend worden vastgelegd.
6
:: 01 Lenskeuze
Naast macro- en fisheyelenzen, zijn er nog twee type lenzen, die zorgen voor onderscheidende fotografie. Met een Tilt & Shift-lens kan bij de opname direct perspectief worden gecorrigeerd en kan de scherptediepte extreem groot of juist heel klein worden gemaakt. Dit laatste punt is ook een karakteristiek van een Lensbaby, waarbij onscherpte en het scherpstelpunt creatief kunnen worden ingesteld.
LENSSPECIFICATIES EN -KWALITEIT De technische kwaliteit van een foto wordt op de punten scherpte, contrast, kleur en achtergrondvervaging voor een groot deel bepaald door de kwaliteit van de lens. Hoewel de lenskwaliteit vooral door de praktijk wordt bepaald, kunnen de specificaties toch een indicatie zijn voor de kwaliteit van een objectief. Voorop de lens staat het brandpuntsbereik (zoomlens) of slechts één brandpunt (vast brandpunt). Tevens treft men de lichtsterkte aan (maximaal diafragma). Hoe kleiner dit getal, des te meer licht wordt doorgelaten bij de grootste lensopening en vaak hoe duurder en zwaarder de lens. Ook worden in de specificaties zaken genoemd ten aanzien van het scherpstellen, de soorten glas en beeldstabilisatie. In de onderstaande tabel wordt een beknopt overzicht gegeven. Afkorting
Omschrijving
EF, AF, EFs, DX, DC, DT 50 mm / 18-55 mm 1:2.8 / 1:4-5.6
Type lensvatting Brandpunt of brandpuntsbereik Maximaal diafragma (lichtsterkte) vast brandpunt/kortste en langste brandpunt Scherpstelmechanisme Aanduidingen voor beeldstabilisatie Professionele kwaliteit Lenscoatings en toevoegingen aan het glas Aanduiding afbeeldingsmaatstaf op macrolens Diameter van schroefdraad van filter
USM, HSM IS, OIS, OS, VR, VC, SR L, EX APO, ASF, IF, ED 1:1 ø58 mm
Met een TS-lens kan het scherptedieptevlak worden gekanteld (Tilt) of het beeldvlak worden verschoven (Shift).
8
Lichtsterke zoomlenzen met een constant maximaal diafragma over het hele brandpuntsbereik zijn meestal professionele objectieven met een hoog prijskaartje (meer dan1000 euro). Ze zijn ook vaak stof- en spatwaterdicht en zijn zeer solide geconstrueerd. Lenzen met een vast brandpunt zijn optisch vaak beter dan zoomlenzen en zijn ondanks hoge lichtsterkten, toch zeer betaalbaar. Een 50 mm f/1,8 lens hoeft niet meer te kosten dan 100 euro!
Behalve van de constructie en lichtsterkte is de scherpte van het beeld wat een lens produceert ook afhankelijk van de opname-instellingen. Een zoomlens is vaak het scherpst in het midden van zijn zoombereik bij een diafragma tussen f/5,6 en f/11. Werken bij het maximale diafragma of het kleinste diafragma levert per definitie nooit een honderd procent scherp beeld op. Dit wordt nog versterkt als helemaal is in- of uitgezoomd (uiterste brandpunten). Hoe duur een lens ook is, hij heeft altijd afwijkingen. We noemen hier de belangrijkste: • hoekonscherpte • vignettering • ton- en kussenvervorming • chromatische aberratie • lensspiegeling Zoals ook het geval is bij de algehele optische scherpte van een lens, zijn de genoemde lensafwijkingen vooral prominent bij de uiterste brandpunten van een zoomlens en bij het maximale diafragma.
TIP
Hoewel we altijd kijken naar de scherpte van de lens en hoeveel detail wordt vastgelegd, is ook de onscherpte van belang als gewerkt wordt met kleine scherptediepten. De aard van de achtergrondonscherpte – het bokeh – wordt bepaald door het aantal lamellen van het diafragma en de vorm ervan. Een diafragma met acht of meer lamellen die tevens zijn afgerond, levert een heel mooi bokeh op.
TIP
De lens kan nog zo goed zijn, door de interpolatie van het digitale beeld van een sensor zal enige onscherpte optreden. Ook heeft elke camera een antimoiréfilter dat onscherpte introduceert. Deze onscherpte wordt gecompenseerd door de JPEG-foto’s standaard iets te verscherpen. Die verscherping kan in de camera worden geregeld. Opnemen in RAW kent geen verscherping en dit kan achteraf worden ingesteld in de RAW-converter. Deze optie levert een hogere kwaliteit en meer detail, omdat artefacten door de JPEG-compressie en detailverlies door ruisonderdrukking achterwege blijven.
Lensafwijkingen van boven naar onder: vignettering, ton- en kussenvervorming, chromatische aberratie.
9