federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page 1 Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
Armoede in BelgiĂŤ Jaarboek 2016
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page 2 Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
POS+: PARTICIPATION, OPPORTUNITIES, STRUCTURES Vakgroep Sociologie Universiteit Gent Korte Meer, 5, B-9000 Gent Isabelle.Pannecoucke@UGent.be Ronan.VanRossem@UGent.be
CeRIS : CENTRE DE RECHERCHE EN INCLUSION SOCIALE Département d’études et d’actions sociales Faculté de Psychologie et des Sciences de l’Education Université de Mons Place du Parc, 18, B-7000 Mons willy.lahaye@umons.ac.be
Met steun van de federale overheid
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page 3 Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
ARMOEDE IN BELGIË Jaarboek 2016 Isabelle Pannecoucke, Willy Lahaye, Jan Vranken en Ronan Van Rossem (eds.)
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page 4 Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
Eerste druk: 2016
Dit boek wordt in het Nederlands en het Frans gepubliceerd. De vertalingen zijn van Katleen De Bruyn (Blesi bvba), Benedicte De Winter (Het Juiste Woord), Fadia Elbouz, Laurence Englebert, Michel Hoebeke (Interface Translations), Piet Peters (Peters & Kauffmann bvba), Guido Sinke en Delphine Rossini (Delphitrad - Traductions & Services administratifs).
© Academia Press P. Van Duyseplein 8 9000 Gent Tel. 09/233 80 88 info@academiapress.be www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Armoede in België – Jaarboek 2016 Isabelle Pannecoucke, Willy Lahaye, Jan Vranken en Ronan Van Rossem (eds.) Gent, Academia Press, 2016, xix + 392 pp.
Omslagontwerp: Twin Media Opmaak: punctilio.be
ISSN: 2294-5202 ISBN 978 90 382 2586 9 D/2016/4804/43 NUR 741
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this may book may be reproduced in any form, by mimeograph, film or any other means without permission in writing form the publisher.
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page i Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
Inhoud Lijst van figuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
v
Lijst van tabellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
vii
Afkortingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ix
Woord vooraf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
xiii
Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
xvii
Dankwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
xix
DEEL I
ARMOEDE MAAKT KWETSBAAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3
Het risico op armoede ongelijk verdeeld Isabelle Pannecoucke en Josephine Foubert
Hoofdstuk 1 Groei op ongelijke maat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19
Studie naar fysieke en taalontwikkeling van jonge kinderen Lieselot De Keyser, Ronan Van Rossem, Murielle Liegeois en Willy Lahaye
Hoofdstuk 2 Vrouwen, bestaansonzekerheid en armoede in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
47
Hoe het samenkomen van sociale relaties kan leiden tot situaties van bestaansonzekerheid bij vrouwen Laurence NoĂŤl en Sarah Luyten
Hoofdstuk 3 De geestelijke gezondheid van kwetsbare groepen. . . Vernieuwende praktijken Pascale Jamoulle, Emmanuel Nicolas, Luc Van Huffel en Ronan Van Rossem
I
71
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page ii Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
II
–
INHOUD
DEEL II
NIEUWE VORMEN EN OUDE GEDACHTEN? . . . . . . . . . . . .
95
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
97
Armoedebestrijding na de laatste regeerakkoorden Souad Bentajer en Willy Lahaye
Hoofdstuk 1 Herschikkingen in de sociale bijstand en de sociale zekerheid in België vanaf het begin van de 19e eeuw tot vandaag . .
111
Daniel Zamora en Natascha Van Mechelen
Hoofdstuk 2 Onderwijs: een loopbaan met hindernissen . . . . . . . .
133
Bernard Devos en Ides Nicaise
Hoofdstuk 3 Kinderbijslagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
153
Maken gelijke kinderbijslagen gelijk? Toon Vanheukelom en Anne Ottevaere
Hoofdstuk 4 Housing First Belgium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
169
Vernieuwende praktijken in de strijd tegen thuis- en dakloosheid: uitdagingen en perspectieven Coralie Buxant, Charlotte Brosius, Marjorie Lelubre en Romain Liagre
Hoofdstuk 5 Het basisinkomen als remedie tegen armoede? . . . . .
187
Yannick Vanderborght en Kevin Spiritus
DEEL III
ONDERAAN DE PARTICIPATIELADDER .................
205
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
207
IN EEN PARTICIPATIESAMENLEVING
Helpt de participatiesamenleving in de strijd tegen de armoede? Sophie Saffre en Isabelle Pannecoucke
Hoofdstuk 1 Sporen van de participatiesamenleving in België?. . . Een reflectie op recent armoedebeleid Loes Verhaeghe en Samuel Quievy
213
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page iii Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
INHOUD –
Hoofdstuk 2 De Nederlandse ‘participatiesamenleving’ van tekentafel tot keukentafel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
III
233
Over de reeds zichtbare en potentiële gevolgen van ingrijpende hervormingen Thomas Kampen
Hoofdstuk 3 Het Geïndividualiseerd Project voor Maatschappelijke Integratie: een veralgemeenbaar begeleidingsinstrument in een participatiesamenleving? . . . . . . . . .
251
Kristel Driessens, Jan Depauw, Abraham Franssen en Louise Méhauden
Hoofdstuk 4 De integratie van personen met een migratieachtergrond op de Belgische arbeidsmarkt . . . . . . . . . . . . . .
271
Laura Westerveen en Rebecca Thys
Hoofdstuk 5 Participatie uitgedaagd: NEET-jongeren aan het woord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
297
Johan Desseyn, Kathleen Hoefnagels en Michel Vandekeere
Hoofdstuk 6 De burgerparticipatie op lokale schaal: een democratisch proces tussen aarzelend wetgevend initiatief en vrijwilligerswerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
317
Dominique-Paule Decoster, Laurence Carbone, Jasper Dugardeyn en Tony Valcke
Besluit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
337
De ingebeelde zieke Ronan Van Rossem, Isabelle Pannecoucke, Jan Vranken en Willy Lahaye
Bibliografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
347
Adressenlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
383
Personalia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
387
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page v Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
Lijst van figuren Deel I – Inleiding Figuur 1: Evolutie van het percentage vroegtijdige schoolverlaters als % van populatie tussen 18 en 24 jaar, België en selectie van andere landen, 2010-2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
Figuur 2: Evolutie van de werkgelegenheidsgraad (20- tot 64-jarigen) in België en een selectie van andere landen, 2010-2014 . . . . . . . . . .
15
Deel I – Hoofdstuk 1 Figuur 1: Evolutie z-score lengte-naar-leeftijd naar kansarmoede, Vlaanderen 2006-2009 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
31
Figuur 2: Evolutie z-score lengte-naar-leeftijd naar opleidingsniveau moeder, Vlaanderen, 2006-2009 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
32
Figuur 3: Evolutie z-score gewicht-naar-leeftijd naar kansarmoede, Vlaanderen, 2006-2009 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
Figuur 4: Evolutie z-score gewicht-naar-leeftijd naar opleidingsniveau moeder, Vlaanderen, 2006-2009 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
Figuur 5: Onderwijsniveau van de moeder en eventuele taalachterstand, Wallonië, 2010-2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
38
Figuur 6: Taalontwikkeling op 30 maanden en frequentering van een onthaalmilieu, Wallonië, 2010-2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
39
Deel I – Hoofdstuk 2 Figuur 1: Ordonnantie van 2006 – Proces Brussels armoederapport . . . .
48
Deel I – Hoofdstuk 3 Figuur 1: Gemiddelde (on)welbevinden scores naar armoederisico en gewest, 2013. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
74
Figuur 2: Gemiddelde vitaliteitsscores naar armoederisico en gewest, 2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
74
Deel II – Hoofdstuk 1 Figuur 1: De sociale bijstand in België, 1828-2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 Figuur 2: Bestaansminimumtrekkers (later leefloontrekkers) bij de OCMW’s, België, 1975-2015 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 V
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page vi Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
VI
– LIJST VAN FIGUREN
Figuur 3: Evolutie van de sociale uitkeringen voor een gezinshoofd, België, 1970-2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 Figuur 4: Evolutie van de sociale uitkeringen voor een alleenstaande, België, 1970-2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 Figuur 5: Evolutie van de sociale uitkeringen voor een samenwonende, België, 1970-2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Deel II – Hoofdstuk 3 Figuur 1: Budgettaire samenstelling van de kinderbijslagen in België, in miljard euro, 2015 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Figuur 2: De minimumkost van kinderen (euro per maand) . . . . . . . . . . . 161 Figuur 3: Dekkingsgraad per gezinsgrootte (% van de minimale kost van de kinderen) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Figuur 4: Niet-gedekte deel van de kinderkost, per gezin, in euro per maand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Deel II – Hoofdstuk 4 Figuur 1: Woonsituatie een week voor de inschakeling in het experiment 173 Figuur 2: Percentage van behoud van de woonst na twaalf maanden – uitgaande van een gedeeltelijk beschikbaar staal . . . . . . . . . . . . . 174 Figuur 3: Bronnen van inkomsten van de drie deelnemersgroepen . . . . . . 176 Figuur 4: Type van aangesproken huurmarkt, afhankelijk van de deelnemersgroep . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178
Deel III – Hoofdstuk 3 Figuur 1: Responsgraad naar grootte van het OCMW, België, 2015 . . . . . 254
Besluit Figuur 1: Uitgaven voor gezondheid in geselecteerde landen, 2014 . . . . . 342
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page vii Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
Lijst van tabellen Deel I – Inleiding Tabel 1: Evolutie armoederisico over de jaren heen (in %), België en een selectie van andere landen, 2010-2014. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6
Tabel 2: Armoederisico per bevolkingscategorie, België, 2014 . . . . . . . . . .
8
Tabel 3: Evolutie ernstige materiële deprivatie over de jaren heen (in %), België en een selectie van andere landen, 2010-2014 . . . . . . . . . . .
12
Tabel 4: Evolutie zeer lage werkintensiteit over de jaren heen (in %), België en een selectie van andere landen, 2010-2014 . . . . . . . . . . .
14
Tabel 5: Ratio begunstigden totaal aantal begunstigden tewerkstellingsmaatregels in het kader van RMI+RMH/ totaal aantal begunstigden RMI+RMH. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16
Tabel 6: Evolutie AROPE over de jaren heen (in %), België en een selectie van andere landen, 2010-2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16
Deel I – Hoofdstuk 1 Tabel 1: Beschrijving steekproefgegevens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
28
Tabel 2: Geboortekenmerken naar kansarmoede-index . . . . . . . . . . . . . . . .
29
Tabel 3: Geboortekenmerken naar opleidingsniveau moeder. . . . . . . . . . .
30
Tabel 4: Aantal gevallen van achterstand in de taalontwikkeling op 30 maanden, Wallonië, 2010-2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37
Deel II – Hoofdstuk 1 Tabel 1: Evolutie van de categorieën van werkzoekenden en de percentages van de werkloosheidsuitkeringen op basis van de arbeidsprestaties, België, 1971-1986 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
Deel II – Hoofdstuk 3 Tabel 1: Basisbedragen volgens rang, euro per kind per maand, België, 2015 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 Tabel 2: Leeftijdstoeslagen, euro per kind per maand, België, 2015 . . . . . 157 Tabel 3: Sociale toeslagen, euro per kind per maand, België, 2015 . . . . . . 158 Tabel 4: Verhoging van de belastingvrije som, jaarlijkse bedragen in euro, België, 2015 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
VII
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page viii Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
VIII
–
Tabel 5:
LIJST VAN TABELLEN
Ongelijkheids- en armoedemaatstaven, verandering t.o.v. de baseline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
163
Deel II – Hoofdstuk 4 Tabel 1: Aantal deelnemers met verzamelde gegevens bij M0 . . . . . . . . . . . 172 Tabel 2: Gecumuleerde duur van de thuis- en dakloosheid . . . . . . . . . . . . . 174
Deel III – Hoofdstuk 4 Tabel 1: Werkzaamheidsgraad, werkloosheidsgraad en langdurige werkloosheid onder de bevolking in de leeftijd van 15-64, België, 2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 Tabel 2: Werkzaamheidsgraad onder de bevolking in de leeftijd van 18-60 jaar, België, 2008 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page ix Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
Afkortingen ACB a.d.h.v. AHOVOKS AKOV APE APL AROPE asbl ASO ATD BBP BDMS BHG BIEN BMI BS BSO btw BuSo BVFB CAL CAW CAWTUP CCATM CDA CeRIS Cf. CGG CGG CGDL CGKR CHF CKG CGKR COO
Arbeidscompentiebegeleider aan de hand van Agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenonderwijs, Kwalificaties en Studietoelagen Agentschap voor Kwaliteitszorg in Onderwijs en Vorming Aide à la promotion de l’emploi Associations de Promotion du Logement At risk of poverty and social exclusion Association Sans But Lucratif Algemeen Secundair Onderwijs All Together in Dignity Bruto Binnenlands Product Banque de Données Médico-Sociales Brussels Hoofdstedelijk Gewest Basic Income Earth Network Body Mass Index Belgisch Staatsblad Beroepssecundair Onderwijs Belasting op de toegevoegde waarde Buitengewoon Onderwijs Belgische Federatie Voedselbanken Contrat d’avenir local Centrum Algemeen Welzijnswerk Code wallon de l’aménagement du territoire, de l’urbanisme et du patrimoine Commission communale d’aménagement du territoire et de la mobilité Christen-Democratisch Appèl Centre de Recherche en Inclusion Sociale Confer Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg Controlegroep Gehuisveste personen (Housing First Belgium) Controlegroep Daklozen (Housing First Belgium) Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding Zwitserse Frank Centra voor Kinderzorg en Gezinsondersteuning Centrum voor Gelijkheid van Kansen en voor Racismebestrijding Commissies van Openbare Onderstand IX
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page x Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
X
–
AFKORTINGEN
CPAS CPB CPDT CSB CV DAVO DiCS EAK EU EUROMOD EU-SILC EKC FAMIFED FOD FOD EASEI FOD WASO FPA Girsef GHFB GHQ GOK GPMI HF HFB Ibid IKAROS IQ IWEPS K&G KB KBS KSO KU Leuven Lena LOP MEFISTO mia MIPEX mln MR NEET NHR
Centre Public d’Aide Sociale Centraal Planbureau Conférence Permanente du Développement Territorial Centrum voor Sociaal Beleid Curriculum Vitae Dienst voor Alimentatievorderingen Direction interdépartementale de la Cohésion sociale Enquête naar de Arbeidskrachten Europese Unie tax-benefit microsimulation model for the European Union European Union – Survey on Income and Living Conditions Eigen Kracht-Conferentie Federaal agentschap voor de kinderbijslag Federale Overheidsdienst Federale Overheidsdienst, Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg Federaal Plan Armoedebestrijding Groupe interdisciplinaire de Recherche sur la Socialisation, l’Education et la Formation experimentele Groep Housing First Belgium General Health Questionnaire Gelijke Onderwijskansen Geïndividualiseerd Project voor Maatschappelijke Integratie Housing First Housing First Belgium Ibidem Geïntegreerd Kind Activiteiten Regio Ondersteuningssysteem Intelligentiequotiënt Institut Wallon de l’Évaluation, de la Prospective et de la Statistique Kind en Gezin Koninklijk Besluit Koning Boudewijnstichting Kunstsecundair Onderwijs Katholieke Universiteit Leuven Language Environment Analysis Lokale overlegplatforms Modelling and Evaluating Flanders’ Fiscal and Social Tomorrow miljard Migrant Integration Policy Index miljoen Mouvement Réformateur Not in Employment, Education or Training Nationaal Hervormingsprogramma
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page xi Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
AFKORTINGEN
NIMBY N-VA nvda OCMW OECD OEJAJ OESO OKAN ONE Open Vld OVDS PCS PISA POD MI POS PPP PSI PST PvdA PVV RIZIV RMH RMI RMI RSA RVA SCP SDS SHM SILC SINE SMES-B sp.a SPAD-ACGHP SPIRAL SSC SVK TIMSS TSO UA UCL UGent ULB
–
XI
Not in my backyard Nieuw-Vlaamse Alliantie noot van de auteur Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn Organisation for Economic Co-operation and Development Observatoire de l’Enfance, de la Jeunesse et de l’Aide à la Jeunesse Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling Onthaalonderwijs Anderstalige Nieuwkomers Office de la Naissance et de l’Enfance Open Vlaamse Liberalen en Democraten Oproep voor een Democratische School Plan de cohésion sociale des villes et communes de Wallonie Programme for International Student Assessment Programmatorische Federale Overheidsdienst Maatschappelijke Integratie Participation, Opportunities, Structures Plan de prévention et de proximité Plans sociaux intégrés Programme stratégique transversal Partij van de Arbeid Partij voor Vrijheid en Vooruitgang Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsuitkering Recht op Maatschappelijke Hulp Recht op Maatschappelijke Integratie Revenu Minimum d’Insertion Revenu de Solidarité Active Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening Sociaal en Cultureel Planbureau Standaarddeviatie Sociale Huisvestingsmaatschappij Survey of Income and Living Conditions Sociale inschakelingseconomie Santé Mentale et Exclusion Sociale Belgique Socialistische Partij Soins Psychiatriques à Domicile – Association Carolorégienne de Gestion des Habitations Protégées Societal Progress Indicators for the Responsibility of All Schéma de structure communal Sociaal Verhuurkantoor Trends in International Math and Science Study Technisch Secundair Onderwijs Universiteit Antwerpen Université Catholique de Louvain Universiteit Gent Université Libre de Bruxelles
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page xii Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
XII
– AFKORTINGEN
ULg UMONS UNICEF VDAB VS VVKHO VVSG WHO Wmo YEI ZIP
Université de Liège Université de Mons United Nations Children’s Fund Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding Verenigde Staten Vlaams Verbond van Katholieke Hogescholen Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten Wereldgezondheidsorganisatie Wet maatschappelijke ondersteuning Youth Employment Initiative Zones d’initiatives privilégiées
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page xiii Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
Woord vooraf Voorwoord van Julien Van Geertsom, voorzitter van de POD Maatschappelijke Integratie Met heel veel enthousiasme en gepaste trots stel ik u de zesde editie van het federaal Jaarboek 2016 inzake de strijd tegen armoede en sociale uitsluiting voor. Waarom dit zesde federaal Jaarboek? Enerzijds willen we hiermee het wetenschappelijke debat over armoede en sociale uitsluiting blijven voeden, maar anderzijds willen we met dit boek ook besluitvormers ondersteunen in hun strijd tegen armoede. We willen hen evidence based voorstellen aanreiken om een effectiever en efficiënter beleid te voeren. Dat betekent natuurlijk ook dat we rigoureus erover gewaakt hebben dat alle bijdragen voldoende wetenschappelijk onderbouwd zijn. Elke bijdrage werd door twee experten uit de wetenschappelijke wereld nagelezen en van commentaar voorzien. Alleen wat de strenge review passeerde werd opgenomen. Dit is dus geen boek met een reeks interessante opinies, maar een selecte verzameling van wetenschappelijk onderbouwde bijdragen. Deze aanpak is vandaag des te belangrijker. Sinds Parijs, ‘Charlie Hebdo’ en ‘Bataclan’, leeft onze democratie in shock. De idealen van de Verlichting (vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid/solidariteit) komen onder druk. Meer dan ooit moeten we dus analyseren hoe we deze vandaag in de praktijk brengen en hoe we dat kunnen verbeteren. Want met repressie alleen zullen we in de samenleving de sociale cohesie niet kunnen versterken. Vervreemding, isolement en armoede vragen een goed doordacht sociaal beleid. Armoede heeft immers meerdere gezichten en treft een steeds uiteenlopender publiek. Zo zijn er talrijke nieuwe vormen van kwetsbaarheid ontstaan, met name bij studenten, alleenstaanden, moeders, bepaalde werknemersgroepen, bejaarden en... kinderen. XIII
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page xiv Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
XIV
–
WOORD VOORAF
Ja, zelfs kinderen, en dat is niet toevallig. Een op de vijf kinderen in de Europese Unie leeft in onzekere omstandigheden. In België lopen 18,8% van de kinderen een verhoogd risico op onzekere leefomstandigheden en sociale uitsluiting, tegenover 15,5% voor de hele Belgische bevolking (EU-SILC, 2014). Voornamelijk kinderen in gezinnen met een lage arbeidsintensiteit, migrantenkinderen en kinderen in eenoudergezinnen zijn bedreigd. We stellen ook vast dat het opleidingsniveau van de ouders sterk bepalend is voor de intergenerationele overdracht van armoede: hoe lager het opleidingsniveau, hoe groter de kans op armoedeoverdracht. Zoals in het tweede Federaal Plan Armoedebestrijding (2012) en het eerste Nationaal Kinderarmoedebestrijdingsplan (2013) werd benadrukt, vereist deze problematiek een nauwe samenwerking en coördinatie tussen instellingen en bevoegdheidsniveaus. Maar uiteindelijk spelen op lokaal niveau de OCMW’s een centrale rol in het opsporen en bestrijden van kinderarmoede. Daarom heeft Maggie De Block, de voormalige staatssecretaris voor Maatschappelijke Integratie en Armoedebestrijding, in 2013 het project ‘Kinderen eerst’ (POD Maatschappelijke Integratie, 2013) opgestart. In het kader van dit project vraagt ze aan de OCMW’s en andere verenigingen om lokale overlegplatformen op te richten. Dit beleid werd door haar opvolger Elke Sleurs in 2015 verdergezet. De OCMW ‘s spelen sindsdien dus een nog belangrijker, proactieve rol in de strijd tegen kinderarmoede. Zij spelen, net door hun samenwerkingsverbanden, een belangrijke rol voor het tijdig opsporen van kinderarmoede. Ze zetten middelen in om kinderen in onzekere leefomstandigheden te laten deelnemen aan het sociale en culturele leven. Op die manier kunnen ze deze kinderen uit hun sociaal isolement halen, hen laten kennismaken met kinderen uit andere milieus en uiteindelijk de vicieuze armoedecirkel doorbreken. Ik wil tot slot nog het unieke karakter van dit Jaarboek beklemtonen. De meeste bijdragen zijn het resultaat van een samenwerking NoordZuid. Via deze nauwe samenwerking tussen deskundigen van het Noorden en het Zuiden van België kunnen wij de talrijke verschillende concepten in ons land vergelijken, uitwisselingen bevorderen en bovendien verbanden creëren tussen de verschillende beleidsniveaus en bevoegdheidsdomeinen. Met één woord: een aanzet tot multilevel governance.
federaal.jaarboek.armoede.2016.book Page xv Wednesday, February 17, 2016 12:08 PM
WOORD VOORAF
–
XV
Dit uitstekende Jaarboek is nu al voor het vierde jaar samengesteld door een deskundig en gedreven team: hoofdonderzoekster Isabelle Pannecoucke, professor Ronan Van Rossem van de Universiteit Gent, professor Willy Lahaye van de Universiteit Mons en professor-emeritus Jan Vranken. Ik wil hen bedanken voor de geleverde kwaliteit. Maar vooral wens ik dat dit boek veel inspiratie brengt voor beleidsmakers op alle niveaus. Julien VAN GEERTSOM