Klasmanagement en reflectie
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 1
25/01/16 10:06
Klasmanagement en reflectie Martin Valcke Brigitte De Craene
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 3
25/01/16 10:06
Š
Academia Press P. Van Duyseplein 8 9000 Gent Tel. 09 233 80 88 info@academiapress.be
Fax 09 233 14 09 www.academiapress.be
Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Vormgeving & zetwerk: bvba Le Pur et l’Impur Martin Valcke Brigitte De Craene Klasmanagement en reflectie Gent, Academia Press, 2016, XII + 248 p. ISBN 9789038225852 D/2016/4804/038 U 2323 NUR 841 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgeverij.
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 4
25/01/16 10:06
Inhoudstafel Woord vooraf
XIII
Thema 1 Een systemische benadering van klasmanagement
1
Vragen uit de onderwijspraktijk 1 Leerdoelen 1 Mindmap 2 Advance organizer 3 Klasmanagement een eerste situering 4 Instructieverantwoordelijke 7 Beliefs 8 Relatie leerkracht-leerling 9 Negatieve gevolgen bij falend klasmanagement 16 Leerling 17 Instructieactiviteiten 26 Organisatie 32 Regels en straffen 32 Regels en straffen Hoe pak je incidenten, conflicten, overtredingen van regels/afspraken aan? Bijzondere aanpakken bij disciplinaire maatregelen Nadenken over de oorzaken van storend gedrag
35 36 37 40
Infrastructuur 41 Leerprocessen 42 Spijbelen en drop-out 43 Pesten 47 Context 49 Praktische aanpakken bij klasmanagement 51 Plannen van klasmanagement 51 Conclusies 53 Samenvatting 54 Kernbegrippen 55 Referenties 55
Thema 2 Klasmanagement en Motivatie
59
Vragen uit de onderwijspraktijk 59 Leerdoelen 59 Mindmap 60 Advance organizer 61 Een begripsdefiniëring 63 Motivatie als factor in een complex samenspel van variabelen: testangst en wiskundeangst als voorbeeld 64 State-of-the-art benaderingen van motivatie 66 Gemeenschappelijke kenmerken 66 De “Expectancy-Value Theory” voor motivatie 67 Waarde en verwachtingen Andere motivationele beliefs Zelfconcept: meer in detail Onderliggende cognitieve processen
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 5
68 69 69 71
V
25/01/16 10:06
Externe context
De attributietheorie voor motivatie van Weiner
71
73
Attributies 73 Het theoretisch model 74 Consensus, consistentie en onderscheidend karakter 75 Dimensies in de gepercipieerde oorzaken 76
De zelfdeterminatietheorie van Deci & Ryan
78
Vitamines van motivatie 78 Ontwikkelingsperspectief 79 Invloed motivatie en rol leerkracht 81
Vertaling naar instructie-aanpakken 84 Motivatie en de leerkracht 84 De “Expectancy–Value Theory” van motivatie en implicaties voor instructie 87 De attributietheorie voor motivatie en implicaties voor instructie 88 Aanpakken gebaseerd op de zelfdeterminatietheorie (ZDT) 90 Samenvatting 96 Kernbegrippen 97 Referenties 97
Thema 3 Klasmanagement en de relatie leerkracht-leerling
101
Vragen uit de onderwijspraktijk 101 Leerdoelen 101 Advance organizer 102 Het belang van leerkracht-leerling relaties 103 Welbevinden van leerlingen 104 De leerkracht binnen de relatie leerkracht-leerling 108 Systeem – communicatie – klas – school 114 Axioma’s van de communicatie volgens Watzlawick 115 Proces Communication Model (PCM) 117 Basis van het model PCM en leerkrachtstijlen Het PCM-model als basis voor differentiatie in de klas PCM en leerkrachten
Schoolwide Positive Behavior Support-programma (SWPBS)
117 120 121 123
124
Principes 124 Kenmerken van de SWPBS-aanpak 125 Onderzoek naar de effectiviteit en efficiëntie van SWPBS 127
Hoe de relatie tussen leerkracht-leerling verbeteren? 128 Waar vind je nog meer ideeën om je reflectie over de leerkracht-leerling relatie te voeden? 130 Méér tips voor leerkrachten 130 En verder (zeer) interessant 130 Conclusies 131 Samenvatting 131 Kernbegrippen 132 Referenties 132
Thema 4 Externaliserend probleemgedrag en klasmanagement
135
Vragen uit de onderwijspraktijk 135 Leerdoelen 135 Mindmap 136 Advance organizer 137
VI
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 6
Inhoudstafel
25/01/16 10:06
Inleiding 138 Definitie externaliserend probleemgedrag 139 Inleiding 139 Storend probleemgedrag 140 Ontwrichtend probleemgedrag 142 Agressie 142 Pesten 142 Spijbelen en drop-out 143
Externaliserend probleemgedrag in Vlaanderen 144 Externaliserend probleemgedrag … bij welke jongeren? Sociale binding als kritische factor 146 Externaliserend probleemgedrag – Preventie 147 Inleiding 147 Evidence-based aanpakken 148 Preventiestrategieën met de nadruk op het schoolniveau 149 Preventiestrategieën met de nadruk op het klasniveau 154 Externaliserend probleemgedrag – Curatie 155 Curatie bij externaliserend storend probleemgedrag 155 Curatie bij externaliserend ontwrichtend probleemgedrag 158 Een eerste type externaliserend probleemgedrag in de kijker: pesten 161 Inleiding 161 Wie zijn de pesters? 161 Voorbeeld van een antipest-aanpak: het KiVa programma 162 Kenmerken van succesvolle anti-pest programma’s 163 De rol van de leerkracht 166 Aanvullend materiaal voor de leerkracht 166 Een tweede type externaliserend probleemgedrag in de kijker: Spijbelen en Vroegtijdig schoolverlaten 167 Inleiding 167 Spijbelen en vroegtijdig schoolverlaten – een omschrijving 168 Spijbelen 168 Vroegtijdig schoolverlaten – drop-out 168
Spijbelen: de betrokken actoren Risicofactoren – risicojongeren voor spijbelen
169 169
Risicofactoren 169
Spijbelen en schooluitval: de cijfers! Spijbelen in Vlaanderen Vroegtijdig schoolverlaten in Vlaanderen, België en in Internationaal perspectief Preventie en interventie Maatregelen voorgesteld op Europees niveau Preventie, interventie en compensatie in Vlaanderen t.a.v. spijbelen en vroegtijdig schoolverlaten
174 174 176 178 178 179
Inleiding 179 Preventiemaatregelen van de Vlaamse overheid 179 Preventiemaatregelen op het schoolniveau 183 Preventie door de leerkracht(en)? 185
Wat werkt? Succesvolle interventies samengevat Kenmerken van succesvolle spijbelacties
185 185
Algemeen werkzame factoren Specifiek werkzame factoren
185 186
Kenmerken van succesvolle programma’s voor het voorkomen van schoolverzuim èn schooluitval 186 Samenvatting 187
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 7
VII
25/01/16 10:06
Kernbegrippen 188 Referenties 188
Thema 5 Leeromgevingen en klasmanagement
193
Vragen uit de onderwijspraktijk 193 Leerdoelen 193 Mindmap 194 Advance organizer 194 Leeromgevingen 195 Componenten van het didactisch handelen 196 Leerdoelen 196 Leerstof 199 Didactische werkvormen 200 Media 203 Evaluatie 204 Organisatie 205 De eerste schooldag 205 Klasreglement en schoolreglement 206 Klasreglement en schoolreglement: regels of leerdoelen 208 Tijdgebruik: time-to-task 209 Waar zitten leerlingen in de klas? 210 De kwaliteit van een schoolgebouw 211 Ontwerpen van een school 213 Context 214 Leerkracht: kenmerken en begeleiding 215 Leerlingen: kenmerken en begeleiding 215 Samenvatting 217 Kernbegrippen 218 Referenties 218
Thema 6 Ouders en klasmanagement
221
Vragen uit de onderwijspraktijk 221 Leerdoelen 221 Mindmap 222 Advance organizer 222 Ouderbetrokkenheid – ouderparticipatie: begripskeuze 223 Niveaus in betrokkenheid van ouders 224 Participatiepiramide van Godderis 224 Het Epstein-model 226 CPS-model 226 Verwachtingen en percepties van school – ouders – leerlingen 227 Verwachten alle ouders hetzelfde? 228 Verwachtingen, beliefs van leerkrachten tegenover ouderbetrokkenheid
Hoe staat het momenteel met de ouderbetrokkenheid? Algemeen in Vlaanderen In jouw school? Heeft ouderbetrokkenheid een invloed? Bevorderen van ouderbetrokkenheid Barrières rond ouderbetrokkenheid Communicatie bevorderen als basis voor het bevorderen van ouderbetrokkenheid
VIII
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 8
232
233 233 233 234 235 235 235
Inhoudstafel
25/01/16 10:06
Ouderbetrokkenheid bevorderen op basis van het model van Godderis 236 Ouderbetrokkenheid bevorderen vanuit het “Zeven-dimensie model” van Samaey & Vettenburg 237 Conflicten met ouders 238 Een lastige competentie 238 Klinische simulaties en “omgaan met ouders” 239 Omgaan met ouders; inspirerende kort-filmpjes en brochures voor leerkrachten 241 Aandachtspunten bij de aanpak van een conflict met ouders 242 Samenvatting 244 Kernbegrippen 245 Referenties 245
Index 247
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 9
IX
25/01/16 10:06
Woord vooraf De resultaten van recent onderzoek naar de mate waarin basiscompetenties van leraren in Vlaanderen nagestreefd, bereikt en/of gemodelleerd worden in de lerarenopleidingen, wijzen op een duidelijke lacune wat betreft het klasmanagement. Ook in service leerkrachten, directies, CLB’s, zorgcoördinatoren, ... wijzen op tekorten in de systematische aanpak van klasmanagement op klas- en school niveau. Bekijken we de beschikbare literatuur in het Nederlandse taalgebied, dan valt het op dat er weinig recent materiaal beschikbaar is dat de klasmanagement aanpakt vanuit de Vlaamse situatie en met een focus op het secundair onderwijs. Dit handboek probeert dan ook het beschikbare aanbod te verrijken met een overzichtswerk dat de thematiek meteen multidimensionaal benadert. Dit handboek vertrekt vanuit de meest recente inzichten rond klasmanagement. Met andere woorden, de klassieke visie waarbij klasmanagement wordt verengd tot “discipline, regels, straffen, belonen” wordt verlaten. Klasmanagement wordt verruimd tot alle beslissingen die een leerkracht neemt bij het plannen en implementeren van instructie zodat hij/zij optimaal de leerdoelen kan nastreven en bereiken. Uiteraard zullen die “beslissingen” ook een focus hebben op gedragsregels, maar heel wat elementen van klasmanagement overstijgen dit of vermijden zelfs dat er “regels” nodig zijn. Een verstandige selectie van leerdoelen, een participatieve insteek bij de werkvormen, een alternatieve klasopstelling, een proactieve visie op takenuitwerking en taakverdeling, ... zorgen er in heel wat gevallen voor dat een focus op “controle” overbodig is. De basisstructuur van het handboek vertrekt vanuit een onderwijskundig referentiekader dat meer in detail is uitgewerkt in het handboek Krachtige Leeromgevingen (Valcke, M., 2014,; Academia Press, ISBN 978 90 382 2437 4). Het is niet direct nodig om dit handboek bij de hand te hebben om met “Klasmanagement en Reflectie” aan de slag te gaan. Enkel wanneer men helemaal niet vertrouwd is met onderwijs-specifieke referentiekaders, is het beter die kaders vooraf bij te spijkeren. De insteek van het handboek is zeer “positief ”. Met andere woorden, we gaan uit van de overtuiging dat elke leerkracht – mits voldoende reflectie op zijn/haar eigen handelen – een adequaat klasmanagement kan realiseren. Het handboek geeft dan ook veel concrete handvatten, modellen, beslissingsbomen, ideeën, ... die (student)leerkrachten kunnen toepassen in hun klaspraktijk. We gaan wel expliciet in tegen een “tips en tricks” aanpak. Daarvoor is een leer- en instructiesituatie te complex en negeert men bij veel “tricks” hoe beslissingen bij één aspect een direct of indirect gevolg hebben voor andere beslissingen. Deze tweede druk omvat een beperkt aantal aanpassingen ten opzichte van de vorige. De grootste wijziging is een beperking in kleurgebruik. Door gerichte veranderingen heeft dit in geen geval inhoudelijke consequenties. Wel raden we aan om, zoals bij het Proces Communication Model (thema 3), verwijzingen naar aanvullend Internetmateriaal op te zoeken! We wensen je een leerzame leeservaring! De auteurs Gent, 2 januari 2016
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 11
XI
25/01/16 10:06
Thema 1 Een systemische benadering van klasmanagement Vragen uit de onderwijspraktijk • • • • • • • • • •
Waarom lukt groepswerk bij mij nooit? Hoe komt het dat ik zo snel in een negatieve spiraal verzeil wanneer ik leerlingen aanspreek op hun gedrag? Waarom lukt discipline wel bij een andere leerkracht? Mag ik leerlingen verplichten om de klas te verlaten bij storend gedrag? Waarom is de ene klas “moeilijk” en de andere klas “gemakkelijk”? Ik kan me toch moeilijk laten uitlachen door die leerlingen? Zijn ouders geven hem gelijk; welke autoriteit heb ik dan nog als leerkracht? Het pesten is begonnen in een andere les. Spreek ik die andere leerkracht aan? Wat hebben toetsen met klasmanagement te maken? …
Leerdoelen Na het bestuderen van dit thema beheers je de volgende leerdoelen: • Met eigen woorden het begrip klasmanagement in brede en in enge zin verklaren met voorbeelden. • Klasmanagement relateren aan het onderwijskundig referentiekader en daarbij relevante actoren, variabelen en processen aanduiden. • Voorbeelden van klasmanagement op het micro-, meso- en macroniveau aanreiken. • Beschrijven hoe een geïntegreerde aanpak van schoolmanagement meer garanties voor succes oplevert. • Verklaren waarom kenmerken van de instructieverantwoordelijke een invloed hebben op de implementatie van klasmanagement (bv. beliefs, self-efficacy). • Spijbelen en uitsluiting benaderen vanuit de decretale regelgeving. • Ongekwalificeerde uitstroom en ‘verwijderen van school’ benaderen vanuit het “recht op onderwijs”. • Verschillende types in de relatie leerkracht-leerling onderscheiden en toelichten met voorbeelden. • Voorbeelden van intrinsieke en extrinsieke motivatie bij leerlingen geven. • De verschillende verklaringsmodellen voor probleemgedrag bij leerlingen illustreren met voorbeelden. • De kern van de zelfdeterminatietheorie uitwerken in relatie tot een ontwikkelingsgerichte aanpak van een instructieverantwoordelijke. • De link tussen klasmanagement en de VOETen illustreren. • De “organisatie” van instructie beschrijven in relatie tot klasmanagement. • De succesvolle invloed van regels beschrijven bij een klasmanagement aanpak. • De breedte van regels voor klasmanagement beschrijven.
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 1
25/01/16 10:06
• • • •
Crisisaanpakken voor storend gedrag beschrijven: Time-out en herstelgericht werken. Peer mediation situeren in een breder perspectief op klasmanagement. Oorzaken van geweld, pesten en spijbelen relateren aan interne en externe leerlingvariabelen en -processen. De rol van ouders beschrijven in een geïntegreerde klasmanagement aanpak.
Mindmap Dit verkennend thema is vrij eenvoudig van structuur, maar behandelt wel de volle complexiteit van het begrip klasmanagement. De verschillende onderdelen vallen overigens terug op de kennisbasis m.b.t. de cursus Krachtige Leeromgevingen (http://users.ugent.be/~mvalcke/KL_1314/). Het gebruikte referentiekader en de inzichten m.b.t. leren en instructie vormen opnieuw de basis voor het nemen van beslissingen rond klasmanagement. De mindmap geeft een overzicht van de elementen die in de volgende thema’s meer uitgewerkt aan bod komen. Met andere woorden, heel wat van de hier behandelde invalshoeken, inzichten, aandachtspunten, aanpakken, … zullen meer in detail worden opgepakt in de volgende thema’s. Belangrijk is dat ze hier in samenhang worden gepresenteerd en dat je beseft dat klasmanagement niet kan gereduceerd worden tot het invoeren van enkele gedragsregels of tot het maken van strikte afspraken m.b.t. eventuele straffen. Klasmanagement blijkt de volle complexiteit van een leer- en instructiesituatie te weerspiegelen en is als dusdanig een systemisch gegeven. Elke actor speelt zijn/haar rol, elke beslissing heeft gevolgen voor andere variabelen en processen. Instructieverantwoordelijken groeien in het nemen van goed onderbouwde beslissingen. De basis hiervoor is echter een stevige kennisbasis over de ingrediënten van een goed klasmanagement.
2
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 2
Thema 1 Een systemische benadering van klasmanagement
25/01/16 10:06
Advance organizer Bekijk de volgende tabel uit een onderzoek naar de professionaliseringsbehoeften van leerkrachten in het Vlaamse onderwijs (Vandercruysse, De Fraine & Van den Noortgate, 2011). De auteurs onderzochten de “vragen” naar professionalisering bij 328 leerkrachten secundair onderwijs. Op een vierpuntenschaal gaven de leerkrachten aan in welke mate ze bepaalde topics belangrijk vonden (1 = helemaal niet belangrijk – 4 = zeer belangrijk). Je ziet per topic ook de gemiddelde professionaliseringsbehoefte bij deze 328 leerkrachten. Markeer de onderwerpen die met “klasmanagement” te maken hebben. Bekijk ook de mate van belangrijkheid van deze onderwerpen.
Overzicht van prioritaire professionaliseringsbehoeften van leerkrachten in het Vlaamse onderwijs (Vandercruysse, De Fraine & Van den Noortgate, 2011).
Het zal je opvallen dat het thema “klasmanagement” zelf ook in de lijst van prioritaire nascholingsonderwerpen voorkomt. Het verwijst in dit geval naar – meestal organisatorische – beheersmatige aspecten van de klas (bijhouden aanwezigheden, administratie rond deelname aan bepaalde extrascolaire activiteiten, maaltijden, deelname aan
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 3
3
25/01/16 10:06
studiereizen, schooluitstappen, …). Dit suggereert meteen dat het begrip klasmanagement soms eng en soms breed geïnterpreteerd wordt. In dit thema bekijken we het begrip in de volle breedte. We vallen daarbij terug op het onderwijskundig referentiekader. Klasmanagement wordt dus niet verengd tot organisatorische maatregelen, tot disciplinaire ingrepen, tot conflictbeheersing, … . Het wordt ruimer bekeken zoals het ook in de literatuur aan bod komt: verweven met het totale leer- en instructieproces en gericht op het garanderen van een doelgerichte leeromgeving.
Geweld is voor veel leerkrachten een moeilijk item. Vooral blijkt dat leerkrachten zich niet voorbereid voelen op het omgaan met geweld in de klas en slechts in beperkte mate werden opgeleid in het omgaan met een geweldsituatie (http://www.dailymail.co.uk/ news/article-1248951/New-teachers-lack-training-handle-violence-classroom-survey-reveals.html).
Klasmanagement een eerste situering Vraag een willekeurige leerkracht wat met “klasmanagement”‘ kan bedoeld worden en je krijgt al snel één van de volgende synoniemen voorgeschoteld: autoriteit, discipline, tucht, orde, regels, … of je krijgt een reeks voorbeelden van typische klasmanagement “problemen” aangereikt: een moeilijke klas, lage motivatie, gedragsproblemen, geweld in de klas, pesten, boycotten van de les, eten en drinken tijdens een les, vervalsen van afwezigheidsattesten, uitlachen van een leerkracht, diefstal aan de schoolpoort, steaming, wapens aan de schoolpoort, spijbelen, een slecht klasklimaat, … .
4
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 4
Thema 1 Een systemische benadering van klasmanagement
25/01/16 10:06
In bovenstaande begrippen en voorbeelden m.b.t. klasmanagement ligt het accent telkens op andere actoren, variabelen en processen.
Management van een ordelijke rustige atmosfeer (Creemers, 1994).
X
Klassenmanagement strategieën gebruiken die leerlingen stimuleren om coöperatief te zijn en zich blijvend te engageren aan curriculumgerelateerde activiteiten (Bergen, 2005).
X
X
Classroom management (…) is comprised of three central components: maximized allocation of time for instruction, arrangement of instructional activities to maximize academic engagement and achievement, and proactive behavior management practices (Simonsen, Fairbanks, Briesch, Myers & Sugai, 2008).
X
X
Teachers who possess the ability to manage their classrooms are able to create an environment where learning is the focus (Burden, 2003).
X
Research has shown that teachers can minimize inappropriate or disruptive student behavior and increase academic engagement through the use of evidence-based classroom management practices (MacSuga & Simonsen, 2012, p.4).
X
De vijfde klasvariabele is klasmanagement . Items van deze schaal gaan na of de lessen tijdig stoppen en starten, of er voldoende orde heerst in de klas,… . Nadat een factoranalyse werd uitgevoerd op de items van deze schaal bleken er twee factoren uit de bus te komen (…) inrichting van de klas en duidelijke structuur en afspraken (Moens, Smits, Van Droogenbroeck & Van Damme, 2009).
X
Voor een goed klasmanagement zijn de volgende zes uitgangspunten van belang: (1) Bij de aanpak van probleemgedrag moeten de drie actoren betrokken worden: leerkracht, leerling en klas. (2) Deze actoren hebben onderling een relatie met elkaar die bindend of ontbindend kan zijn, positief of negatief geladen. (3) De interacties tussen leerkracht-klas-leerling doen zich voor binnen een bepaalde context (school, ouders, buurt, leeftijdsgenoten, samenleving. (4) Een negatief of destructief thema bindt nooit. (5) Probleemgedrag aanpakken impliceert relaties tussen leerkracht-leerling-klas op een positief peil houden. (6) De kwaliteitskenmerken bij het lesgeven: hoe een leerkracht voor de klas staat, zich tussen de leerlingen begeeft, ze aankijkt, toezicht houdt tijdens het lesgeven, enz. (VLOR, 2006, p.47).
X
Het treffen van maatregelen en voorzieningen die noodzakelijk zijn om een omgeving in het leven te roepen en te handhaven waarin onderwijzen en leren kunnen plaatsvinden (Redant, 2005, p.21).
X
An outgrowth of this increasing tendency to conceptualize classroom management broadly has resulted in a more expansive definition of the term to include a variety of teacher actions: establishing/maintaining an orderly environment conducive to academic instruction, developing positive relationships with students, fostering social/emotional development, and addressing problematic behavior (Drang, 2011, p.4).
X
Context
Leren
Organisatie
Gedrag leerling
Gedrag instructieverantwoordelijke
Definitie / Analysedimensie
Instructieactiviteiten
Klasmanagement blijkt een zeer breed spectrum aan activiteiten/ingrepen/acties te omvatten. Bekijken we een reeks omschrijvingen of definities van het begrip dan valt dit nog beter op. Bij elke omschrijving/definitie in de tabel wordt – in de kolommen – aangegeven welke actor, proces of variabele vooral benadrukt wordt.
X X X
X
X X
X
X
X
X X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
Analyse van definities en omschrijvingen van klasmanagement.
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 5
5
25/01/16 10:06
Leiden we uit bovenstaande tabel een werkdefinitie af, dan heeft klasmanagement betrekking op alle ingrepen, keuzes, maatregelen die garanderen dat een doelgericht leerproces kan plaats grijpen. Analyseren we verder de verschillende omschrijvingen en definities, dan valt op dat vrijwel alle actoren, processen en variabelen een rol spelen bij leren en instructie op het microniveau, dus een invloed hebben op klasmanagement. Met andere woorden, klasmanagement is niet in te perken tot een aspect van organisatie (bv. reglementen, regels, disciplinaire maatregelen) of kenmerken van de leerlingen (spijbelgedrag, agressie, …). Het speelt in op de complexe interactie van alle elementen in een onderwijskundig referentiekader. Hoe meer het vervlochten is met verschillende elementen, hoe sterker het ook een impact zal hebben op het leren. Daarom geven we in de volgende figuur opnieuw het onderwijskundig model weer om de complexe interactie tussen de interne en externe elementen te illustreren.
Onderwijskundig referentiekader dat verwijst naar de actoren, processen en variabelen die samenhangen in een leer- en instructiesetting (Valcke, 2010, p.21).
In de literatuur benadrukt men ook die verwevenheid tussen klasmanagement en de ruimere leer- en instructiesituatie. Zo benadrukt Brophy (1988) bij klasmanagement de relatie tussen (1) de instructie, (2) het klasmanagement, (3) de socialisatie van leerlingen en (4) disciplinaire interventies. Dit sluit aan bij Doyle (1986) die ook benadrukt hoe klasmanagement zeer nauw verweven is met instructieactiviteiten. Alle klasmanagement maatregelen zijn en blijven – volgens hem – gericht op het realiseren van een goede leeromgeving en zijn dus geen doel op zich. In dit thema en de volgende thema’s volgen we deze redenering. We bestuderen daarom de verschillende processen, variabelen en actoren en gaan na hoe ze samenhangen bij het realiseren van een gepaste leeromgeving. Doyle (1986, p.3) drukt dit als volgt uit: “although I agree (…) that for purposes of analysis one can separate classroom management activities designed to elicit student cooperation from instructional activities designed to elicit cognitive engagement with academic content, I also argue that the intertwining of classroom management activities and instructional activities during actual classroom practice is so complete as to require that management and instruction be considered simultaneously”. In de omschrijvingen voor klasmanagement (zie hoger) valt minder op dat meerdere aggregatieniveaus een rol kunnen spelen. De meeste analysedimensies in de eerste tabel grijpen primair terug op maatregelen op het microniveau: de directe interactie tussen leerlingen en de instructieverantwoordelijke. Maar soms wordt (1) expliciet verwezen naar de acties van meerdere leerkrachten; (2) of wordt het schoolniveau benadrukt. Ook in de VLOR-publicatie Leer-
6
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 6
Thema 1 Een systemische benadering van klasmanagement
25/01/16 10:06
kracht – Veer-kracht wordt expliciet verwezen naar stappen te nemen door (1) de leerkracht; maar evenzeer naar (2) stappen te nemen door het team en (3) ook samen met schoolnabije organisaties. Dit alles moet gekaderd worden vanuit een schoolbeleid. Het mesoniveau is dus zeker aan zet. Wat minder uit de verf komt is het belang van het macroniveau. Toch speelt dit een rol bv. via de regelgeving. Zo zijn er – vooral naar aanleiding van incidenten – regels en maatregelen ingevoerd m.b.t. onwettige afwezigheid (spijbelen) en is er bv. aandacht voor leerkrachtcompetenties die betrekking hebben op klasmanagement. In heel wat gevallen worden de bepalingen op het macroniveau omgezet in een reglement op het mesoniveau. Scholen laten dit “schoolreglement” in heel wat gevallen expliciet ondertekenen door de ouders en door de leerlingen.
Uittreksel uit de decretale bepalingen m.b.t. onwettige afwezigheden: Besluit van de Vlaamse regering van 12 november 1997 betreffende de controle op de inschrijvingen van leerlingen in het basisonderwijs, zoals gewijzigd bij de besluiten van de Vlaamse regering van 21 maart 2003, 9 mei 2003, 27 augustus 2004 en 6 juli 2007.
In de volgende paragrafen analyseren we een eerste invulling van klasmanagement vanuit het perspectief van verschillende actoren, processen en variabelen in het onderwijskundig referentiekader. Samen vormen deze paragrafen een “eerste” inleiding op de probleemstelling, schetsen ze de hoofdlijnen van aanpakken in het onderwijs of geven ze empirisch onderbouwde praktijkervaringen. In de volgende thema’s worden bepaalde aspecten grondiger uitgediept om – naast een sterke kennisbasis – ook de reflectie over de eigen opvattingen als leerkracht op gang te brengen en de eigen praktijk verder vorm te geven.
Instructieverantwoordelijke Bij klasmanagement staat uiteraard de instructieverantwoordelijke centraal. Hij/zij stuurt de ingrepen, afspraken, strategieën aan die leiden tot een gepast klasmanagement. Maar daarbij speelt “de persoon zelf ” van de instructieverantwoordelijke een belangrijke rol. Zijn/haar opvattingen, overtuigingen (beliefs) spelen daarbij een belangrijke rol. Wat je als leerkracht belangrijk vindt, of als gepast vindt voor de opzet van de leer- en instructiesituatie speelt continu een rol. Ten tweede blijkt uit onderzoek dat de relatie tussen leerlingen en instructieverantwoordelijke een terugkerend element is in de discussie over klasmanagement.
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 7
7
25/01/16 10:06
We bespreken beide invalshoeken vanuit de instructieverantwoordelijke meer in detail in de volgende paragrafen.
Beliefs Opvattingen, verwachtingen, visies, meningen, … van leerkrachten blijken een kritische rol te spelen bij het aanpakken van klasmanagement. Drang (2011) vat in de onderstaande tabel de beschikbare literatuur samen die dergelijke beliefs in kaart brengt.
Overzicht van literatuurreferenties m.b.t. beliefs die raken aan klasmanagement processen en variabelen (zie Drang, 2011, p.18).
Zo blijken de opvattingen van een leerkracht over zijn/haar manier om leerlingen onder controle te houden, het al dan niet “geloven” in een pedagogische tik, de mate waarin leerling problemen intern of extern geattribueerd worden, opvattingen over controle en orde in de klas, … te bepalen in welke mate een leerkracht wel of niet bepaalde klasmanagement-maatregelen zal invoeren. Maar al even belangrijk is dat “kennis over” klasmanagement ook beïnvloedend is. Onderzoek wijst dan ook uit dat een verdere professionalisering van leerkrachten over klasmanagement wel degelijk zin heeft, het klasgebeuren positief beïnvloed en resulteert in betere leerprestaties van de leerlingen (zie verder).
8
Klasmanagement en reflectie 2016.indd 8
Thema 1 Een systemische benadering van klasmanagement
25/01/16 10:06