Psychologie
Psychologie_C3.indb 1
22-04-16 10:16
MARC BRYSBAERT
PSYCHOLOGIE * * *UM
JUBILE E EDITI R 10 JAA
***
Psychologie_C3.indb 3
22-04-16 10:16
Academia Press P. Van Duyseplein 8 9000 Gent Tel. 09 233 80 88 info@academiapress.be
Fax 09 233 14 09 www.academiapress.be
Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.
Vormgeving & cover: Twin Media, Culemborg, Nederland Inhoudelijke redactie en advies: Franรงois Dumoulin Taalcorrectie: Franรงois Dumoulin en Lies Vandercoilden Illustraties: Herbert De Meyer en Dirk Dewitte Beelden: Belgaimage Marc Brysbaert Psychologie Gent, Academia Press, 2016 Derde, herziene editie De eerste editie van het boek verscheen in 2006 en werd vier maal herdrukt. De tweede, volledig herziene editie verscheen in 2014. Dit is een herdruk van de tweede editie met een aantal kleine correcties. ISBN 978 90 382 2601 9 D/2016/4804/70 NUR 770
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgeverij.
Psychologie_C3.indb 4
22-04-16 10:16
BEKNOPTE INHOUD 1
Wat is psychologie? 2
2
De biologische basis van het gedrag 52
3
Gewaarwording 92
4
De waarneming 130
5
Aandacht, cognitieve controle, bewustzijn 170
6
Conditionering en leren 216
7
Onthouden en vergeten 250
8
Taal 300
9
Denken 340
10 Emotie en motivatie 386 11 Intelligentie 438 12 De persoonlijkheid 486 13 Psychopathologie 534 14 TherapieĂŤn 580 15 Gedrag en gezondheid 626 16 Sociale psychologie 662 17 Toegepaste psychologie 710
Inhoudsopgave
Psychologie_C3.indb 5
V 22-04-16 10:16
INHOUD 1
Wat is psychologie? 2
1.1. Een definitie van psychologie 4 1.2. Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben 5 Rede, intuïtie en geloof 5 De wetenschappelijke revolutie 5 De groeiende macht van de wetenschappen en het ontstaan van twee culturen 6 De toepassing van de wetenschappelijke methode op het menselijke functioneren 7 De evolutietheorie 8
1.8. Het biopsychosociale model 42 Het biopsychosociale model in de geneeskunde 42 Interacties 43 IN DE KIJKER: Hoe kunnen we agressie begrijpen? 43
1.9. De plaats van de psychologie in de samenleving 46 De psychologisering van de maatschappij 46 Het beeld van de psycholoog 46 Psychologen in het beroepenveld 48 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 49 KERNBEGRIPPEN 49 AANBEVOLEN LITERATUUR 50 INTERNETACTIVITEITEN 50
1.3. Het ontstaan van de psychologie 9 Ontwikkelingen binnen de filosofie 9 Psychologie als nieuwe wetenschap 10 1.4. Onderzoeksmethoden in de psychologie 15 Beschrijvend onderzoek 17 GEVALSTUDIE: Geheugenverlies na een verkeersongeval 21 Correlatieonderzoek 21 IN DE KIJKER: Een kwalitatief onderzoek naar de gevolgen van zwangerschapscomplicaties 22 Experimenteel onderzoek 25 IN DE KIJKER: Ethiek bij psychologisch onderzoek 28 Is wetenschap altijd juist? 28
1.5. Het belang van biologische factoren voor de verklaring van menselijk gedrag 33 Een goede werking van het centrale zenuwstelsel 33 Invloed van het lichaam op de geest 33 Erfelijkheid 34 Invloeden vanuit de menselijke evolutie 35 1.6. De onmisbaarheid van cognities 37 Redenen waarom het behaviorisme niet is blijven bestaan 38 Het ontstaan van de cognitieve psychologie 39 1.7. De mens maakt deel uit van een groep 40 Iedereen is met elkaar verbonden 40 Culturele verschillen 40 Culturele of biologische verschillen? 41
2
De biologische basis van het gedrag 52
2.1. De bouwstenen van het zenuwstelsel 54 Neuronen 55 Communicatie binnen een neuron 56 Communicatie tussen neuronen 58 Neurotransmitters 59 De gliacellen 61 2.2. Overzicht van het zenuwstelsel 62 Het centrale zenuwstelsel 62 Het perifere zenuwstelsel 62 2.3. De hersenen 63 De hersenstam 63 De kleine hersenen 64 De thalamus en de hypothalamus 64 Het limbische systeem en de basale ganglia 65 De grote hersenen 66 GEVALSTUDIE: Wanneer de frontale lobben aftakelen 69
2.4. Het brein in actie 70 Technieken om de werking van de hersenen te bestuderen 70 Netwerken in de hersenen 73 Hersenlateralisatie 76 Hersenplasticiteit 79 IN DE KIJKER: Verschillen de hersenen van mannen en vrouwen? 80
Inhoudsopgave
Psychologie_C3.indb 7
VII 22-04-16 10:16
2.5. Het endocriene systeem 82 De hypofyse 82 De bijnieren 82 De geslachtsklieren 83 De pijnappelklier 83
3.8. Interacties tussen de zintuigen 125 Crossmodale integratie 125 Compensaties bij het uitvallen van een zintuig 125 Synesthesie 126 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 127 KERNBEGRIPPEN 127 AANBEVOLEN LITERATUUR 128 INTERNETACTIVITEITEN 128
2.6. Erfelijkheid en prenatale invloeden 84 Erfelijkheid en gedragsgenetica 84 Het belang van de prenatale omgeving 87 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 90 KERNBEGRIPPEN 90 AANBEVOLEN LITERATUUR 91 INTERNETACTIVITEITEN 91
3
Gewaarwording 92
3.1. Gewaarwording versus waarneming 94 Waarneming vereist de interpretatie van gewaarwordingen 94 Hoeveel zintuigen zijn er? 95 3.2. Het gezichtsvermogen 96 De fysica van het licht 96 Het oog en de gezichtsbanen 98 Helderheid en lichtheidsperceptie 103 Kleurperceptie 104 3.3. Het gehoor 109 De fysica van het geluid 109 Het oor 110 Toonsterkte, toonhoogte en klankkleur gewaarworden 111 Auditieve lokalisatie 112 Gehoorverlies en de behandeling ervan 113 3.4. De reukzin 114 Geuren detecteren en identificeren 114 Feromonen 116 3.5. De smaakzin 117 De basissmaken en hun receptoren 117 Umami en vet 118 Het belang van de geur 118 IN DE KIJKER: Psychofysica en het bepalen van waarnemingsdrempels 119
3.6. De zintuigen van de huid 121 Druk en temperatuur 121 Pijn 122 IN DE KIJKER: Kan psychologie helpen bij de behandeling van chronische pijn? 124
3.7. Kinesthesie en het evenwichtsgevoel 124
VIII Psychologie_C3.indb 8
4
De waarneming 130
4.1. Van zintuiglijke gewaarwording naar waarneming 132 Waarneming is een actief proces 133 Illusies als venster op de onderliggende mechanismen 134 4.2. Van de retina naar de hersenen: bottomupprocessen 137 De primaire schets 137 Perceptuele organisatie 138 IN DE KIJKER: De gestaltpsychologie 139
Patroon- en objectherkenning 141 4.3. De perceptie verbeteren door de informatieopname te sturen: topdownprocessen 144 Evidentie voor top-downinvloeden 144 Een model voor top-downinvloeden 147 IN DE KIJKER: Een interactief model van woordherkenning 149
4.4. Waarneming van diepte en beweging 151 De waarneming van diepte 151 De waarneming van beweging 155 4.5. Waarneming en actie 157 Spiegelneuronen 157 Impliciete activering van responsen 158 De grijpbeweging 159 IN DE KIJKER: Hoe goed gelijken mentale beelden op visuele stimuli? 160
4.6. Hoe belangrijk is leren bij de waarneming? 161 Als een blinde voor het eerst kan zien 161 De gevolgen van visuele vervorming 163 Perceptuele capaciteiten bij pasgeborenen 164 Perceptueel leren bij volwassenen 166 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 168 KERNBEGRIPPEN 168 AANBEVOLEN LITERATUUR 169 INTERNETACTIVITEITEN 169
PSYCHOLOGIE
22-04-16 10:16
5
Aandacht, cognitieve controle, bewustzijn 170
5.1. Aandacht: het selecteren van informatie 172 Evidentie voor selectieve aandacht 172 Modellen voor selectieve aandacht 174 Wat doet de selectieve aandacht? 176 Discussiepunten 177 Aandacht en inhibitie 181 Beperkingen ten gevolge van selectieve aandacht 182 Aandachtsproblemen na een hersenaandoening 183 GEVALSTUDIE: De rechtse wereld van de heer P. 184
5.2. Cognitieve controle: taken goed uitvoeren 184 De kosten om van de ene taak naar de andere over te schakelen 185 Gecontroleerde vs. automatische processen 186 Inhibitie van ongepaste reacties 188 Hoe worden cognitieve controleprocessen geactiveerd? 191 Stoornissen in cognitieve controle 192 5.3. Bewustzijn: hoe bewust zijn mensen van hun handelingen? 193 Evidentie voor onbewuste perceptie 194 Evidentie voor onbewuste actiecontrole 196 Mythes over onbewuste processen 197
6
6.1. Klassieke conditionering 218 De inzichten van Pavlov 219 Kenmerken van klassieke conditionering 220 Problemen met de behavioristische interpretatie 222 Het cognitieve alternatief 224 Klassieke conditionering bij mensen 225 6.2. Operante conditionering 228 Thorndike en Skinner 228 Bekrachtiging 229 Straf 231 Positieve en negatieve bekrachtiging/straf 231 Waarom is straf dikwijls niet effectief? 232 Vermijdingsleren en aangeleerde hulpeloosheid 233 Verwerving en extinctie 235 Het belang van de context 237 Wat wordt bij operante conditionering geleerd? 238 IN DE KIJKER: Onderzoek over navigatie met de Morriswatertank 241
6.3. Observerend leren 242 Angst en agressie 242 Culturele verschillen 244 IN DE KIJKER: Is bewustzijn nodig voor conditionering? 245 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 248 KERNBEGRIPPEN 248 AANBEVOLEN LITERATUUR 249 INTERNETACTIVITEITEN 249
IN DE KIJKER: Het proefleidereffect: een kwelduivel bij psychologisch onderzoek 199
De huidige kijk op bewuste en onbewuste processen 199 5.4. Slapen en dromen 202 Lichaamsritmen 202 Kenmerken van de slaap 202 Functies van de slaap 204 Dromen 207 5.5. Hypnose 208 Hypnose definiëren 209 Kan iedereen gehypnotiseerd worden? 209 Kan hypnose pijn verminderen? 210 Kan hypnose het geheugen verbeteren? 211 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 213 KERNBEGRIPPEN 213 AANBEVOLEN LITERATUUR 214 INTERNETACTIVITEITEN 214
Conditionering en leren 216
7
Onthouden en vergeten 250
7.1. Achtergrond 252 De reminiscentiebult 252 De bevindingen van Ebbinghaus in de 19de eeuw 253 IN DE KIJKER: Metaforen bij geheugenonderzoek 255
7.2. Het geheugenmodel van Atkinson en Shiffrin 255 De sensorische geheugens 255 Het kortetermijngeheugen (KTG) 257 Het langetermijngeheugen (LTG) 258 7.3. Verdere ontwikkelingen in de geheugentheorieën 259 Van KTG naar werkgeheugen 259 Nauwe interacties tussen het werkgeheugen en het LTG 261
Inhoudsopgave
Psychologie_C3.indb 9
IX 22-04-16 10:16
IN DE KIJKER: Is het werkgeheugen bij iedereen even groot? 262
Een realistischer kijk op de informatieoverdracht van werkgeheugen naar LTG 262 Het LTG is een complex systeem 265 7.4. Informatie verwerven 266 Het belang van hercodering en organisatie 267 Verwerkingsniveaus 269 Hoe snel kunnen we informatie verwerven? 270 IN DE KIJKER: Geheugensteuntjes 271
7.5. Informatie opslaan en bewaren 273 Gedistribueerde representaties 273 Inhoudgebaseerde in plaats van adresgebaseerde organisatie 273
8.3. Van woorden naar conversaties 316 Moeilijke en gemakkelijke woorden 316 Wie doet wat met wie? 319 Van losse zinnen een verhaal maken 320 Het belang van de sociaal-culturele context 321 8.4. Hoe leidt taal tot betekenis? 322 Het semantische systeem 323 Concepten en categorisatie 323 Concepten en sensomotoriek (embodied cognition) 327 Associaties tussen concepten 327 Concepten combineren tot proposities 329 8.5. Andere taalvormen 330 Gebaren en taal 330 Meertaligheid 332
IN DE KIJKER: Kunnen dieren taal leren gebruiken? 336
7.6. Informatie oproepen 276 Onderzoek over het belang van oproepingsaanwijzingen 277 Interferentie bij het oproepen 281 De wonderbaarlijke kracht van toetsen en examens 284 7.7. Herinnering is reconstructie 287 Organisatieschema’s 288 Ooggetuigenverklaringen 290 Reconstructie en verdrongen herinneringen 291 7.8. Amnesie en het impliciete geheugen 292 Types van amnesie 292 De ontdekking van het impliciete geheugen 295 GEVALSTUDIE: H.M. (1926-2008) 294 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 298 KERNBEGRIPPEN 298 AANBEVOLEN LITERATUUR 299 INTERNETACTIVITEITEN 299
8
Taal 300
8.1. Spreken 302 Van brabbelen naar zinnen 303 Van preverbale boodschap naar spraakklanken 305 Kenmerken van de normale spraak 306 Afasie 308 GEVALSTUDIE: Spraak bij afasiepatiënten 309
8.2. Luisteren en lezen 310 Gesproken taal begrijpen 310 Lezen 312 Dyslexie 314
X Psychologie_C3.indb 10
TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 338 KERNBEGRIPPEN 338 AANBEVOLEN LITERATUUR 339 INTERNETACTIVITEITEN 339
9
Denken 340
9.1. Problemen oplossen 342 Algoritmen 342 Heuristieken 344 Zoeken naar een analogie 345 Instelling en functionele gefixeerdheid 346 Inzicht 347 Mentale modellen 350 IN DE KIJKER: Denken kinderen anders dan volwassenen? 352
9.2. Redeneren 356 Deductief redeneren 356 Verklaringen voor deductief redeneren 357 Inductief redeneren 359 De confirmatieneiging 360 IN DE KIJKER: Waarom blijven mensen geloven in grafologie? 363
9.3. Beslissingen nemen 365 Het signaaldetectiemodel 365 Factoren die de perceptie van het signaal beïnvloeden 367 Factoren die een rol spelen bij het antwoordcriterium 370 Emotionele vertekeningen 372 Helpt slapen bij het nemen van beslissingen? 374 Beslissingen evalueren: ‘Ik heb het altijd geweten’ 375
PSYCHOLOGIE
22-04-16 10:16
9.4. In hoeverre wordt het denken beïnvloed door de taal? 377 Taal en kleurperceptie 377 Taal, tijd en ruimte 378 Taal en sociale cognitie 379 OPLOSSINGEN VAN DE PROBLEMEN 381 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 383 KERNBEGRIPPEN 383 AANBEVOLEN LITERATUUR 384 INTERNETACTIVITEITEN 384
10 Emotie en motivatie 386 10.1. Wat is emotie? 389 Evaluatie van de stimulus 389 De lichamelijke component van emoties 392 Bewuste, subjectieve ervaring 396 Dimensies van emoties 397 IN DE KIJKER: Emoties bij mannen en vrouwen 399
10.2. Emotie en cognitie 400 Invloed van emotie op cognitie 400 Invloed van cognitie op emotie 404 10.3. De neurologie van emoties 407 Zijn emoties gelokaliseerd of worden ze geconstrueerd? 407 Gebieden in de cortex die emoties verbinden met het denken 408 10.4. Wat is motivatie? 410 Motivatie en behoeften 410 Motivatie en doelen 412 Conflicterende motivaties 414 10.5. Honger 417 Biologische signalen voor honger en verzadiging 418 Cognitieve en sociaal-culturele invloeden 419 10.6. Seks 421 Hormonen en seksueel gedrag 421 Sociaal-culturele factoren 422 Homoseksualiteit en biseksualiteit 424 10.7. Prestatiemotivatie 427 De verschillende componenten van prestatiemotivatie 427 Prestatiemotivatie wordt geleerd 428 De wet van Yerkes en Dodson 431
TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 435 KERNBEGRIPPEN 435 AANBEVOLEN LITERATUUR 436 INTERNETACTIVITEITEN 436
11 Intelligentie 438 11.1. Wat verstaan mensen onder intelligentie? 440 11.2. Analytische intelligentie 441 De ontwikkeling van intelligentietests 441 Kenmerken van intelligentietests 445 De structuur van de analytische intelligentie 448 Hoe stabiel zijn IQ-scores? 452 Evidentie voor een erfelijke component in IQscores 456 Evidentie voor een milieucomponent in IQscores 457 Schattingen van de nature-nurturebijdragen in onze maatschappij 461 Zijn vrouwen intelligenter dan mannen? 462 Waarom is iemand intelligent? 464 IN DE KIJKER: Over de zin en de onzin van intelligentietests 466
11.3. Praktische intelligentie 468 De theorieën van Howard Gardner en Robert Sternberg 469 Evidentie voor het belang van praktische intelligentie 470 Tests voor praktische intelligentie 471 Waarom verschillen mensen in praktische intelligentie? 472 11.4. Sociale en emotionele intelligentie 473 Componenten van de sociaal-emotionele intelligentie 474 Tests voor sociaal-emotionele intelligentie 474 Het leren van sociale vaardigheden 477 11.5. Abnormale intelligentie 478 Verstandelijke beperking 478 Intellectueel begaafde kinderen 480 OPLOSSING VAN DE OPGAVEN 483 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 484 KERNBEGRIPPEN 484 AANBEVOLEN LITERATUUR 485 INTERNETACTIVITEITEN 485
IN DE KIJKER: Wordt onze maatschappij te prestatiegericht? 433
Inhoudsopgave
Psychologie_C3.indb 11
XI 22-04-16 10:16
12 De persoonlijkheid 486 12.1. Drie klassieke visies op de persoonlijkheid 489 Psychoanalyse 489 IN DE KIJKER: Visies geïnspireerd op Freud 494
Humanistische psychologie 496 Behaviorisme en cognitieve psychologie 498 12.2. Het meten van persoonlijkheidsverschillen en de trekbenadering 501 Klassieke theorieën over persoonlijkheidstypes 501 Allport, Cattell, Eysenck 504 De Grote Vijf (Big Five) 507
13.3. Aan een middel gebonden stoornissen 548 Stoornis in alcoholgebruik en alcoholintoxicatie 548 13.4. Psychotische stoornissen 550 Schizofrenie 550
GEVALSTUDIE: Schizofrenie met achtervolgingswanen 553 Oorzaken van schizofrenie 553
13.5. Stemmingsstoornissen 556 Bipolaire stoornis 556
GEVALSTUDIE: Een te energieke vrouw 556
Depressiestoornis 557 12.3. Huidig onderzoek naar persoonlijkheidsverschillen 508 Hoe kunnen we persoonlijkheidstrekken het best meten? 508 Welke rol speelt de biologie bij persoonlijkheidstrekken? 514 Hoe stabiel zijn persoonlijkheidstrekken? 514 Wat is het relatieve belang van trekken en alsdanrelaties? 516
IN DE KIJKER: Geven vrienden en familieleden een betere beoordeling van je persoonlijkheid dan jijzelf? 520
12.4. Persoonlijkheidsstoornissen 522 Persoonlijkheidsstoornissen diagnosticeren 523 De antisociale persoonlijkheidsstoornis 524 GEVALSTUDIE: John 525
De borderline persoonlijkheidsstoornis 527 GEVALSTUDIE: patiënte A 528 IN DE KIJKER: Is er een overeenkomst tussen gewone persoonlijkheidstrekken en persoonlijkheidsstoornissen? 528 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 531 KERNBEGRIPPEN 531 AANBEVOLEN LITERATUUR 532 INTERNETACTIVITEITEN 532
13 Psychopathologie 534 13.1. Wat zijn mentale stoornissen? 536 Drie criteria om mentale stoornissen te definiëren 536 Factoren die een rol spelen bij mentale stoornissen 538 Mentale stoornissen classificeren: de DSM 542 13.2. Stoornissen in de kinderleeftijd 544 De autismespectrumstoornis 545 GEVALSTUDIE: Autismespectrumstoornis met beperkingen in taal en intellectueel functioneren 547 GEVALSTUDIE: Een hoogfunctionerende persoon met ASS 548
XII Psychologie_C3.indb 12
GEVALSTUDIE: De depressie van Dhr. J. 557
Oorzaken van depressie 557 13.6. Angststoornissen en obsessieve-compulsieve stoornissen 562 Fobieën 563 GEVALSTUDIE: Angst voor bloed 563
Sociale-angststoornis 563 Veralgemeende angststoornis 563 Paniekstoornis 564 Obsessieve-compulsieve en gerelateerde stoornissen 564 GEVALSTUDIE: Paniekaanvallen 564 GEVALSTUDIE: Dwangrituelen 565
13.7. Preoccupatie met somatische symptomen 566 De somatische symptoomstoornis 566 GEVALSTUDIE: Ademhalingsproblemen 566 GEVALSTUDIE: Gepreoccupeerd door kanker 567 GEVALSTUDIE: Constant vermoeid 567 IN DE KIJKER: Mogelijke gevolgen van veranderde diagnosecriteria 567 Conversiestoornis 568
13.8. Dissociatieve stoornissen 568 Dissociatieve amnesie en identiteitsstoornis 568 GEVALSTUDIE: Dissociatieve amnesie met fugue 569 IN DE KIJKER: Alternatieve manieren om mentale stoornissen te diagnosticeren 571
13.9. De prevalentie van mentale stoornissen 572 Wat betekenen de cijfers? 572 Prevalentie en comorbiditeit 573 De beginleeftijd 575 IN DE KIJKER: Hoe sterk beïnvloeden de media onze reacties op mensen 576 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 578 KERNBEGRIPPEN 578 AANBEVOLEN LITERATUUR 579 INTERNETACTIVITEITEN 579
PSYCHOLOGIE
22-04-16 10:16
14 Therapieën 580 14.1. De behandeling van mentale stoornissen 582 Het ontstaan van gespecialiseerde diensten 582 Therapeutische benaderingen 583 Types van therapeuten 583 IN DE KIJKER: Gedwongen opname 584
14.2. Biologische therapieën 585 Geneesmiddelentherapie 585
GEVALSTUDIE: Op zoek naar de juiste dosis 586
Elektroconvulsieve therapie 588 Psychochirurgie 588 Lichttherapie en psychomotorische therapie 588 De doeltreffendheid van de biologische therapieën 589
14.9. De effectiviteit van psychotherapieën 614
IN DE KIJKER: Op zoek naar het werkzame element in een therapie 615 Werkt psychotherapie? 615 GEVALSTUDIE: Hoe moet depressie worden behandeld? 617 Welke factoren bepalen het succes? 618 IN DE KIJKER: Hoe lang mag een therapie duren? 622 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 623 KERNBEGRIPPEN 624 AANBEVOLEN LITERATUUR 624 INTERNETACTIVITEITEN 624
14.3. Psychologische therapieën 594 Gemeenschappelijke kenmerken van psychotherapieën 594
15 Gedrag en gezondheid 626
14.4. Psychoanalytische therapieën 598 Vrije associatie, droomanalyse en interpretatie van afweermechanismen 598 Weerstand, overdracht en catharsis 599 Psychoanalyse sinds Freud 600
15.2. Veelvoorkomende gezondheidsproblemen 635 Zwaarlijvigheid 635 Eetstoornissen 638
GEVALSTUDIE: Een crisisopname 594 Ethische kwesties bij psychotherapie 595 IN DE KIJKER: Is suïcide te voorspellen? 597
14.5. Humanistische therapieën 601 Cliëntgerichte therapie 601 Focussen 603 Huidige ontwikkelingen 603 14.6. Gedragstherapieën 603 Technieken op basis van klassieke conditionering 604 Technieken op basis van operante conditionering 606 Technieken op basis van observerend leren 607 14.7. Cognitieve gedragstherapieën 607 De rationeel-emotieve therapie 607 De cognitieve theorie van Beck 608 Andere cognitieve technieken 609 Probleemspecifieke therapieën en protocollen 610 IN DE KIJKER: Mindfulness, een nieuwe vorm van therapie 611
15.1. Stress en gezondheid 628 Bronnen van stress 629 Gevolgen van stress 630 Omgaan met stress 633
GEVALSTUDIE: Omgaan met een onbedwingbare eetlust 640 Roken 640 Hart- en vaatziekten 641 Seksueel overdraagbare aandoeningen 643
15.3. Gezondheidspsychologie 643 Het ontstaan van de gezondheidspsychologie 643 Optimaliseren van de behandeling 645 Preventie 648 De psychologie van arbeid en gezondheid 651 IN DE KIJKER: Sociale relaties en gezondheid 652
15.4. Positieve psychologie 654 Het subjectieve welzijn 654 Welke factoren bepalen het subjectieve welzijn? 655 Kan men het subjectieve welzijn verhogen? 658 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 660 KERNBEGRIPPEN 660 AANBEVOLEN LITERATUUR 661 INTERNETACTIVITEITEN 661
14.8. Huwelijks- en gezinstherapie, groepstherapie en gemeenschapvoorzieningen 611
GEVALSTUDIE: Te bang om naar buiten te gaan 611
Huwelijks- en gezinstherapie 612 Groepstherapie 612 Gemeenschapsvoorzieningen 613
Inhoudsopgave
Psychologie_C3.indb 13
XIII 22-04-16 10:16
16 Sociale psychologie 662
17 Toegepaste psychologie 710
16.1. Sociale beïnvloeding 665 Conformisme 665 Gehoorzaamheid 666 Deïndividuatie 668 Helpen 669 Inschikkelijkheid 670 Sociale facilitatie en sociaal lijntrekken 670
17.1. Omgevingspsychologie 713 De omgeving beter laten aansluiten bij de behoeften van de gebruikers 713
16.2. Aantrekking en hechte relaties 672 Aantrekking 672 Vriendschap 676 Liefde 678
17.2. Rechtspsychologie 718 Kunnen we voorspellen wie geweld zal plegen? 718 Ontoerekeningsvatbaarheid en psychische overmacht 719 Wanneer kan een ooggetuige een dader identificeren? 720 Kunnen we zien of iemand de waarheid spreekt? 722
16.3. Het gedrag van anderen beïnvloeden 679 Wanneer overtuigt een boodschap? 679 Wanneer komen attituden tot uiting in het gedrag? 681 De kracht van cognitieve dissonantie 682 16.4. Persoonsperceptie 683 De eerste indruk 683 Gedrag verklaren: attributies 689 Vertekeningen bij attributies 690 16.5. Groepsperceptie 693 Stereotypering 693 Vooroordelen 696 Stereotypen en vooroordelen ontkrachten 699 16.6. Zelfperceptie 702 Wat weten we over onszelf? 703 Onze zelfwaardering hoog houden te midden van anderen 705 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 708 KERNBEGRIPPEN 708 AANBEVOLEN LITERATUUR 709 INTERNETACTIVITEITEN 709
IN DE KIJKER: Welk product kiest men in de winkel? 714 Wanneer is er sprake van overbevolking? 715 Lawaai in de buurt 717
17.3. School- en onderwijspsychologie 725 Taken van schoolpsychologen 725 Onderwijspsychologie 726 Goede scholen en goede leerkrachten 726 Kenmerken van een goed handboek 730 17.4. Arbeids- en organisatiepsychologie 732 Personeelsselectie 733 Werkmotivatie en arbeidsvreugde 736 Efficiënt leiderschap 739 IN DE KIJKER: Ploegendienst en nachtarbeid 742
17.5. Ergonomie 743 Verkeersveiligheid 743 Machines gebruiksvriendelijk maken 745 Werken met een computer 747 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 750 KERNBEGRIPPEN 750 AANBEVOLEN LITERATUUR 751 INTERNETACTIVITEITEN 751
Referentielijst A-1 Personenregister A-47 Trefwoordenregister A-59 Over de auteur A-85
XIV Psychologie_C3.indb 14
PSYCHOLOGIE
22-04-16 10:16
WOORD VOORAF Psychologie is een onderwerp dat velen interesseert. Elke goede opleiding bevat dan ook een inleiding tot de psychologie. Dit bewijst hoe belangrijk deze kennis in onze maatschappij geworden is. De vraag naar goed psychologieonderwijs vormt een grote uitdaging voor docenten. Lesgeven is een van de meest onderschatte activiteiten. Ik herinner me hoe ik aan mijn eerste lessenreeks begon. Ik was er toen van overtuigd dat dit perfect te combineren viel met het schrijven van een eigen cursus. Gelukkig heeft een ervaren collega mij op andere gedachten gebracht. Hij adviseerde mij om een bestaand handboek te gebruiken. Lange tijd was een goed handboek synoniem aan een Amerikaans handboek. Daarbij was het ‘meegenomen’ dat de studenten gestimuleerd werden om Engels te lezen. Maar we vergaten dat een Engelstalig handboek een handicap is voor studenten die aan een volledig nieuw vak beginnen, dat we de studenten bijna alleen maar vertellen over Amerikaans onderzoek en dat velen daardoor nooit echt affiniteit voelen met de kennis die ze in de colleges krijgen. Een cursus psychologie was een vak dat geleerd moest worden en niet iets dat van belang was voor het eigen leven. Al vlug kwam ik tot de overtuiging dat de studenten en de psychologie beter af zouden zijn met een goede Nederlandse inleiding. Daarom heb ik mijn schouders gezet onder het initiatief van Academia Press om met een dergelijk handboek op de markt te komen. Onze eerste stap was een vertaling en bewerking van een Amerikaans handboek (Roediger et al., 1998). De volgende stap was een volledig nieuw handboek, specifiek geschreven voor Nederland en Vlaanderen (Brysbaert, 2006). Ondertussen zijn we acht jaar verder en is het tijd voor een update. Tot mijn genoegen heb ik vastgesteld dat er in de vorige versie geen fouten stonden die gecorrigeerd moesten worden, wat aantoont dat psychologie een volwaardige wetenschap geworden is. Wel was het nodig om hier en daar de onderzoeksresultaten te actualiseren en nieuwe bevindingen te rapporteren. Tegelijk heb ik besloten om het hoofdstuk over ontwikkelingspsychologie weg te laten en de belangrijkste bevindingen ervan in de andere hoofdstukken te integreren.
Specifieke kenmerken van het boek De volgende overwegingen hebben bij het maken van dit boek meegespeeld. Ten eerste wilden we dat alle klassieke theorieën en onderzoeken aan bod kwamen. Iemand die het boek leest, moet een duidelijk overzicht krijgen van wat de psychologie als wetenschap in de afgelopen 150 jaar ontdekt heeft. Deze kennis vormt de kern van elk goed handboek en mag dus niet ontbreken. Ten tweede wilden we dat het boek een beeld gaf over de meest recente ontwikkelingen, zoals de bijdrage van de cognitieve neurowetenschap, het (her)ontdekken van onbewuste verwerkingsprocessen, het toenemende belang van de gezondheidspsychologie, de nieuwste inzichten in de functieleer en de meest recente gegevens over de doeltreffendheid van therapieën bij psychische stoornissen. Ten derde hebben we ernaar gestreefd om informatie over de psychologie in het Nederlandstalige gebied te vinden. Grote inspanningen werden geleverd om cijfers voor Nederland en Vlaanderen te vinden (het internet was daarbij een enorme hulp, maar soms niet voldoende). We zijn op zoek gegaan naar Nederlandstalige boeken die we konden aanraden, naast Engelstalige. En als over een bepaald onderwerp een goed artikel van Vlaamse of Nederlandse auteurs bestond, dan hebben we dit gekozen. Daarmee volgen we een praktijk die courant is in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Onderzoek in Nederland en België maakt 10% uit van alle onderzoek in de psychologie dat in internationale tijdschriften gepubliceerd wordt. Dit komt in buitenlandse handboeken niet tot uiting. Ten vierde hebben we ons telkens afgevraagd of een referentie informatief genoeg was om opgenomen te worden. Bronmateriaal is ongelooflijk interessant om meer te weten te komen over een onderwerp, maar handboeken psychologie hebben de neiging om hierin te overdrijven. In sommige psychologieboeken valt geen paragraaf te vinden zonder op zijn minst één referentie. In de vorige editie hebben we besloten om de literatuurlijst zo kort mogelijk te houden. Dit had als gevolg dat er vaak vragen kwamen van lezers en docenten die meer informatie nodig hadden over een bewering in het boek. Daarom is de literatuurlijst deze keer iets uitgebreider. Wel is het aantal namen in een referentie opnieuw tot een minimum beperkt. Referenties met een of twee auteurs bevatten altijd de naam of beide namen, maar bij drie of meer auteurs wordt alleen maar de eerste auteur vermeld en zijn de an-
Woord vooraf
Psychologie_C3.indb 15
XV 22-04-16 10:16
deren samengevat onder de uitdrukking ‘et al.’ Deze uitdrukking is een afkorting in het Latijn (et alii – en anderen) en ligt gemakkelijker in de mond dan ‘e.a.’
naast bevatten de meeste hoofdstukken een of meer kadertjes met een casus of een andere illustratie (in het laatste geval worden ze aangegeven met het kopje In de kijker).
We hebben er ook voor gekozen om de studies die in het boek opgenomen zijn, voldoende gedetailleerd te bespreken, zodat de lezer een idee heeft hoe het onderzoek en de resultaten er concreet uitzagen.
Elk hoofdstuk eindigt met vier rubrieken: 1. Terugblik vanuit de drie invalshoeken. In dit deel wordt het antwoord gegeven op de vragen in het begin. Hiermee hopen we duidelijk te maken dat menselijk gedrag altijd het resultaat is van drie soorten invloeden: de biologie, de eigen gedachten en overtuigingen, en invloeden van de mensen om ons heen. Alle drie deze invalshoeken zijn nodig om een persoon te begrijpen. 2. Kernbegrippen. In elk hoofdstuk worden de belangrijkste begrippen in het blauw gedrukt. De volledige lijst van deze begrippen wordt op het einde van een hoofdstuk herhaald, samen met de bladzijde waarop de begrippen besproken worden. Door deze lijst door te nemen, kun je nagaan hoe goed je de behandelde onderwerpen onthouden hebt. Weet je van elk begrip nog wat het betekent? 3. Aanbevolen literatuur. In dit deel geven we een aantal boeken waarin meer informatie te vinden is over de onderwerpen die behandeld werden. Zoals gezegd, hebben we een extra inspanning geleverd om daarbij ook interessante Nederlandstalige boeken te plaatsen. 4. Internetactiviteiten. Het internet brengt een revolutie teweeg in de manier waarop mensen studeren. Als we een vraag hebben, dan wordt onze eerste reactie hoe langer hoe meer: ‘even op het web zoeken’. Dit was trouwens evenzeer het geval bij het schrijven van het boek. Probeer het zelf maar eens. Als je over een bepaald onderwerp meer wilt weten, typ dan de titel van een referentie tussen aanhalingstekens in je zoekrobot. Voor de meeste referenties zul je tientallen hits krijgen van websites die naar deze studie verwijzen. Je hebt heel veel kans dat daar iets interessants tussen zit. Om je te helpen, hebben we bovendien een selectie gemaakt van websites die je hoogstwaarschijnlijk zullen interesseren. Uit ervaring weten we dat het geen goed idee is om deze websites in een boek op te nemen, want na een jaar werkt de helft niet meer. Daarom hebben we een overzichtsstek gecreëerd, http://www.psychologiebrysbaert.be, die we zelf zullen onderhouden en waar je altijd de nieuwste sites kunt vinden. Misschien kun je die nu al bij je favorieten zetten? Dan hoef je er later niet meer naar te zoeken.
Tot slot hebben we ons ingespannen om de opbouw en de vormgeving van dit boek verder te optimaliseren. Er is veel aandacht besteed aan de structuur van de hoofdstukken, de illustraties en de lay-out, om het leren zo gemakkelijk en aangenaam mogelijk te maken. Zo zijn er nu ‘Wat denk je?’-vragen bijgekomen en worden de samenvattingen niet langer aan het einde van een hoofdstuk geplaatst, maar aan het einde van elke sectie. Op die manier is het gemakkelijker om de belangrijkste gegevens van de pas gelezen sectie nog eens door te nemen voordat men aan het volgende stuk begint. Wat bevat het boek? Het boek bestaat uit zeventien hoofdstukken, die achtereenvolgens handelen over: - de biologie van het gedrag en de menselijke functies zoals waarnemen, aandacht, leren, geheugen, taal, denken, motivatie en emotie; - de intelligentie en de persoonlijkheid; - de psychopathologie en psychotherapie, de gezondheidspsychologie, de sociale psychologie en de toegepaste psychologie. Hoewel alle hoofdstukken interessant zijn, maakt de veelheid het voor elke docent en student mogelijk om een keuze te maken afhankelijk van de opleiding waarin het vak gegeven wordt en de interesses van de lezer. Elk hoofdstuk begint met drie reeksen van vragen die in het hoofdstuk aan bod komen. De eerste reeks handelt over vragen in verband met de biologische basis van het gedrag. In hoeverre is het gedrag een gevolg van fysiologische processen in het lichaam? In hoeverre is het aangeboren? De tweede reeks vragen betreft de verwerkingsprocessen of cognities die betrokken zijn bij het gedrag. Welke gedachten en overtuigingen spelen een rol? De derde reeks gaat over de sociaalculturele invloeden op het gedrag. In welke mate worden onze overtuigingen, gevoelens en gedragingen beïnvloed door wat we bij de mensen om ons heen zien? Na deze vragen volgt een concreet voorbeeld ter opening van het hoofdstuk. In het boek vermelden we trouwens een groot aantal illustraties en gevalstudies, die de lezer een levendig beeld geven van de psychologie. De hoofdstukken zelf bestaan uit vijf tot acht secties, die op hun beurt weer onderverdeeld zijn in paragrafen. Daar-
XVI Psychologie_C3.indb 16
Aan het eind van het boek vind je drie handige registers: 1. Bibliografie. In deze rubriek vind je alle referenties uit het boek. Dit is een schier onuitputtelijke bron om meer over een onderwerp te weten te komen. Zoals hierboven gezegd, kun je dit door de titel van een referentie in een zoekrobot te typen. Als je aan een universiteit of een hogeschool studeert, dan loont het verder de moeite om uit te zoeken of die aangesloten is op het Web of Knowledge. In deze database vind je niet alleen de
PSYCHOLOGIE
22-04-16 10:16
bronartikelen, maar ook de artikelen die ernaar verwijzen. Dit maakt het mogelijk om voor elk artikel na te gaan wat over dat specifieke onderwerp recent gepubliceerd werd (een techniek die bij het schrijven van dit boek veelvuldig gebruikt werd). 2. Personenregister. Als je elders een interessante studie leest, dan kun je meteen zien of deze studie in dit boek aan bod gekomen is door het personenregister te raadplegen. Let hierbij wel op, want alleen de eerste auteurs komen erin voor. Wanneer een groep auteurs samengevat werd onder ‘et al.’ , dan vind je die niet in het personenregister terug. 3. Trefwoordenregister. Een laatste register om te zien wat over een onderwerp geschreven staat, is het trefwoordenregister. Hier vind je voor honderden begrippen de bladzijden waarop ze aan bod komen. Deze rubriek is ook interessant voor het leggen van verbanden tussen de hoofdstukken. Misschien ben je geïnteresseerd in geslachtsverschillen of leeftijdsverschillen? Onder deze termen vind je alle bladzijden waar deze onderwerpen aan bod komen. Ondersteuningsmateriaal Om zowel de student als de docent te helpen het maximum uit de cursus psychologie te halen, hebben we een aantal extra middelen ontworpen: 1. Een oefenboek. Er bestaat een verschil tussen een boek lezen en een boek leren, en er bestaat ook een verschil tussen een boek leren en een boek van buiten kennen. Om je te helpen het juiste niveau te vinden, hebben we een oefenboek gemaakt. Daarmee kun je zelf je kennis en je vooruitgang testen als voorbereiding op een tentamen of een examen. Het oefenboek bevat voor elk hoofdstuk vragen over de hoofdlijnen, invuloefeningen, vragen over de kernbegrippen, twee toetsen met janeevragen en twee meerkeuzetoetsen. Ook de antwoorden op deze vragen staan in het oefenboek (samen met de pagina in het boek, waar dit onderwerp behandeld wordt). Op die manier wordt studeren heel wat concreter en efficiënter dan ‘nog maar eens het boek lezen’. 2. Examenvragen. Om het voor een docent gemakkelijker te maken goede examenvragen te vinden, hebben we er zelf een grote reeks samengesteld. Per hoofdstuk zijn er meer dan 200 meerkeuzevragen (met vier antwoordalternatieven en ja-neevragen). Voor een deel daarvan hebben we informatie over hoe studenten hier in het verleden op geantwoord hebben. 3. Powerpointpresentaties. Alle figuren zijn beschikbaar als powerpointpagina’s. Dit maakt het gemakkelijk om ze in lessen te integreren. Als hier voldoende interesse voor bestaat, overwegen we om van de hoofdstukken volledige powerpointlessen te maken. 4. Digitale filmbestanden. Voor zover mogelijk hebben we digitaal illustratiemateriaal verzameld dat op een ge-
makkelijke manier in een les te integreren is. Een voorbeeld is een kort filmpje dat een bepaald onderwerp illustreert. Een ander voorbeeld is een documentaire die op tv uitgezonden werd. Dankbetuigingen De belangrijkste reden waarom dit boek er voor deze prijs is kunnen komen, is dat veel studenten een inleidend college psychologie krijgen. Ik hoop dat jullie van dit boek zullen genieten en er een positieve kijk op de psychologie aan zullen overhouden. Het is een van de meest fascinerende onderzoeksgebieden en een gebied waarin nog ontzettend veel moet worden ontdekt. De vele lovende boekbesprekingen op het internet zijn alvast een aanmoediging geweest om ook voor deze editie naar perfectie te streven. De prachtige vorm van het boek hebben we te danken aan Academia Press en in het bijzonder Peter Laroy, die er zich 200% voor ingezet heeft. Zoals de vorige keren was hij een rots in de branding, altijd weer op zoek naar een passende illustratie, de juiste tekening, het juiste woord, de laatste zetfout. Ook heeft hij ervoor gezorgd dat een van de beste vormgevers bij het project betrokken werd en heeft hij contacten gelegd met een tekenaar die goud waard bleek te zijn. Op die manier blijft het boek het niveau van de vorige edities behouden. Een boek schrijven is aangenamer en van een hoger niveau als je een sparringpartner hebt die je kan zeggen wat goed en wat slecht is. Als dit iemand uit Nederland is, dan wordt het extra interessant, want dan komen ook verschillen in taalgebruik tot uiting. Daarom was ik erg blij dat François Dumoulin, oud-docent psychologie aan de Saxion Hogescholen en de Technische Universiteit in Enschede, er weer bij kon zijn. Hij heeft de tekst opnieuw op een niveau getrokken die ik nooit in mijn eentje had kunnen bereiken. Tot slot dank ik mijn vrouw en kinderen, die mij tijdens deze schrijftocht met veel liefde en geduld omringd hebben. Ik begrijp de studenten die zuchten bij het zien van een 800 bladzijden dik handboek, maar hetzelfde geldt voor het schrijven ervan. Ook deze keer werden hier gedurende een periode van twee jaar veel avonden en weekends aan opgeofferd. Niet elk gezin zou zoiets aanvaarden. Mijn dank daarvoor.
Marc Brysbaert Gent, 4 juni 2014
Woord vooraf
Psychologie_C3.indb 17
XVII 22-04-16 10:16
HOOFDSTUK 1
WAT IS PSYCHO LOGIE?
Psychologie_C3.indb 2
22-04-16 10:16
1.1. Een definitie van psychologie 4 1.2. Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben 5 Rede, intuïtie en geloof 5 De wetenschappelijke revolutie 5 De groeiende macht van de wetenschappen en het ontstaan van twee culturen 6 De toepassing van de wetenschappelijke methode op het menselijke functioneren 7 De evolutietheorie 8
1.3. Het ontstaan van de psychologie 9 Ontwikkelingen binnen de filosofie 9 Psychologie als nieuwe wetenschap 10
1.4. Onderzoeksmethoden in de psychologie 15 Beschrijvend onderzoek 17
GEVALSTUDIE: Geheugenverlies na een verkeersongeval 21
Correlatieonderzoek 21
IN DE KIJKER: Een kwalitatief onderzoek naar de gevolgen van zwangerschapscomplicaties 22 Experimenteel onderzoek 25 IN DE KIJKER: Ethiek bij psychologisch onderzoek 28 Is wetenschap altijd juist? 28
1.5. Het belang van biologische factoren voor de verklaring
van menselijk gedrag
33
Een goede werking van het centrale zenuwstelsel 33 Invloed van het lichaam op de geest 33 Erfelijkheid 34 Invloeden vanuit de menselijke evolutie 35
1.6. De onmisbaarheid van cognities 37 Redenen waarom het behaviorisme niet is blijven bestaan 38 Het ontstaan van de cognitieve psychologie 39
1.7. De mens maakt deel uit van een groep 40 Iedereen is met elkaar verbonden 40 Culturele verschillen 40 Culturele of biologische verschillen? 41
1.8. Het biopsychosociale model 42 Het biopsychosociale model in de geneeskunde 42 Interacties 43 IN DE KIJKER: Hoe kunnen we agressie begrijpen? 43
1.9. De plaats van de psychologie in de samenleving 46 De psychologisering van de maatschappij 46 Het beeld van de psycholoog 46 Psychologen in het beroepenveld 48 TERUGBLIK VANUIT DE DRIE INVALSHOEKEN 49 KERNBEGRIPPEN 49 AANBEVOLEN LITERATUUR 50 INTERNETACTIVITEITEN 50
Psychologie_C3.indb 3
22-04-16 10:16
‘Zes afleveringen lang heb ik gesproken met psychologen en psychiaters en met de mensen die hulp zochten bij deze specialisten. Voor mijn laatste gesprek keer ik terug naar … een van de psychiaters die een duidelijk verband ziet tussen de psychische problemen van vandaag en de wereld waarin wij leven. … Het lijkt mij alsof wij nu in een wereld leven waarin zeer veel psychologie en psychiatrie nodig is…’
(Canvas televisie 7 december 2011; begin laatste aflevering van de serie ‘Te Gek’, waarin een journaliste psychische problemen belicht die kenmerkend zijn voor de samenleving van vandaag en die vroeger nauwelijks of niet voorkwamen.)
Het citaat aan het begin van dit hoofdstuk illustreert perfect de fascinatie die veel mensen voelen voor psychologie. We interesseren ons allemaal voor het psychische functioneren van de mens en we hebben vaak de indruk dat we in een wereld leven waarin veel psychologie nodig is. In dit boek zullen we zien wat de psychologie inhoudt. Ondanks het wijdverspreide gebruik van psychologische termen en verklaringen, hebben velen slechts vage en onnauwkeurige ideeën over wat de psychologie nu precies doet en gevonden heeft. In dit eerste hoofdstuk bespreken we wat psychologie is en op welke manier ze kennis verzamelt. In de verdere hoofdstukken diepen we deze kennis uit voor de belangrijkste deelgebieden van de psychologie.
1.1. Een definitie van psychologie Psychologen proberen menselijk gedrag te begrijpen. Daartoe zullen ze gedrag op een systematische manier observeren en kijken hoe het beïnvloed wordt door gebeurtenissen in de omgeving (die ze soms zelf aanbrengen). Bovendien zullen ze proberen dit gedrag te begrijpen. Waarom treedt het op en welke processen zijn nodig om het te bewerkstelligen? In hoeverre is het gedrag van mensen verschillend van of gelijk aan dat van dieren? Om inzicht in het gedrag te krijgen, moet men het niet alleen observeren en meten, maar ook theorieën opstellen over de interne, onzichtbare processen en motieven die eraan ten grondslag liggen. We kunnen psychologie dan ook als volgt definiëren: Psychologie is een wetenschap waarbij het gedrag bestudeerd wordt en waarbij die gedragsevidentie gebruikt wordt om de interne processen te begrijpen die aan dat gedrag ten grondslag liggen. Merk op dat deze definitie van de psychologie een grote overeenkomst vertoont met de definitie van andere wetenschappen. In de sterrenkunde, bijvoorbeeld, gebruikt
4 Psychologie_C3.indb 4
men uiterst nauwkeurige metingen van de bewegingen van sterren en planeten om theorieën te formuleren over hoe het heelal ontstaan is en verder zal evolueren. Ook in de fysica en de biologie is men al lang het stadium voorbij waarin men empirisch kan vaststellen wat er precies gebeurt (omdat de processen zich bijvoorbeeld op een zodanig kleine schaal afspelen, dat ze niet meer observeerbaar zijn). Net als andere wetenschappers proberen psychologen dus door systematische observatie van meetbare kenmerken (het gedrag) inzicht te krijgen in de processen die niet rechtstreeks kunnen worden geobserveerd (de interne processen). Verder is het goed om voor ogen te houden dat ‘observeerbaar’ binnen de wetenschappen een relatief begrip is. Wat op een bepaald moment niet waar te nemen is, kan het later wel worden. Een van de redenen waarom psychologisch onderzoek voortdurend vooruitgang boekt, is juist dat men op een steeds nauwkeuriger manier kan registreren wat er gebeurt. Dit komt gedeeltelijk door betere technieken en methoden, maar ook doordat men beter weet waarnaar men moet kijken. Een goed inzicht in de onzichtbare processen maakt het immers mogelijk om te voorspellen wat men onder bepaalde omstandigheden zou moeten vaststellen. Daar kan men dan op een heel gerichte manier naar gaan zoeken. De psychologie heeft een lange weg afgelegd voordat ze haar huidige stadium bereikte. Hermann Ebbinghaus, een van de pioniers van de psychologie, begon zijn grootste werk, Über das Gedächtnis (1885), met de woorden: ‘Van het oudste onderwerp zullen wij de nieuwste wetenschap maken’. Psychologie is inderdaad een oud onderwerp. Mensen hebben zich altijd al afgevraagd hoe hun geest werkt en wat het gedrag bepaalt. Alleen deden ze dat op een andere manier dan de psychologie aanbeveelt. Om dit te begrijpen, is het nodig een idee te hebben van de intellectuele ontwikkelingen in de westerse samenleving.
HOOFDSTUK 1
22-04-16 10:16