SOCIALE PSYCHOLOGIE
Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 1
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE ALAIN VAN HIEL
00_Sociale Psychologie.indd 3
02-05-16 13:47
Š Academia Press P. Van Duyseplein 8 9000 Gent Tel. 09/233 80 88
Fax 09/233 14 09
info@academiapress.be
www.academiapress.be
Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.
Herkomst illustraties: www.imageglobe.be Vormgeving en opmaak: Twin Media bv, Culemborg
Van Hiel, Alain Sociale psychologie Gent, Academia Press, 2013, XVII + 711 p. Eerste oplage 2013 Tweede oplage 2015 Derde oplage 2016
ISBN 978 90 382 2138 0 D/2013/4804/112 NUR1 775 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of vermenigvuldigd door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De auteur en de uitgever hebben geprobeerd alle rechthebbenden op illustraties en figuren te contacteren. Personen die zich alsnog in hun rechten voelen geschaad nemen contact op met de uitgever.
00_Sociale Psychologie.indd 4
02-05-16 13:47
SOCIALE PSYCHOLOGIE
KORTE INHOUD Woord vooraf XVI Over de auteur XVII hoofdstuk 1 hoofdstuk 2
DEEL I
hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5
DEEL II
hoofdstuk 6 hoofdstuk 7
DEEL III
hoofdstuk 8 hoofdstuk 9 hoofdstuk 10 hoofdstuk 11 hoofdstuk 12
DEEL IV
hoofdstuk 13 hoofdstuk 14 hoofdstuk 15
DEEL V
hoofdstuk 16 hoofdstuk 17
Inleiding 2 Onderzoeksmethoden 22
SOCIALE PSYCHOLOGIE: KERNTHEMA’S
Het sociale zelf 48 Sociale perceptie 84 Sociale beïnvloeding 122
SOCIALE COGNITIE EN ATTITUDES
Sociale Cognitie 162 Attitudes 202
INTERPERSOONLIJKE- EN GROEPSPROCESSEN
Interpersoonlijke relaties 246 Anderen helpen 284 Agressie 318 De sociaalpsychologische basis van groepen 364 Groepsprestaties 402
INTERGROEPSPROCESSEN
Stereotypen, vooroordelen en discriminatie 438 De multiculturele samenleving 476 Sociale dilemma’s en groepsconflict 516
TOEGEPASTE SOCIALE PSYCHOLOGIE
De rechterlijke wereld 558 De politieke wereld 600
Woordenlijst Nederlands-Engels 640 Woordenlijst Engels-Nederlands 644 Verklarende woordenlijst 648 Referenties 659 Personenregister 698 Beknopt zakenregister 709
V Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 5
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
INHOUD WOORD VOORAF XVI OVER DE AUTEUR XVII HOOFDSTUK 1
INLEIDING 2
Inleiding: de mens is een sociaal dier 3 Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines 5
Definitie van sociale psychologie 5 De kracht van de situatie: een voorbeeld van een sociaalpsychologische studie 7 Sociale psychologie en verwante disciplines 9 Andere psychologische domeinen 11 Sociale psychologie en mensenkennis 11
De geschiedenis van de sociale psychologie 12
De beginjaren van de sociale psychologie (1880-1935) 12 De jaren van bevestiging en groei (1936-1960) 13 Lopen en vallen (1960-midden 1970) 15 Methodologisch en inhoudelijk pluralisme (midden 1970-2000) 17
Sociale psychologie in de 21ste eeuw 18 Hersenonderzoek 18 Het internet 19 Sociaal-culturele perspectieven 19
Samenvatting 21 Kernbegrippen 21
HOOFDSTUK 2
ONDERZOEKSMETHODEN 22
Woord vooraf 23 De ontwikkeling van hypothesen 24
Een goed idee 24 Opzoeken van psychologische literatuur 24
Het operationaliseren van sociaalpsychologische variabelen 26 Zelfbeschrijving 27 Gedragsobservatie 29
IdeeĂŤn testen: onderzoeksplannen 32
Beschrijvend onderzoek 32 Correlationeel onderzoek: de relatie tussen variabelen 33 Experimenten: manipuleren van de situatie 37
Ethiek en waarden in de sociale psychologie 40 GeĂŻnformeerde toestemming 41 Debriefing 41 Waarden en wetenschap 41
Samenvatting 43 Kernbegrippen 45
VI Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 6
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
DEEL I
SOCIALE PSYCHOLOGIE: KERNTHEMA’S
HOOFDSTUK 3
HET SOCIALE ZELF 48
Woord vooraf 49 Het sociale zelf – een inleiding 50
De oorsprong van het zelf 50 Functies van het zelf 51 Geslachtsverschillen 52 Leeftijds- en cohorteverschillen 53 Culturele perspectieven 54
Het zelfconcept 55
Introspectie 55 Zelfperceptie 57 De invloed van anderen 60
Zelfwaardering 62
De zelfdiscrepantietheorie 64 De zelfbewustzijnstheorie 65 Berperkingen van zelfregulatie 66 Mechanismen van zelfverheerlijking 67 Zijn positieve illusies adaptief? 72
Zelfpresentatie 73
Strategische zelfpresentatie 73 Zelfverificatie 75 Individuele verschillen in zelfsturing 76
Subjectief welbevinden: op weg naar het geluk 77 Slotwoord: het dynamische zelf 80 Samenvatting 81 Kernbegrippen 83
HOOFDSTUK 4
SOCIALE PERCEPTIE 84
WOORD VOORAF 85 Het ruwe materiaal van de eerste indruk 85 De waarnemer 85 Het uiterlijk 86 Situaties 88 Gedrag 89
Attributie: van elementen tot disposities 95
AttributietheorieÍn 96 De theorie van corresponderende gevolgtrekkingen 97 Kelley’s covariatietheorie 98 Attributionele vertekeningen 100
Integratie: van disposities tot impressies 108
Integratie van kenmerken in een globale impressie 108 Enkele basisbevindingen 108 Afwijkingen van het gemiddelde model 110
VII Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 7
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
Confirmatievertekeningen: van impressies naar de realiteit 112 Persistentie van opvattingen 112 Confirmatorische hypothesetoetsing 114 De zelfvervullende voorspelling 115
Slotwoord 117 Samenvatting 119 Kernbegrippen 120
HOOFDSTUK 5
SOCIALE BEĂ?NVLOEDING 122
Woord Vooraf 123 Automatische sociale beĂŻnvloeding 125 Conformiteit 126 De klassieke studies 128 Waarom conformeert men? 130 Meerderheidsinvloed 132 Minderheidsinvloed 136
Instemmen 141
Redenen geven 141 ‘Stel je eens voor’ 142 De wederkerigheidsnorm 142 Tweestappen instemmingstechnieken 144 Assertiviteit 147
Gehoorzaamheid 147
Milgrams onderzoek: krachtlijnen van vernietigende gehoorzaamheid 148 Milgram in de 21ste eeuw 153 Verzet 154
Slotwoord 155 Samenvatting 157 Kernbegrippen 158
DEEL II
SOCIALE COGNITIE EN ATTITUDES
HOOFDSTUK 6
SOCIALE COGNITIE 162
Sociale cognitie, een inleiding 163
De sociaalcognitieve benadering 163 De geschiedenis van de sociale cognitie 165 Het schemabegrip 166 Effecten van schema’s op informatieverwerking 169
Automatische processen 174
Geschiedenis van het onderzoek naar automatische processen 175 Kenmerken van automatische processen 176 Automaticiteit: affect versus cognitie 177 Individuele verschillen in impliciete reacties 181 De onbewuste beslisser 183
‘Hot cognition’: affect, motivatie en cognitie 184
VIII Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 8
Affect: emoties en stemmingen 184 De invloed van cognitie op affect 186
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
De invloed van affect op cognitie 189 Het voorspellen van toekomstig affect 191 De invloed van motivatie op cognitie 193 Motivatie en bekwaamheid 193
Slotwoord 196 Samenvatting 197 Kernbegrippen 199
HOOFDSTUK 7
ATTITUDES 202
Woord vooraf 203 Attitudes: basisbevindingen 204
De drie componenten van attitudes 205 De relatie tussen cognitie, affect en gedrag 206 Attitudesterkte 207 Expliciete en impliciete attitudes 208 Het verband tussen attitudes en gedrag 210
Overreding door communicatie 212
Twee wegen voor overreding 213 De bron 216 De boodschap 219 Het publiek 222
Overtuigen door het eigen gedrag 225
Rollenspel: de wereld is een toneel 225 Cognitieve dissonantietheorie 225 Toepassingen van de dissonantietheorie op inspanningen en keuzes 229 Randcondities van de dissonantietheorie 230 Alternatieve wegen tot zelfovertuiging 231
Reclame en voorlichting 232
Subliminale berichten 234 Stereotypen 236 Culturele verschillen 238
Slotwoord 240 Samenvatting 241 Kernbegrippen 242
DEEL III
INTERPERSOONLIJKE- EN GROEPSPROCESSEN
HOOFDSTUK 8
INTERPERSOONLIJKE RELATIES 246
Woord vooraf 247 Het belang van interpersoonlijke relaties 247 De behoefte aan affiliatie 247 Hechtingsstijlen 248 Het sociale netwerk 249 Relaties en welbevinden 250 Sociale steun en fysieke integriteit 251
IX Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 9
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
Aantrekkingskracht 253
Nabijheidseffect 253 Familiariteit 254 Gelijkenissen 254 Uiterlijke aantrekkelijkheid 256 Contextfactoren 261
Hechte relaties 263
Elkaar leren kennen 263 Partnerkeuze 264 De analyse van beloningen en investeringen 267 Soorten hechte relaties 269 Mannen en vrouwen 273
Ontwikkelingspatronen 275
Ontwikkelingspatronen in het huwelijk 275 Communicatie en conflict 277 Uit elkaar gaan 278
Slotwoord 279 Samenvatting 281 Kernbegrippen 283
HOOFDSTUK 9
ANDEREN HELPEN 284
Woord vooraf 285 Waarom helpt men anderen? 286
Evolutionaire factoren 286 Kosten en baten 289 AltruĂŻsme of egoĂŻsme: het grote debat 292 Motieven om te helpen 295
In welke omstandigheden helpt men? 297 Het omstandereffect 297 Stress en tijdsdruk 303 Locatie en cultuur 304 Stemming 305 Rolmodellen en sociale normen 307
Wie helpt anderen? 308
Zijn sommige personen behulpzamer dan anderen? 308 Kenmerken van de altruĂŻstische persoonlijkheid 309 De invloed van ouders en familie 312
Interpersoonlijke factoren: wie helpt men? 312
Waargenomen eigenschappen van de persoon in nood 312 De gepaste combinatie van helper en ontvanger 313 Geslacht en hulpvaardigheid 313 Anderen om hulp vragen 314
Slotwoord 314 Samenvatting 315 Kernbegrippen 317
X Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 10
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 10
AGRESSIE 318
Woord vooraf 319 Wat is agressie? 320
Definities en vormen van agressie 320 Pestgedrag 323 De meting van agressie 324
Crossnationale en intraculturele verschillen Crossnationale verschillen 326 Intraculturele verschillen 327
326
De oorsprong van agressie 329
Het erfelijkheidsperspectief 329 Het leerperspectief 331 Het erfelijkheid/omgevingdebat 336
Sociaalpsychologische theorieĂŤn van agressie 336 Frustratie 336 Negatief affect 338 Fysiologische opwinding 340 Cognitieve processen 340 Een integratief model van agressie 343
De invloed van geweldmedia 344 Geweld in de media 344 Pornografie 348
Verborgen geweld 353
Seksuele agressie 353 Partnergeweld 354 Kindermishandeling 356
Slotwoord: de reductie van geweld Samenvatting 359 Kernbegrippen 361
HOOFDSTUK 11
357
DE SOCIAALPSYCHOLOGISCHE BASIS VAN GROEPEN 364 Woord vooraf 365 Kenmerken van groepen 366
Basisfuncties van groepen 366 De groep als veilige haven 367 Groepsgrootte 368 Groepsterritorium 369 Groepsontwikkeling 371
Groepsstructuur 373
De normatieve structuur 373 Rolverdeling 375 De affectieve structuur van de groep 376 De communicatiestructuur 377 Groepsamenstelling en diversiteit 379
Macht en leiderschap: hiĂŤrarchische relaties tussen groepsleden 383 Macht 383 Klassieke leiderschapsbenaderingen 385 Dynamische modellen van leiderschap 387
Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 11
XI 28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
Toxisch leiderschap 389 Beslissingen van de leider 391
De aanwezigheid van andere groepen 393 Impact op groepsgedrag 393 Impact op leiderschap 395
Slotwoord 396 Samenvatting 397 Kernbegrippen 399
HOOFDSTUK 12
GROEPSPRESTATIES 402
Collectieve processen 403
Sociale facilitatie 403 Sociaal lijntrekken 406 Collectieve processen: een integratie 408
Onenigheid en verschillende opinies 410
Opiniedevianten 410 Sociale beslissingsschema’s: naar de essentie van groepsbeïnvloeding 412 Groepspolarisatie: de weg naar extreme posities 414
Prestaties in kleine, taakgerichte groepen 416
Groepsprestatie: het combineren van individuele bijdragen 416 Brainstormen 418 Vertekende steekproeftrekking en communicatie: ideeĂŤn op tafel krijgen 420 Groepsgeheugen: samen onthouden 422 Heuristieken 423 StrategieĂŤn die groepsefficiĂŤntie verhogen 425
Groepsdenken: het perspectief verliezen 427 Het groepsdenken model 428 Empirische onderzoeken 430 Groepsdenken voorkomen 431
Slotwoord 432 Samenvatting 433 Kernbegrippen 435
DEEL IV
INTERGROEPSPROCESSEN
HOOFDSTUK 13
STEREOTYPEN, VOOROORDELEN EN DISCRIMINATIE 438 Woord vooraf en enkele uitgangspunten 439 Trends in en gevolgen van etnische vooroordelen 440
Trends in etnische vooroordelen en attitudes tegenover migratie 440 Voorbeelden van de gevolgen van vooroordelen 442
De wortels van vooroordelen 443
Competitie om schaarse middelen 443 Minimale groepen en sociale identiteit 446
Sociale categorisatie en stereotypen 451 Sociale categorisatie 451 Stereotypen 453
XII
Individuele verschillen in vooroordelen 460
Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 12
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
Soorten vooroordelen 462
Subtiele en grove vooroordelen 462 Impliciete vooroordelen 464 Wederzijdse vooroordelen 466
Seksisme 468
Geslacht is een fundamentele categorie 468 Waarom blijven geslachtsstereotypen bestaan? 469 Ambivalent seksisme 471
Slotwoord 472 Samenvatting 473 Kernbegrippen 475
HOOFDSTUK 14
DE MULTICULTURELE SAMENLEVING 476 Diversiteit
477
Is diversiteit wel het probleem? 478 Hypersegregatie 481
Interetnisch contact vermindert vooroordelen 483
De contacthypothese 483 De schooldesegregatie in de Verenigde Staten: een grootschalig contactexperiment 483 Langdurig contact en interetnische vriendschappen 486 Cognitieve en affectieve gevolgen van contact 487 Diversiteit en contact: de twee zijden van het verhaal 490
Problemen met interetnisch contact 491
Zoeken we elkaar spontaan op? 491 Contactervaringen 493 De sollicitatiesetting 495 Na het contact 495 Multiculturalisme: de goede benadering? 497
Samenleven in de school en op het werk – contact en positieve actie als actiemiddelen 499 De ideale school 499 Positieve actie: zachte en harde maatregelen 501 Aanvaarding van positieve actie door meerderheidsleden 502 Tegenstanders van positieve actie 502 De psychische dimensie van voorkeursbehandeling door quota’s 503
Effecten van allerlei goedbedoelde maatregelen, media en wetten en regels 505 Educatie 505 Media 506 Wetten en regels 508 Invloed van mensen om ons heen en sociale normen 509
Slotwoord 511 Samenvatting 512 Kernbegrippen 515
HOOFDSTUK 15
SOCIALE DILEMMA’S EN GROEPSCONFLICT 516 Sociale dilemma’s 517
Het gevangenendilemma 518 Middelendilemma’s 520 Gereduceerde dilemma’s 523
Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 13
XIII 28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
De weg naar coÜperatie: individuele verschillen in prosociale oriÍntatie en vertrouwen 524 Sociale dilemma’s oplossen 527
Massagedrag 531
De klassieke visie 531 De sociale dimensie van conflict 536
Conflictescalatie 541
Groepsdynamische factoren 541 Onvermogen tot complex denken en vertekende percepties 543 Bedreigingscapaciteit 545
Conflicten oplossen 546
Niet inzetten van dreigmiddelen en coĂśperatie 546 Onderhandelen 549
Slotwoord 552 Samenvatting 553 Kernbegrippen 555
DEEL V
TOEGEPASTE SOCIALE PSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 16
DE RECHTERLIJKE WERELD 558
Woord vooraf en probleemstelling 559 De selectie van de jury 562
De ondervraging van kandidaat-juryleden 562 De wetenschappelijke selectie van de jury 563
Het proces 565
Bekentenissen 565 De polygraaf 570 Getuigenissen 571 Niet-toegelaten bewijsmateriaal 583
Beraadslaging door de jury 586
De groepsdynamica van beraadslaging 586 De grootte van de jury 588 De meerderheid beslist 589
Het straftoemetingsproces 589
StraftheorieĂŤn 591 De rechterlijke persoonlijkheid 592 Gerechtigheid 593
Slotwoord 594 Samenvatting 596 Kernbegrippen 598
HOOFDSTUK 17
DE POLITIEKE WERELD 600
Woord vooraf 601 Politieke kennis en attitudes 602
Media en agendasetting 602 De organisatie van politieke attitudes in het publiek 603 Partij-identificatie 607
XIV Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 14
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
Ideologische attitudes 609
De klassieke studies 609 Nieuwe perspectieven op autoritarisme 611 Sociale Dominantie Oriëntatie 614 Een integratief model 616 Systeem justificatie 617
Persoonlijkheidsprofielen van politici 619
Psychobiografieën 619 Profielen op basis van vragenlijsten 622 Morele ontwikkeling 624 Psychopathologie 625
Terrorisme 628
Terrorisme: een complex fenomeen 629 De bronnen van terrorisme 630
Slotwoord 633 Samenvatting 634 Kernbegrippen 636
WOORDENLIJST NEDERLANDS-ENGELS 640 WOORDENLIJST ENGELS-NEDERLANDS 644 VERKLARENDE WOORDENLIJST 648 REFERENTIES 659 PERSONENREGISTER 698 BEKNOPT ZAKENREGISTER 709
XV Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 15
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
WOORD VOORAF Waarom een nieuw Nederlandstalig boek sociale psychologie? Er zijn slechts een beperkt aantal handboeken over sociale psychologie in de Nederlandse taal. Dit staat in schril contrast met het aanbod aan introducties in sociale psychologie van Angelsaksische oorsprong. Het doel van het huidige boek is de kwaliteit van die internationale handboeken te evenaren, maar dan in de Nederlandse taal. Hierdoor hoop ik dat sociaalpsychologische inzichten gemakkelijk verspreidbaar worden, niet in het minst bij studenten die geen major in de Psychologie volgen. Zij hebben minder nood aan Engelstalig jargon en het is voor hen belangrijk dat ze inzichten en inhouden leren die dicht bij hun leefwereld staan, ook in termen van taal. De bedoeling om dicht aan te sluiten bij de wereld van alle studenten wordt eveneens gediend door de sociaalpsychologische processen te illustreren met recente gebeurtenissen die vaak belicht werden in de Belgische en Nederlandse media. Eveneens werd er veel aandacht besteed aan onderzoek van Belgische en Nederlandse onderzoekers.
XVI
De nadruk ligt op fundamentele sociaalpsychologische processen en er wordt veel aandacht besteed aan de klassieke studies. De toepassingen van deze fundamentele bevindingen worden echter ook beklemtoond. Met name de hoofdstukken over de multiculturele samenleving, de rechterlijke wereld en de politieke wereld illustreren hoe sociale psychologie kan helpen om de maatschappij beter te begrijpen. Ook de hoofdstukken over Agressie, Anderen helpen, Sociale dilemma’s en groepsconflict en Groepsprestaties hebben een uitgesproken praktische oriëntatie. Dit boek is dan ook interessant voor lezers met een brede interesse en studenten uit de Politieke en Sociale wetenschappen, Criminologie en Rechten.
Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 16
Het idee om dit boek te schrijven, is ontstaan in samenspraak met professor Ivan Mervielde. Hij heeft het opleidingsonderdeel Sociale Psychologie jarenlang gedoceerd aan studenten Psychologie, Criminologie, Politieke en Sociale Wetenschappen en Rechten. Een belangrijke bekommernis van hem was dat het boek zou lezen als een stevige, wetenschappelijk verantwoorde inleiding tot verschillende domeinen van het sociaalpsychologisch onderzoek. Vandaar ook dat een hoofdstuk over Onderzoeksmethoden niet kan ontbreken. Bovendien wordt in alle hoofdstukken ingegaan op het experimenteel en correlationeel onderzoek dat de grondslag vormt van de theorieën. Deze onderzoeken worden vaak geïllustreerd door grafieken en figuren.
DE STRUCTUUR VAN DE HOOFDSTUKKEN
In elk hoofdstuk wordt ingegaan op verbanden met actuele maatschappelijke en culturele gebeurtenissen, waardoor de lezer geconfronteerd wordt met de toepasbaarheid van sociale psychologie en de abstracte theorieën tot leven komen. Elk hoofdstuk sluit af met een samenvatting die een kort overzicht biedt. Dit helpt studenten om de hoofdlijnen te vatten en maakt het memoriseren gemakkelijker. Daarnaast bevat elk hoofdstuk eveneens een aantal vragen die de mensenkennis beproeven. Iedereen heeft allerlei ideeën over sociaal gedrag en sociale relaties. Hoewel mensenkennis dikwijls interessant is, is het probleem dat deze kennis niet op gedegen empirische toetsing berust. We zullen daarom aantonen dat er een fundamenteel verschil is tussen dit soort volkswijsheden en systematisch verzamelde en getoetste kennis.
DANKBETUIGINGEN
Graag dank ik Lies Vandercoilden voor het nalezen van de teksten op Nederlandse taal. De productie van een boek is onmogelijk zonder de volle steun van de uitgever. Ik ben bijzondere dank verschuldigd aan uitgeverij Academia
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
Press en in het bijzonder aan Peter Laroy, die dit project met volle inzet en met alle middelen gesteund heeft en aan alle medewerkers van Academia Press die achter de schermen geholpen hebben om dit project tot een goed einde te brengen. Eveneens dank aan de mensen van Twin Media (Culemborg) die instonden voor de vormgeving van het boek. Ten slotte een woord van dank aan Kristof Dhont, Vicky Franssen, Tessa Haesevoets, Anne Joosten, Lisa Lerner, Emma Onraet, Chris Reinders Folmer, Arne Roets en Jasper Van Assche voor het herlezen en inhoudelijk becommentariëren van de tekst. Dit boek draag ik op aan Ivan Mervielde. De bedoeling was dat we dit boek samen zouden
schrijven. Op 22 augustus 2011 is Ivan overleden. Ik herinner mij hem als een eerlijke en gedreven mentor die een groot hart voor studenten had. Ik hoop dat dit boek zijn verwachtingen over ‘ons boek’ waarmaakt. Gent, 3 juli 2013
Alain Van Hiel Vakgroep Ontwikkelings,- Persoonlijkheids- en Sociale psychologie Universiteit Gent Henri Dunantlaan 2 B-9000 Gent e-mail: Alain.VanHiel@UGent.be
OVER DE AUTEUR Alain Van Hiel is hoogleraar aan de vakgroep Ontwikkelings,- Persoonlijkheids- en Sociale Psychologie van de Universiteit Gent. Hij studeerde af als industrieel ingenieur bouwkunde aan de Industriële Hogeschool AntwerpenMechelen in 1989. Hij behaalde zijn licentiaat-
diploma Psychologie aan de Universiteit Gent in 1995 en doctoreerde er in 2001. Hij is (co-) auteur van meer dan 100 tijdschriftartikels. Zijn interesse richt zich vooral op de sociale cognitie, politieke psychologie en groepsprocessen.
XVII Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 17
28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
OVERZICHT De mens is een sociaal dier
OVERZICHT Aristoteles, een Grieks filosoof die leefde in de vierde eeuw voor Christus, stelde: ‘de mens is een sociaal dier, hij is niet gemaakt om alleen te leven’. Deze idee staat centraal in de sociale psychologie. Wie men is, ontstaat in interactie met anderen. We hechten veel belang aan sociale relaties. Dit hoofdstuk vormt een inleiding tot de sociale psychologie. We starten met de definitie van sociale psychologie en gaan in op verschillen met verwante disciplines en andere psychologische onderzoeksdomeinen. Sociale psychologie bestaat een kleine eeuw. Om de huidige ontwikkelingen in onze discipline te begrijpen, dienen we een inzicht te hebben in de korte geschiedenis ervan. We besluiten met een vooruitblik op toekomstige uitdagingen en geanticipeerde evoluties.
Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines > Definitie van sociale psychologie > De kracht van de situatie: een voorbeeld van een sociaalpsychologische studie > Sociale psychologie en verwante disciplines > Andere psychologische domeinen > Sociale psychologie en mensenkennis
De geschiedenis van de sociale psychologie > De beginjaren van de sociale psychologie (1880-1935) > De jaren van bevestiging en groei (1936-1960) > Lopen en vallen: 1960-midden 1970 > Methodologisch en inhoudelijk pluralisme: midden 1970-2000
Sociale psychologie in de 21ste eeuw > Hersenonderzoek > Het internet > Sociaal-culturele perspectieven
Samenvatting Kernbegrippen
2 Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 2
28-07-15 13:17
HOOFDSTUK 1 INLEIDING SOCIALE PSYCHOLOGIE
INLEIDING: DE MENS IS EEN SOCIAAL DIER De mens is een sociaal wezen. We spelen, werken en leven samen. Sociale interacties overkomen ons niet, maar we zoeken ze zelf actief op. Alleen zijn is voor velen een vervelende situatie. We zijn verzot op nadenken over onszelf en anderen en over hoe te reageren in sociale situaties. We observeren anderen, analyseren hun gedrag en proberen te voorspellen wie uiteindelijk met wie zal optrekken, of dit nu in het echte leven is, bij het bekijken van een film, of wanneer we wekelijks de ontwikkelingen in een reality-tv-programma zoals Expeditie Robinson volgen. Iedereen is een beetje amateurpsycholoog en aangezien sociale relaties zo belangrijk zijn, is iedereen dagelijks bezig met sociaalpsychologische vraagstukken. Had je vandaag een conflict met je partner? Misschien loop je momenteel naar een winkel om een leuk cadeautje te kopen ‘om het goed te maken’. Ouders proberen te begrijpen waarom zoon- of dochterlief in het weekend zo laat thuiskomt. Consumenten vragen zich af of ze zich niet te veel hebben laten beïnvloeden door reclamejongens. Docenten ergeren zich aan studenten die hun cursus onvoldoende studeerden en ontwikkelen ideeën over de ‘jeugd van tegenwoordig’. Ieder mens denkt na over wat mensen beweegt en probeert het gedrag van zichzelf en anderen te begrijpen. Naast deze dagelijkse taferelen zijn er nog vele vragen die appelleren aan brede, maatschappelijke problemen. Hoe is het mogelijk dat iemand het op zich neemt om een concentratiekamp te bewaken? Waarom is onze ecologische voetafdruk vele malen groter dan in ontwikkelingslanden en lijken we dit niet eens erg te vinden? De wereld zoekt antwoorden op de vragen die de sociale psychologie bestudeert – vragen over haat en geweld, conflict en wantrouwen, samenwerking en hoe men omgaat met culturele, etnische, raciale, religieuze en geografische verschillen. Er is een grote noodzaak om een beter inzicht te verwerven in dergelijke sociaalpsychologische vraagstukken. Sociaalpsychologische bevindingen zijn vaak interessant, intellectueel stimulerend en
Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 3
Bladen staan vol van beginnende en eindigende relaties, echtelijke problemen, burenruzies. We zijn als het ware geobsedeerd door hoe mensen met elkaar omgaan.
leuk om te horen. Hierdoor vinden ze vlot hun weg naar de media. Onderzoek brengt voortdurend nieuwe gegevens aan het licht over onze sociale aard. Soms levert dit onverwachte antwoorden op. Bekijk eens de volgende koppen die recent in de media verschenen: > ‘Mensen liegen makkelijker onder tijdsdruk’ (Goed Gevoel en NU.nl, 10 september 2012) > ‘Conservatieven en racisten hebben een lager IQ’ (Algemeen Dagblad, De Morgen, De Volkskrant, Het Laatste Nieuws, 2 februari 2012) > ‘Kwaad? Tel dan zeker niet tot tien’ (Algemeen Dagblad / Het Laatste Nieuws, 5 juli 2012)
Van de sociale psychologie wordt verwacht dat de discipline bijdraagt tot het begrijpen en oplossen van maatschappelijke problemen.
3 28-07-15 13:17
SOCIALE PSYCHOLOGIE
Zonder vrienden kunnen we niet. Sociale relaties en interacties zijn buitengewoon belangrijk om gelukkig te zijn.
Het eerste artikel laat zien dat men onder tijdsdruk sneller liegt. Ook indien men ‘goede’ redenen heeft om te liegen, gaat men onder tijdsdruk creatiever om met de waarheid. Het tweede artikel handelt over de relatie tussen politiek-ideologische attitudes en intelligentie, een effect dat vaak aan de hogere scholingsgraad van de linkse kiezer wordt toegeschreven. Het laatste artikel gaat in tegen de volkswijsheid dat wanneer men woede voelt opkomen, het beter
Tabel 1.1 Enkele sociaalpsychologische vraagstukken. Waarom prefereren sommigen een partner die hen niet ophemelt? (Hoofdstuk Het Sociale Zelf) Worden we het sterkst beïnvloed door de inhoud of door de verpakking? (Hoofdstuk Attitudes) Waarom gehoorzaamt men aan autoriteitsfiguren? (Hoofdstuk Sociale beïnvloeding) Werkt men harder aan een groepstaak in aanwezigheid van anderen? (Hoofdstuk groepsprestaties) Leidt hitte tot agressie? (Hoofdstuk Agressie) Is een zekere getuige een accurate getuige? (Hoofdstuk De gerechtelijke wereld)
4 Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 4
is om tot tien te tellen. Volgens de auteur, Brad Bushman, zorgt tellen tot tien ervoor dat men de kwade gedachten en gevoelens in het hoofd actief houdt, wat de kans op agressief gedrag alleen maar vergroot. Wie te veel focust op wat hij voelt, krijgt meestal het deksel op de neus. Deze koppen maken duidelijk dat de sociale context een sterke invloed uitoefent op het gedrag. Je kunt hiervan in je eigen leven wellicht talrijke voorbeelden terugvinden. Misschien verdedigde je ooit een bepaalde opinie in de ene groep, maar zweeg je zedig in een andere situatie? De onuitgesproken verwachtingen van je partner hebben je er misschien ooit toe gebracht om jezelf op een heel andere wijze te gedragen. Wellicht draag je graag kledij die de laatste modetrends volgt? Dit zijn allemaal voorbeelden van de kracht van de sociale situatie, het speelterrein van de sociale psychologie. Met behulp van Tabel 1.1 krijg je nog een beter zicht op de onderwerpen die in de sociale psychologie aan bod komen. Deze tabel rapporteert concrete vragen die in de volgende hoofdstukken van dit boek behandeld zullen worden.
28-07-15 13:17
HOOFDSTUK 1 INLEIDING SOCIALE PSYCHOLOGIE
SOCIALE PSYCHOLOGIE: DEFINITIE EN VERWANTE DISCIPLINES Sociale psychologie hanteert de methode van de psychologie. Wat de psychologie binnen de grote groep van sociale wetenschappen apart maakt, is de gerichtheid op het individu. Enkel wanneer men ‘het innerlijk’ van de actoren begrijpt, kan men correcte uitspraken doen over ‘wat mensen drijft’. Met het innerlijk bedoelen we denkprocessen, affect en motivatie. Binnen de psychologie onderscheidt de sociale psychologie zich van de andere domeinen door de gerichtheid op het individu in de context van sociale relaties en situaties. Alle takken binnen de psychologie benadrukken bovendien de wetenschappelijke methode, waarbij dikwijls experimenten worden gehanteerd om theorieën te toetsen. In dit deel geven we een definitie van sociale psychologie en bespreken we de relatie tussen deze discipline en sociologie, maar ook enkele andere psychologische domeinen.
DEFINITIE VAN SOCIALE PSYCHOLOGIE
Sociale psychologie is de wetenschappelijke studie naar de wijze waarop gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen van mensen beïnvloed worden door de werkelijke of gefan-
taseerde aanwezigheid van anderen en hoe wij zelf een invloed uitoefenen op hoe andere personen denken, voelen en zich gedragen (Allport, 1985). Laten we elke component van deze definitie van naderbij bekijken.
Wetenschappelijke studie
Sociaalpsychologen hanteren vaak experimenten als basis van wetenschappelijk gevalideerde kennis. Zoals in het Hoofdstuk Onderzoeksmethoden uiteengezet wordt, toetsen sociaalpsychologen hun theorieën op basis van systematische observatie, beschrijving en meting. Er zijn andere mogelijkheden om het sociaal functioneren van mensen te begrijpen. Bijvoorbeeld, op basis van Sociale psychologie persoonlijke ervaringen, na het lezen De wetenschappelijke studie van een meeslepende roman, of het naar de wijze waarop gedachzien van een film of een nieuwsbeten, gevoelens, motivaties richt kan je eveneens tot inzichten en gedragingen van mensen beïnvloed worden door de komen over sociaalpsychologische werkelijke of gefantaseerde thema’s. Sociaalpsychologen vinden aanwezigheid van anderen en echter niet dat dergelijke kennis het hoe we zelf invloed uitoefenen hen mogelijk maakt om theorieën op op hoe andere personen dente bouwen. Omdat sociale psychoken, voelen en zich gedragen. logie eerder wetenschappelijk dan
Experiment Een vorm van onderzoek waarbij de onderzoeker controle heeft over de gebeurtenissen en deelnemers volkomen toevallig aan condities worden toegewezen.
Sociale normen sturen het gedrag van individuen. Deze foto toont ‘voetbalsupporters’ van Zenit Sint-Petersburg, een groep die geweld en racisme niet schuwt.
Boek Sociale Psychologie_DRUK.indb 5
5
28-07-15 13:18