komst.massademocratie2011.book Page 3 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
De ko mst va n de massademocratie Eric VAN DE CASTEELE
komst.massademocratie2011.book Page 4 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
Š Academia Press Eekhout 2 9000 Gent Tel. 09/233 80 88 Info@academiapress.be
Fax 09/233 14 09 www.academiapress.be
J. Story-Scientia nv Wetenschappelijke Boekhandel Sint-Kwintensberg 87 B-9000 Gent Tel. 09/225 57 57 Fax 09/233 14 09 Info@story.be www.story.be
Eric Van de Casteele De komst van de massademocratie Gent, Academia Press, 2011, viii + 253 pp. Opmaak: proxess.be
ISBN: 978 90 382 1796 3 D/2011/4804/205 NUR1 680 U 1676 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of vermenigvuldigd door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
komst.massademocratie2011.book Page i Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
Inho ud stafel
1.
INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1
2. 2.1.
DE STANDENMAATSCHAPPIJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orde en hiĂŤrarchie: de drie standen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Van suzerein tot achterleenman. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Van kasteelheer tot dagloner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De statenloze maatschappij. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Van Aquino en de philosophia christiana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.1. De allesomvattende christelijke levensbeschouwing. . . . . . . 2.3.2. Op weg naar het eeuwige leven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.3. Het lege glas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.4. De moeder van de middeleeuwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De vrije kunsten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het canoniek recht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.5. Een dure rekening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Heilige opdracht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Interne vijanden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Verstokte ketters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inquisitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vorst en kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De sokkel en de titanenstrijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De steden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Exclusieve rijkdom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De oorkonden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het Middelnederlands. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Op en top . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.1. De ambachten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Van leerling tot deken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3 3 4 5 6 7 8 9 10 11 11 12 12 13 14 14 15 16 16 17 17 18 18 19 19 20
2.2. 2.3.
2.4. 2.5.
i
komst.massademocratie2011.book Page ii Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
3. 3.1.
3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. 4. 4.1. 4.2.
4.3. 4.4. 4.5. 4.6.
ii
Vuil verklaren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2. Het historisch belang van de ambachten. . . . . . . . . . . . . . . Opstanden en revoluties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwalijke reputatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sociaal zelfbewustzijn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Van anarchisme tot conservatisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het neocorporatisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.3. Stadsluft macht frei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ongelovige mohammedanen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.4. Een cocktail van conflicten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
20 23 23 24 24 25 26 27 28 28
DE BOURGONDISCH-HABSBURGSE DYNASTIE DER ZEVENTIEN PROVINCIËN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Situering. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Los van Frankrijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Zeventien Provinciën. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Oostenrijkse Habsburgers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Spaanse Habsburgers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Van een statenloze naar een staatsvormende maatschappij . . . . . . De Staten-Generaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zoeken naar een evenwicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Blijde Inkomsten en Groot Privilege. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bevelen in het Frans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een deftige taal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
31 31 32 32 33 33 35 36 37 37 38 39
DE SCHEIDING VAN DE NEDERLANDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een grotere versnelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De vernieuwing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Desiderius Erasmus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lof der Zotheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Intellectuele revolutie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leuven, Schaarbeek en Bazel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het boek van de ongeletterde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Slijmerige zweetdoeken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De reformatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Godsdienstvrijheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Van hoog tot laag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bloedplakkaat en Beeldenstorm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De calvinistische republiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antwerpen valt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41 41 42 43 43 44 46 46 47 47 48 49 50 51 52
komst.massademocratie2011.book Page iii Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
INHOUDSTAFEL
5. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5.
DE MODERNE TIJDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De absolute en deugdzame vorst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De verkeken kans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het rationalisme van Descartes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De wetenschappelijke revolutie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De boot van de moderniteit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
53 53 54 55 56 56
6. 6.1. 6.2. 6.3. 6.4.
DE ROOMS-KATHOLIEKE STAAT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Contrareformatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De verloedering van de Nederlandse standaardtaal . . . . . . . . . . . . Het ultramontaans denken en de katholieke verzuiling . . . . . . . . . De gemene bussen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
59 60 61 61 62
7. 7.1.
VAN MODERN NAAR HEDENDAAGS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Landbouw, demografie en industrie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het mercantilisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een mondje meer. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het liberalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Landbouw en industrie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De onzichtbare hand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De rechtvaardige maatschappij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.1. De Engelse liberalen en de politieke theorieÍn . . . . . . . . . . . Thomas Hobbes: Homo homini lupus. . . . . . . . . . . . . . . . . De absolute staat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De burgerlijke staat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . John Locke: het volk moet instemmen. . . . . . . . . . . . . . . . . De verlichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3.1. In het licht der rede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het automatische geluk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3.2. De belangrijkste Franse auteurs. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Montesquieu: de trias politica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Voltaire: het wapen van de pen – en de thee . . . . . . . . . . . . Jean-Jacques Rousseau . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Twee eeuwen denken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4.1. De god van de vrijmetselaars. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4.2. De bijbel van de satan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63 63 63 64 65 65 66 66 67 67 68 68 71 71 72 72 73 73 74 75 80 81 82
DE STRIJD OM DE MACHT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wat is macht? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Van hoge ambtenaren tot ongeschoolde arbeiders. . . . . . . . . . . . . . Conservatieve en progressieve groepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
83 83 83 84
7.2.
7.3.
7.4.
8. 8.1. 8.2. 8.3.
iii
komst.massademocratie2011.book Page iv Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
8.4. 8.5.
De vijand van mijn vijand is mijn vriend. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De revoluties: het volk doet mee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In alle stilte. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
85 85 86
9. 9.1. 9.2.
DE OOSTENRIJKSE PERIODE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een plus een . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jozef II: de verlichte despoot. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De keizer-koster . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Met de hakbijl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Brabantse Revolutie van 1789 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een brug te ver . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Statisten en vonckisten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pro Aris et Focis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
87 87 88 89 90 90 90 91 92
10.
DE VERENIGDE NEDERLANDSE STATEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
93
11. 11.1.
DE FRANSE PERIODE: DE HEDENDAAGSE TIJD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Situering. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacobijnen en girondijnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‘Les Sansculottes’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Robespierre en de terreur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Napoleon grijpt de macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De rechtsgelijkheid en de rechtszekerheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De unitaire staat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De inhumane kerkvervolging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Actieve en passieve tolerantie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwaad bloed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Napoleon en de kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ambachten smoren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Natie en identiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Burgerlijke religie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
95 95 95 96 97 98 101 102 102 103 103 104 105 106 107
12.
HET BELEID ONDER WILLEM I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . John Cockerill . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het Filosofisch College. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
109 109 110
13. 13.1.
DE BELGISCHE REVOLUTIE VAN 1830 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aanloop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.1.1. De middenklasse roert zich. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.1.2. De taal is vrij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.1.3. De clerus verandert het geweer van schouder . . . . . . . . . . .
113 113 113 114 115
9.3.
11.2. 11.3. 11.4.
11.5. 11.6. 11.7.
iv
komst.massademocratie2011.book Page v Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
INHOUDSTAFEL
Waarom?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.1.4. Strooibrieven en petities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Verloop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.2.1. Anarchie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.2.2. De bankiers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.2.3. Verwarring alom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
115 116 117 118 119 120
14. 14.1. 14.2. 14.3. 14.4.
DE WORDING VAN BELGIË . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een neutraal statuut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Belgische grondwet en de vrijheidsrechten. . . . . . . . . . . . . . . . . Een mislukte staatsgreep . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Tiendaagse Veldtocht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
121 121 122 125 126
15. 15.1.
DE BELGISCHE PARLEMENTAIRE MONARCHIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het parlement of de wetgevende macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het georganiseerde meningsverschil . . . . . . . . . . . . . . . . . . De hoogste macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De uitvoerende macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het formele koningsschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‘The king can do no wrong’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Waarom?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‘Le roi règne, mais ne gouverne pas’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . De colloque singulier. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dansen op een slappe koord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
129 129 129 130 131 132 132 133 133 133 134
16.
DE ONTMASKERING VAN DE REVOLUTIES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het conservatieve denken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
137 138
17. 17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. 17.7. 17.8. 17.9. 17.10. 17.11. 17.12.
DE JONGE BELGISCHE STAAT: HET UNIONISME . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The winner takes it all . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het beperkte kiesrecht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kandideren zonder stemmen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het integraal tweekamerstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De late middeleeuwen herontdekt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Onbedekt en onbevlekt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Alcohol van miserie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Met de vuilniskar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De voedselrellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Taalkundige ongelijkheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het Belgisch nationalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Arm Vlaanderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
141 141 142 143 143 144 145 146 146 147 148 149 149
13.2.
15.2. 15.3.
v
komst.massademocratie2011.book Page vi Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
18. 18.1. 18.2.
DE LIBERALE PARTIJ IN DE NEGENTIENDE EEUW . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het einde van het unionisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De liberale partij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18.2.1. De lont van de loges en het liberale vuur . . . . . . . . . . . . . . 18.2.2. We zijn vrij geboren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18.2.3. De moraliteit van de arme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18.2.4. Weinig en veel staat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18.2.5. Lasten en baten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18.2.6. Links liberaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
151 151 152 152 154 154 155 156 157
19. 19.1. 19.2. 19.3.
DE KATHOLIEKE PARTIJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het wettelijke land . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het corporatisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het werkelijke land . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Zwarte Internationale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
159 160 161 162 163
20. 20.1. 20.2. 20.3. 20.4.
DE PRILLE VLAAMSE BEWEGING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Definitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De geschiedenis van België . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Meetingpartij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De eerste taalwetten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
165 165 165 166 168
21. 21.1. 21.2. 21.3.
DE LEVENSBESCHOUWELIJKE BREUKLIJN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Scheiding van kerk en staat? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De liberalen en hun schoolpolitiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gore verwijten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
171 171 172 173
22. 22.1. 22.2. 22.3. 22.4. 22.5.
DE SOCIALISTISCHE BEWEGING. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het vroege socialisme (1820-1870) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Joseph Proudhon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Onsamenhangend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karl Marx: geen socialisme zonder kapitalisme . . . . . . . . . . . . . . . Proletariërs aller landen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
175 175 176 177 178 179
23. 23.1. 23.2.
DE BELGISCHE WERKLIEDEN PARTIJ (BWP) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zij wel en wij niet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De discussie tussen radicalen en reformisten . . . . . . . . . . . . . . . . . Het revolutionair syndicalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De sleutel tot het paradijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het brood van Vooruit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Met dank aan de loges . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
181 181 182 183 183 184 185
vi
komst.massademocratie2011.book Page vii Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
INHOUDSTAFEL
Bende crapuul . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Zwaan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoute taal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een mix. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
185 186 186 187
24. 24.1. 24.2. 24.3. 24.4. 24.5. 24.6. 24.7. 24.8.
VAN CHRISTENDEMOCRATIE NAAR CHRISTELIJKE ARBEIDERSBEWEGING . Rerum Novarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De interpretatiestrijd. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeune Droite . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tot in Rome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het Mutualisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syndicat à base multiple . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niet van brood alleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tegen de kar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
189 190 190 191 192 193 197 198 198
25. 25.1. 25.2.
DE WEG NAAR DE MASSADEMOCRATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De kruistocht voor het stemrecht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een stem meer of minder. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
201 201 203
26.
VAN MEERDERHEID NAAR EVENREDIGHEID . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De vrijzinnige druk op de katholieke ketel . . . . . . . . . . . . .
205 206
27. 27.1.
DE VERZUILING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De katholieke zuilvorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strijd tegen de moderniteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gesubsidieerde vrijheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Van geiten tot kippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De socialistische zuilvorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het Gentse model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krentenbrood . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kenmerken, doelstellingen en functies van de verzuiling . . . . . . . . Eigen leefwereld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wij samen – op straat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
209 210 210 211 211 212 212 215 216 216 217
VLAANDEREN TEGENOVER WALLONIË . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In een stroomversnelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Meer dan taal alleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het cultuurflamingantisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Avant-garde. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De drie kraaiende hanen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Waalse beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
219 219 220 221 222 223 223
23.3.
27.2.
27.3.
28. 28.1.
28.2.
vii
komst.massademocratie2011.book Page viii Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
Franskiljons . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Plaatsjesjagers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Federalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wallinganten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
223 224 225 226
DE GROTE ANGST . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het darwinisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het sciĂŤntisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De bloedhonden van het kapitaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De degeneratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het sociaaldarwinisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De eugenetica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De regeneratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het nationalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zuiver bloed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het antisemitisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
229 229 230 230 231 232 232 233 234 234 235
BIBLIOGRAFIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
237
29. 29.1. 29.2. 29.3. 29.4. 29.5. 29.6. 29.7. 29.8. 29.9. 29.10.
viii
komst.massademocratie2011.book Page 1 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
1.
Inleiding
Dit boek biedt een oriënterende geschiedenis van de Zuidelijke Nederlanden en het huidige België van de late middeleeuwen tot de Eerste Wereldoorlog. Aan de vooravond van WOI was de weg naar de massademocratie geplaveid. Toen waren de traditionele Belgische politieke partijen ontstaan. Toen waren de sociale bewegingen in volle ontwikkeling. Toen kende België reeds zijn drie grote breuklijnen: de levensbeschouwelijke, de sociaaleconomische en de communautaire. De oorsprong van de democratie, van de politieke conflicten en van de politieke partijen ligt in een soms ver, soms minder ver verleden. We willen dat verleden alle eer aandoen. Niet omwille van een nostalgisch teruggrijpen, maar omdat respect voor de tijden, hun verwezenlijkingen en hun mislukkingen noodzakelijk is. Geschiedenis is universeel. Het is een samenspel van menselijke verlangens en frustraties, van filosofie en politiek, van demografie en economie, van macht, invloed en sociale verhoudingen, van drang naar vrijheid en gelijkheid, van vooruitgaan en terugkeren. Een synthetische ontrafeling daarvan biedt feitelijke kennis, inzicht en een historisch houvast. De politieke en sociale democratie is te belangrijk en tegelijk te broos om haar antecedenten en haar kenmerken niet te kennen. Kennis is een waarborg voor het behoud van de democratie. Wie niet weet, wordt snel misleid. Wie de geschiedenis van zijn land kent, is beter in staat het mondiale gebeuren te vatten. België was, is en blijft het politiek en economisch knooppunt van Europa. In dit boek kijken we daarom meer dan eens over de grenzen. Nu en dan integreren we de geschiedenis van het eigen land in dat van Europa. En omgekeerd. In dit boek maken we gebruik van de klassieke historische periodisering. Die is alleen van toepassing op de Westerse samenleving. Daarin begonnen de 1
komst.massademocratie2011.book Page 2 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
hoge middeleeuwen in het jaar 1000 en eindigden ze omstreeks 1200. De late middeleeuwen deden zich voor van het jaar 1200 tot ongeveer het jaar 1500. Sommige historici verbinden de late middeleeuwen met de premoderne tijden. De late middeleeuwen waren inderdaad veel meer dan alleen donkere en barbaarse jaren. Er traden in die periode evenzeer moderniserende en rationele tendensen op zoals de bloei van de stadstaten en het ontstaan van de universiteiten. Na de late middeleeuwen volgden hoe dan ook de moderne tijden. Tal van gebeurtenissen leidden die tijden in. Denken we aan de ontdekking van Amerika in 1492, en de opkomst van het protestantisme in 1517. Algemeen mag worden aangenomen dat de moderne tijden zich tussen de zestiende eeuw en het einde van de achttiende eeuw situeerden. De periode van de late middeleeuwen tot het einde van de achttiende eeuw wordt aangeduid met de term ancien rĂŠgime. Pas met de Franse Revolutie van 1789 belandden we in de hedendaagse tijd. Pas toen werden meerdere kenmerken van het oude regime weggevaagd.
2
komst.massademocratie2011.book Page 3 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
2.
De standenmaatschappij
2.1.
Orde en hiĂŤrarchie: de drie standen
In de standenmaatschappij werd zeer sterk de nadruk gelegd op orde en hiĂŤrarchie. Iedereen moest zijn plaats in de maatschappij kennen en zich daar bovendien naar schikken. In deze maatschappij had niet iedereen gelijke rechten. Op die manier was de bevolking onderverdeeld in rechthebbenden en rechtelozen. Het bezit en het verkrijgen van rechten hingen voornamelijk af van de groep of de stand waartoe men behoorde en het gebied waarin men woonde. Zo kenden de stedelijke ambachten specifieke rechten, plichten en reglementen. Hetzelfde gold voor de universiteitsstudenten. Aan de universiteiten bestond zelfs een eigen rechtspraak, waardoor de studenten enkel door de universiteit berecht konden worden. Dat verleende hen bijkomende bescherming. In die tijd waren er drie bevoorrechte standen. Voor elk van hen golden speciale regelingen. Ook de verhoudingen tussen de standen waren aan reglementen onderworpen. De katholieke geestelijkheid vormde een eerste leidende stand. Als rechtstreekse vervanger van God op aarde verleende de paus van Rome de clerus bijzondere rechten. Daartoe behoorde de vrijstelling van betaling van belastingen. De clerus meende superieur te zijn aan de leken. Als celibatairen onderscheidden de clerici zich van de zondige massa. Bovendien was de kennis van de Bijbel en de verspreiding van de geloofsleer enkel aan geestelijken voorbehouden. Daardoor kon en mocht de meute de in het Latijn geschreven Bijbel niet lezen. De kerkelijke wereld was een caleidoscoop van monniken, broeders, begijntjes, predikanten, priesters en bisschoppen. Er bestond een onderscheid tussen seculiere en reguliere geestelijken. De seculiere geestelijken waren priesters, kapelaans en bisschoppen. De priesters en kapelaans stonden onder het
3
komst.massademocratie2011.book Page 4 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
gezag van de bisschop; de bisschoppen onder dat van de paus. De seculiere geestelijken begaven zich in de maatschappij om de katholieke leer te verkondigen en te verspreiden. De reguliere geestelijken leefden in ordeverband. Ze huisden in abdijen, kloosters en begijnhoven waar specifieke reglementen golden. Contemplatieve kloosters beperkten zich tot het bidden en bezinnen en kenmerkten zich door een kluizenaarsbestaan. In andere abdijen en kloosters werd geboerd, handel gedreven en onderwijs aangeboden. Orden die door de Roomse kerk werden erkend, aanvaardden het gezag van de paus. De adel vormde een tweede leidende stand. Ook hij werd vaak vrijgesteld van het betalen van belastingen en kreeg het alleenrecht op jacht en visvangst. Tot de adellijken behoorden vooreerst de koningen, graven en hertogen. Daarnaast waren er de adellijke grootgrondbezitters of de leenheren. De ridders van de vorstelijke legers rekende men tot de zwaardadel, de hoge functionarissen van de vorst tot de hofadel. De stedelijke burgerij wierp zich sinds de twaalfde eeuw almaar nadrukkelijker op als een derde leidende stand. Dat had deze burgerij te danken aan de stedelijke autonomie en aan de stedelijke rijkdom.
2.1.1.
Van suzerein tot achterleenman
Vooral op het platteland werd het leven beheerst door de feodaliteit. Dat was een strak hiĂŤrarchisch leenstelsel dat omstreeks het jaar 1000 was ontstaan. De suzerein was de opperste leenheer. Het ging hier om een koning of een vorst. Tot de Bourgondische periode deelde de Duitse, Engelse en Franse kroon de lakens uit. De suzerein beschikte soms over een immens rijk dat hij niet alleen kon besturen. Daarom droeg hij vorstendommen over aan kroonvazallen die de titel van landvoogd hadden. De vorstendommen waren graafschappen of hertogdommen, zoals het graafschap Vlaanderen of het hertogdom Brabant. In de dertiende eeuw behoorde het graafschap Vlaanderen tot de Franse en het hertogdom Brabant tot de Duitse kroon. Aan het hoofd van de vorstendommen stonden de landvoogden of landvoogdessen: de graven, gravinnen, hertogen en hertoginnen. Ze zwoeren de eed van trouw aan de koning en kregen daarmee de macht in het gebied dat hun door de vorst was toegewezen. In ruil betaalden ze de koning beden of belastingen en verhaalden ze die op hun ondergeschikten. Bovendien gingen ze op oorlogspad wanneer de vorst hen erom vroeg. Er bestonden ook prins4
komst.massademocratie2011.book Page 5 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
D E S T A N D E N M A A T S C HA P P I J
bisdommen. Die behoorden weliswaar tot het rijk van een of andere koning, maar de bisschoppen namen er de leiding van op. Zo was Luik een prinsbisdom dat tot het jaar 1795 bij het Duitse rijk behoorde.
2.1.2.
Van kasteelheer tot dagloner
Ook de landvoogden ontbeerden het vermogen om hun vorstendommen alleen te leiden. Daarom delegeerden ze macht en stukken land aan de kasteelheren. Zij zwoeren de eed van trouw aan hun oversten, maakten belastingen aan hen over en ronselden krijgers indien nodig. In naam van de vorsten en de landvoogden oefenden de kasteelheren de macht uit op hun lap grond die een of meerdere dorpen omvatte. De heerlijkheden van de heren omvatten niet enkel grond, maar ook een herenhuis, bijgebouwen en tal van voorzieningen zoals molens, ovens, wijnpersen en een brouwerij. Zeker tot de dertiende eeuw werkten onvrije boeren of horigen in opdracht van de heren. Ze bewerkten de akkers van de heer, zorgden voor zijn vee en stonden ook in voor herendiensten. In ruil kregen ze bescherming tegen roversbenden en voldoende voedsel om het gezin te onderhouden. In een dergelijk horigensysteem waren de onvrije boeren compleet afhankelijk van de heren en konden ze nauwelijks voordeel uit hun arbeid halen. Dat ging minder op voor de vrije boeren. Zij baatten ook voor eigen rekening uit. Wel verplichtten de heren hen tot afdrachten in geld of in natura. Bovendien moesten ze betalen voor het gebruik van molens of andere installaties. Vanaf de dertiende eeuw werd het onderscheid tussen vrije en onvrije boeren minder eenduidig. De bevolkingsgroei en de uitbreiding van de landbouwgrond leidden tot een meer gecommercialiseerde landbouwsector. Steeds meer gronden konden ontgonnen worden en dat deed de productie toenemen. De boeren konden een deel daarvan voor eigen gebruik aanwenden. De rest van de landbouwproducten werd op de stedelijke markten verkocht. Wie vanuit het platteland in de steden kwam handeldrijven, moest tol betalen. Sommige boeren probeerden dan ook naar de steden te emigreren. In een meer gecommercialiseerde landbouw werd de vraag nadrukkelijker bepaald door marktbehoeften zodat de arbeid werd ingezet waar ze het meest rendeerde. Juist daarom gingen de heren gebruik maken van ingehuurde arbeidskrachten die een loon uitbetaalden. Die loonarbeiders zonder land werden dagloners. Hun afhankelijkheidsrelatie tot de heer was wel verdwenen, maar op bescherming konden ze niet meer rekenen en de vrij verklaarde vogels konden nauwelijks hun vleugels uitslaan. De heren drukten 5
komst.massademocratie2011.book Page 6 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
de lonen zodat de dagloners onder de armoedegrens leefden. Hier en daar braken zonder veel gevolg boerenopstanden uit. De sukkels trokken dan maar naar de steden.
2.2.
De statenloze maatschappij
In theorie beschouwden de vorsten zich als absolute, soevereine heersers. Dat zou betekend hebben dat hun gezag van geen ander gezag afhing zodat de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechtsmacht van één en dezelfde persoon uitging. De koningen wettigden deze absolute macht via het erfelijk en het goddelijk recht. Het goddelijk recht hield de leer van het tweevoudige lichaam in. De vorst werd voorgesteld als iemand die als het ware twee lichamen bezat. Zo was hij enerzijds een mens van vlees en bloed en dus ook zondig. Tegelijk bleek de vorst een belichaming van Christus en dus iemand met bovenzinnelijke of sacrale gaven die zich door pausen tot keizer liet kronen en bijwijlen verdienstelijke onderdanen zalfde. De vorsten meenden hoe dan ook hun absolute macht van God te hebben ontvangen. Ze hoefden dan ook alleen aan Hem verantwoording af te leggen. In de late middeleeuwen ontbrak het de vorsten aan absolute macht. In die tijd was het niet ongewoon dat een koning zowel macht had over, zeg maar, het vorstendom Picardië als over het veel verder gelegen vorstendom Utrecht. Daartussen lagen dan vorstendommen die tot het territorium van een andere koning behoorden. Daardoor slaagden de vorsten er niet in aaneengesloten rijken te creëren. En dat belette hen een efficiënte controle over hun gebieden uit te oefenen en hun absolute machtsaanspraken te beveiligen. Uiteraard deden de vorsten er alles aan om aan elkaar grenzende vorstendommen te bekomen. De eenheid tussen de vorstendommen reikte echter aanvankelijk niet verder dan een personele unie. Dat betekende dat de territoriaal zeer verspreide vorstendommen slechts samen werden gehouden door de persoon van de gemeenschappelijke vorst. Op die manier was er eerder sprake van een stateloze maatschappij. Erfelijke, politieke en dynastieke toevalsfactoren beletten de vorsten een aaneengesloten rijk uit te bouwen. De creatie van een dergelijk rijk ging soms gepaard met geweld en omkoping en meestal met een uitgekiende huwelijkspolitiek. Die ging doorgaans gepaard met ware inteelt of het aanbieden van huwbare tienerdochters tegen gouden florijnen. De huwelijkspolitiek verliep niet steeds zoals verhoopt. Om de eenvoudige reden dat geschikte huwelijkskandidaten uitbleven. Overigens boden de graven, de 6
komst.massademocratie2011.book Page 7 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
D E S T A N D E N M A A T S C HA P P I J
hertogen en de rurale kasteelheren felle weerstand tegen de vorming aaneengesloten rijken. Ook die groepen behoorden tot een zorgvuldig gesmeed netwerk van adellijke families die hun macht, rijkdom en grond verzekerden door erfopvolging. Er was bovendien de intense en discrete band tussen deze adellijken en de monarchie. Toch resulteerde dit niet in oneindige loyaliteit. Omdat de landvoogden en de kasteelheren gezanten waren van de absolute vorst, oefenden zij in hun gebieden absolute macht uit. Onder die gemakkelijke stoel wilden ze de poten niet afgezaagd zien. De landvoogden en heren hadden daarom baat bij een personele unie. Zolang de vorst weinig impact en controle over hen had en ver van hen wegbleef, deelden de heren in alle vrijheid de lakens uit. Het verklaarde waarom sommige graven of hertogen de degens van de vorsten kruisten. Niet zelden sprong de stedelijke burgerij de landvoogden daarin bij. Deze burgerij wenste het behoud van de stedelijke zelfstandigheid. En ook deze zelfstandigheid gedijde het best in een verbrokkeld koninkrijk. Tot slot dit: tussen en binnen de vorstendommen traden uitgesproken sociaaleconomische, gerechtelijke en politieke verschillen op. Binnen elk vorstendom, afhankelijk van stad tot stad, zelfs van dorp tot dorp verschilden wetgeving, fiscaliteit, muntstelsels, gewichten en zelfs de tijdrekening.
2.3.
Van Aquino en de philosophia christiana
De laatmiddeleeuwse christelijke theologie werd sterk beĂŻnvloed door het ontstaan van de eerste universiteiten in de tweede helft van de twaalfde eeuw. Deze evolutie zette sommige christelijke intellectuelen aan om de geloofsleer te koppelen aan de filosofische inzichten van de Griekse wijsheren en aan de wetenschappelijke kennis van de natuur. Op die manier zag de “philosophia christianaâ€? het licht. Vooral de werken van de Griekse filosoof Aristoteles werden in toenemende mate in het Latijn vertaald en bovendien gretig bestudeerd. Filosofen willen de werkelijkheid met behulp van redelijke argumenten en tegenargumenten en dus met het verstand kennen (de dialectica). Ze beroepen zich daarbij niet noodzakelijk op religieuze inzichten of Bijbelse teksten. Zeker Aristoteles deed dat niet. Daarom werden zijn geschriften door de vroegchristelijke kerkvaders veronachtzaamd. Voor de eerste kerkvaders zoals Augustinus (354-430) hoefde het christelijke geloof niet met het redenerend verstand begrepen te worden. Men kon eenvoudigweg alle dingen van de natuur kennen aan de hand van de Bijbel. Augustinus vroeg de gelovigen de wijsheden 7
komst.massademocratie2011.book Page 8 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
van het Heilige Schrift te aanvaarden en gaf absolute voorrang aan de mysteries van het geloof. Die mysteries onthulden immers het godsbestaan en ze stegen hoe dan ook boven het verstand uit. Volgens Augustinus lag het christelijk geluk niet in het kennen maar in het beleven van het geloof. Daarom waren filosofie en theologie onverzoenlijk. De vermaarde, laatmiddeleeuwse theoloog Thomas van Aquino (12251274) was het daar niet mee eens. Van Aquino werd in Napels geboren, was eerst bedelmonnik en studeerde nadien aan de universiteiten van Napels en Parijs. De dominicaan werd een eminente kenner van Aristoteles’ wijsbegeerte. Als veelschrijver pende hij de Summa Theologiae neer. Daarmee streefde hij een volkomen synthese van de geloofsleer na. Voor van Aquino stond de filosofie in dienst van de theologie. Daarmee wou hij de geloofsleer tot een echte wetenschap optillen. Volgens de dominicaan vroeg het geloof om inzicht en betekende geloven ook begrijpen. Daarom beriep de philosophia christiana zich naast de openbaring of het geloof ook op de rede of het op verstand. Het verstand kregen we van God mee en het is een instrument om zowel de schepping te doorgronden als nader tot Hem te komen. Het bestaan van God en de goddelijke schepping konden voor van Aquino trouwens met het verstand worden vastgesteld. Hij meende een drietal bewijzen voor het godsbestaan op zak te hebben. Vooreerst zag hij de natuur en de dingen als een bewijs van het goddelijk zijn. Het godsbestaan staat ook in de Bijbel vermeld en niemand kon volgens van Aquino overtuigend het niet-bestaan van God aantonen. Met Augustinus erkende Van Aquino dat een aantal christelijke waarheden op een andere manier dan met het verstand achterhaald dienden te worden. Hoe anders kon de mens de verrijzenis, de mirakels en de wonderen, de heiligen, de duivel en Maria’s eeuwige maagdelijkheid vatten? Dat soort bovennatuurlijke en bovenwereldlijke geloofswaarheden rekende men tot de geopenbaarde religie. Dergelijke waarheden dienen we doodeenvoudig te geloven en aan te nemen. Ze stijgen immers boven het verstand uit.
2.3.1.
De allesomvattende christelijke levensbeschouwing
van Aquino bracht zonder twijfel een omwenteling in de christelijke theologie teweeg. Zijn schrifturen leidden tot een verwetenschappelijking van de theologie. En hij pleitte onomstotelijk voor een huwelijk tussen theologie en 8
komst.massademocratie2011.book Page 9 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
D E S T A N D E N M A A T S C HA P P I J
filosofie. Enkele van zijn stellingen waren trouwens fundamenteel vernieuwend. Ondanks kritiek van de conservatieven werden ze door de kerk aanvaard. Meer nog, het “Thomisme” van de Italiaan werd uitgeroepen tot officiële leer van de kerk. De dominicaan was immers naast vernieuwend ook zeer traditioneel. Van de allesomvattende christelijke wereldbeschouwing week hij nauwelijks af. Daartoe behoort uiteraard de goddelijke schepping in zes dagen. Dat betekent dat alle werkelijkheid uit de schepping voortkomt. God is op die manier het eerste intelligent wezen, zeg maar een wereldarchitect, die elke gelovige een einddoel oplegt. Die bestaat erin God zo dicht mogelijk te benaderen. De christelijke wereldbeschouwing vertrok tevens van de traditionele kosmologie. Deze kosmologie onderscheidde het universum of de aarde van het hemelgewelf met de zon, de maan en de sterren. Het hemelgewelf symboliseerde het hiernamaals. De aarde was naar Gods wil geschapen en daarom werd ze als definitief geordend, onbeweeglijk en onveranderbaar voorgesteld. De zon, de maan en de sterren waren wel beweeglijk en veranderbaar. Deze uitgangspunten leidden tot een aantal absolute christelijke waarheden zoals het antropocentrisch wereldbeeld dat de zon zag draaien om de onbeweeglijke aarde. De aarde werd dan aanzien als het middelpunt van het universum. Overigens ging de kerk uit van de predestinatieleer. Enkel de eeuwige, almachtige en alwetende God bepaalde wat goed en fout was, hoe de mens hoorde te leven, wie voor altijd arm of rijk, dom of slim en machtig of machteloos was. Kortom, alles en iedereen was door God voorbestemd. In die door God gewilde en vaststaande orde werd de mens zondig geboren. De erfzonde was een erfenis van Adam die het aan de gehele mensheid had doorgegeven. De erfzonde hield in dat het kwaad in de menselijke natuur schuilde. Daardoor was de wereld doortrokken van het kwaad. De mens zelf kon daar niet aan ontsnappen. Slechts God beschikte over het vermogen om het kwaad te verdrijven en genade te verlenen.
2.3.2.
Op weg naar het eeuwige leven
De absolute christelijke wereldbeschouwing had verreikende maatschappelijke, culturele en morele gevolgen. Neem de leer van de goddelijke voorzienigheid. Daarmee ondersteunde de kerk de maatschappelijke ongelijkheid. Want rijkdom hing niet af van individuele prestaties en macht niet van de vrije wil van het volk. De sociale en politieke verschillen waren toe te schrij9
komst.massademocratie2011.book Page 10 Thursday, September 8, 2011 11:16 AM
DE KO MS T V AN DE MAS S A DE MO C RAT IE
ven aan het weloverwogen voornemen van God. Iedere gelovige moest daarom zijn lot aanvaarden. Als getuigen van Christus werden de armen verondersteld hun droevig bestaan lijdzaam te ondergaan. Meer nog, armoede werd verheerlijkt als een christelijk ideaal. Er was bovendien de zeer pessimistische kijk op de mensheid en de wereld. De zondeval was het middelpunt van de christelijke theologie. Men geloofde dat de volledige mensheid – geest en lichaam – aan de zonde verslaafd was. Daardoor was de hele wereld in verval. De kerk droeg daarom de massa onbemiddelde gelovigen op de liefde voor de aardse genoegens opzij te zetten. Het geluk lag niet in sensuele geneugten, in eer, roem of rijkdom, maar in de kennis van God. Die kennis kon men best verwerven door de katholieke leer te belijden. Op die manier konden armen en de rechtelozen hun hoop stellen in een beter leven in het hiernamaals. Volgens de katholieke leer was het hiernamaals sowieso superieur aan het ondermaanse. Het dagelijkse leven werd als een soort overgangsfase beschouwd op weg naar de eeuwigheid. Aan de hemelpoort zou Sint-Pieter het oordeel vellen over het leven van de aardse mens. Ongelovigen, plegers van doodzonden en zondige doordouwers belandden in de hel. Gewone zondige mensen struikelden in het vagevuur, maar konden vergeving krijgen door boetedoening. Naderhand genoten ze in de hemel van de gelukzalige eeuwigheid.
2.3.3.
Het lege glas
Met deze interpretatie van de geloofsleer wisten de vele kerkelijke instellingen de grote massa onder controle te houden. Toch kon de allesomvattende christelijke levensbeschouwing niet los worden gezien van de manier waarop de middeleeuwse massa het leven en haar tijd ervoer. De mens had toen sowieso een sterk vergankelijkheidbesef. Het leven was immers te kort en te bedreigend, te ongrijpbaar en te onbeheersbaar. Het was te afhankelijk van onbedwingbare hongersnoden en de zwarte pest, van natuurrampen en onoverkomelijke misoogsten. De wetenschap was nog niet dermate ontwikkeld om daar iets aan te verhelpen. Daarom bood de katholieke leer een antwoord op een rist gestelde, maar onbeantwoorde vragen. Zo werden bliksem, donder of hevige regens voorgesteld als voortekenen van epidemieĂŤn, hongersnoden of oorlogen. De eeuwigheid bood de mens meer houvast en vervulde hem met een intensere hoop dan het hedendaagse. Het individu voelde zich doorgaans te zwak om het heft in eigen handen te nemen. In het dagelijkse leven zag de massa 10