Eva Geuens, Kathy Reyniers, Sylvia Dewilde & Luc Moens
Experimentele vaardigheden Boek I Veiligheid, algemene, chemische en microbiologische vaardigheden
Book_labo 1.indb 3
8/12/15 11:21
Sommige foto’s zijn ter beschikking gesteld door VWR International, leverancier van chemicaliën en laboratoriummateriaal.
Uitgeverij Academia Press Prudens Van Duyseplein 8 9000 Gent België www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.
ISBN 978 90 382 1611 9 D/2011/4804/185 NUR 910 Eva Geuens, Kathy Reyniers, Sylvia Dewilde & Luc Moens. Experimentele vaardigheden. Boek I: Veiligheid, algemene, chemische en microbiologische vaardigheden. Gent, Academia Press, 2017, XVI + 300 p. 1ste editie 2010 2e editie 2011 3e editie 2015 4e ongewijzigde druk 2017 Vormgeving binnenwerk: Press Point.be Vormgeving cover: Studio Lannoo en Keppie & Keppie Illustratie: Driedee Projects bvba Fotomateriaal cover: Van Parys Media © Eva Geuens, Kathy Reyniers, Sylvia Dewilde, Luc Moens & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Book_labo 1.indb 4
8/12/15 11:21
Voorwoord ‘Experimentele Vaardigheden’ is tot stand gekomen door de samenwerking van velen gedurende meerdere jaren. De basis van deze handleiding werd reeds gelegd in 2005 dankzij een onderwijsvernieuwingsproject (UFOO) van de Onderwijsraad van de Universiteit Antwerpen toegekend aan de opleidingen Chemie en Biochemie. Het project werd in 2008 overgenomen door de Faculteit Farmaceutische, Biomedische en Diergeneeskundige Wetenschappen van de Universiteit Antwerpen en bovendien uitgebreid naar andere opleidingen van de Associatie Universiteit en Hogescholen Antwerpen waarbij de werkzaamheden gecoördineerd werden door een gemengde stuurgroep. De stuurgroep had als doel om een vademecum op te stellen dat kan gebruikt worden voor de chemische en biochemische practica voor de bachelor- en masterstudenten van universiteiten en hogescholen. We zijn hiervoor gestart van de bestaande theoretische cursussen, maar wilden vooral de nadruk leggen op de praktische vaardigheden en competenties die doorheen de verschillende jaren, in de rand van de theoretische cursussen, opgebouwd dienen te worden. Deze publicatie werd in twee boekdelen gesplitst: Boek I omvat drie delen: Deel 1 ‘Veiligheid en Algemene Vaardigheden’, Deel 2 ‘Chemische Vaardigheden’ en Deel 3 ‘Microbiologische Vaardigheden’. Boek II omvat Deel 4 ‘Biochemische Vaardigheden’. Een studieboek met dergelijk opzet is in essentie nooit af. Enerzijds is het een onmogelijke opdracht en ook niet de bedoeling om volledig te zijn en anderzijds gaat de wetenschap vooruit met als gevolg dat sommige technieken verouderen en worden vervangen terwijl andere, oorspronkelijk zeer gespecialiseerde technieken, gemeengoed worden. Het is daarom te voorzien dat deze eerste versie in de toekomst constant aangepast zal worden om deze trends bij te houden. Het zijn vooral de gebruikers, met andere woorden de studenten en startende onderzoekers zelf, die de bruikbaarheid van dit boek zullen bepalen. We rekenen dan ook op hun bijdrage voor verdere aanpassingen. We danken allen die op een rechtstreekse of onrechtstreekse wijze bijgedragen hebben aan het tot stand komen van deze syllabus. Meer specifiek wensen we alle leden van de stuurgroep te danken voor hun inzet: Luc Moens, Sylvia Dewilde; Eva Geuens, Wouter Herrebout, Raymond Odeurs, Els Prinsen, Lieve Op de Beeck, An Crosiers (Universiteit Antwerpen), Els Van Doorslaer, Kathy Reyniers (Plantijn Hogeschool), Hilde De Bondt, Lutgart Donceel, Kristiaan Empereur (Karel De Grote Hogeschool), Linda Beenaerts, Greet Peeters (Artesis Hogeschool). Uiteraard bedanken we ook de Onderwijsraad en de Faculteit Farmaceutische, Biomedische en Diergeneeskundige Wetenschappen van de UA die het project financieel mogelijk gemaakt hebben.
Luc Moens, Eva Geuens, Sylvia Dewilde, Kathy Reyniers en Els Van Doorslaer Antwerpen, 10 september 2010
Vo o r w o o r d
Book_labo 1.indb 5
V
8/12/15 11:21
Book_labo 1.indb 6
8/12/15 11:21
INHOUD Symbolen en afkortingen
XIII
Deel 1: Veiligheid en basisvaardigheden Hoofdstuk 1: Veiligheid in het laboratorium
1
Inleiding 1 Preventie en bescherming
2
Veiligheidssignalisatie 2 Incidenten, ongevallen, noodsituaties 2 Collectieve beschermingsmiddelen Persoonlijke beschermingsmiddelen
6 6
Moederschapsbescherming 8
Chemicaliën 9 Het etiket 9 nieuwe etikettering voor gevaarlijke stoffen 10 Gevarendiamant 13 Veiligheidsinformatiebladen 14 Stockeren van chemicaliën 15
Gevaarlijke stoffen nader bekeken
18
Brand- en explosiegevaar Kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen DNA/RNA-kleurstoffen: ethidiumbromide en analogen Ioniserende straling
18 18 20 22
Werken met chemicaliën
23
Risicoanalyse Etiketteren van werkoplossingen
23 26
Werken met biologische agentia
26
Indelen in risicoklassen en risicoanalyse 27 Types van inperking 28 Veilig werken met GGO’s en pathogenen 29 Veilige microbiologische technieken 30 Decontaminatie 31 Desinfectantia 32
Werken met gassen en gasflessen
34
Werken met cryogene vloeistoffen
37
Veilig werken
38
Gebruik van naalden & scalpels Gebruik van glaswerk Machines, apparaten en gereedschap Elektrische verlengsnoeren, tafelcontactdozen en kabelhaspels
38 39 40 40
INHOUD
Book_labo 1.indb 7
VII
8/12/15 11:21
Collectieve beschermingsmiddelen
41
Afvalstoffen
Hoofdstuk 2: Basis laboratoriummateriaal
47
Inleiding
47
Er is water en water
47
Maken van opstellingen
48
Glaswerk 50 Soorten 50 Gewoon glaswerk 51 Maatglaswerk 54 Slijpglaswerk 56 Bewerkingen van glas 62 Onderhoud van laboratoriumglaswerk 64
Andere materialen
66
Hoofdstuk 3: Meten van massa en volume
73
Wegen 73 Bovenweger 73 Analytische balans 73 Tarreren of verschil maken 74 Gevoeligheid van de balans 76 Overbrengen van afgewogen stoffen 77
Pipetteren 81 Pipetpeer 81 Pasteurpipet 82 Glazen pipetten 82 Semi-automatische pipetten 86
Oplossingen en reagentia
90
Begrippen 90 Praktisch 97 Voorbeelden: concentratieberekeningen 98 Mengen en verdunnen 103 Speciale reagentia en hulpstoffen 113 Verzadigde oplossingen 113
Hoofdstuk 4: Werken onder inerte atmosfeer
115
Inerte atmosfeer
115
Gascilinders 115 Wasflessen 116
Geschikt, droog glaswerk
117
Droge chemicaliĂŤn en solventen
117
VIII
Book_labo 1.indb 8
INHOUD
8/12/15 11:21
Het verdelen en overbrengen van chemicaliën
118
Niet-luchtgevoelige chemicaliën
118
Luchtgevoelige chemicaliën
118
Spuiten 119
Hoofdstuk 5: Fouten in chemische analyses
121
De meting
121
Enkele belangrijke begrippen
121
De AF wel of niet expliciet vermelden
121
Soorten fouten in experimenten
126
Toevallige fouten
126
Systematische fouten Grove fouten
127 127
Omvang van de fout
128
Het gemiddelde en de mediaan De standaardafwijking en de variantie Precisie, de juistheid en de accuratesse
128 128 129
Rapporteren van numerische gegevens
132
Hoofdstuk 6: Noteren en rapporteren bij practica
137
Noteren 137 Laboratoriumschrift (labschrift) Een goed bijgehouden labschrift
137 137
Rapporteren
141
Verslag 141 Rapport 141 Praktisch werk rapporteren 141 Tabellen en grafieken 145 Verwijzingen en referenties 151
Deel 2: Chemische vaardigheden Hoofdstuk 1: Labtechnieken
155
Zuiver water
155
Destillatie van water 155 Omgekeerde osmose 155 Elektrodialyse 156 Ionenuitwisseling 156
Temperatuur 157 Vloeistofthermometers 157 Thermokoppel of thermo-element 157 Temperatuursensor Pt 100 158 Bimetaalthermometer 159
INHOUD
Book_labo 1.indb 9
IX
8/12/15 11:21
Verwarmen 160 Kookstoot 160 Bunsenbrander 161 Andere verwarmingstoestellen
163
Verwarmen onder reflux
165
Koelen 165 Ijsbad 166 Vast CO2 – droog ijs 166 Vloeibare stikstof
167
Peltier-element en thermo-elektrische koeling (TEC)
168
Drogen 169 Drogen van glaswerk
169
Drogen van vaste stoffen Drogen van vloeistoffen Drogen van gassen
170 170 174
Roeren 175 Filtreren 175 Filters 176 Zwaartekrachtfiltratie 178
Herkristalliseren 181 Zoeken van een geschikt oplosmiddel 181 Bereiden van een warme verzadigde oplossing 182 Ontkleuren 183 Kristallisatie 183 Affiltreren, wassen en drogen van de kristallen 183 Herkristallisatie op microschaal 184
Sublimeren 185 Uitvoering 185
Destillatie 186 Gewone destillatie of destillatie bij atmosferische druk 188 Gefractioneerde destillatie 191 Vacuümdestillatie 194 Stoomdestillatie 196
Concentratietechnieken 199 De Rotavapor Speedvac (universele sneldroger) Vriesdrogen (lyofiliseren)
199 200 200
Extraheren 201 Principe 201 Efficiëntie van een extractie 202 Techniek van een eenvoudige extractie 204 Extractie van organische zuren en basen 206 Soxhlet extractie 207
X
Book_labo 1.indb 10
INHOUD
8/12/15 11:21
Fysische eigenschappen van een stof
207
Smeltpunt 208 Kookpunt 209 Dichtheid 211 Brekingsindex 212
Hoofdstuk 2: pH en buffers
215
Inleiding 215 Meting van de pH
216
Indicatoren 216 pH-elektrode 218 Buffers 220 Definitie 220 pH van een buffer 221 Buffergebied 221 Bufferend vermogen 221 Voorbeelden van enkele buffers 221
Bereiden van een buffer
223
Algemeen 223 Praktisch 223 Voorbeelden 223
Hoofdstuk 3: Titraties
227
Principe van titreren
227
Standaardoplossing 227 Buret 228 Erlenmeyer 230 Keuze eindpuntindicator 230
Klassieke titratie
230
Brutotitratie 230 Nettotitratie 230
Bepalen van het eindpunt
231
Visuele eindpuntindicatie 231 Eindpuntindicatie door potentiaalmeting 232 Voorbeelden 236
Hoofdstuk 4: Kwantitatieve spectrometrie
239
Elektromagnetische straling
239
Inleiding tot de spectrometrie
240
Spectrofotometrie
241
Principes van lichtabsorptie 241 Colorimeter 245 UV/Vis-spectrofotometer 245
INHOUD
Book_labo 1.indb 11
XI
8/12/15 11:21
Gebruik van een spectrofotometer
246
Hoofdstuk 5: Chromatografie
251
Algemeen principe
251
Indeling van de chromatografische methoden
251
Volgens de aard van de interactie tussen de te scheiden componenten en de stationaire fase 252 Volgens de aard van de MOBIELE fase
253
Dunnelaagchromatografie
253
Uitvoering 2D DLC Detectie en identificatie
254 255
Kolomchromatografie met silicagel of aluminagel
256
Principe 257 Uitvoering 257
Gasvloeistofchromatografie
259
Principe 259
HPLC 260 Principe 261
Deel 3: Microbiologische vaardigheden Hoofdstuk 1: Microbiologische basisvaardigheden
263
Inleiding 263 Sterilisatietechnieken en autoclaveren
263
Hittebehandeling 264 Filtratie 266 Dieptefilter 266 Desinfectantia 267
Werken met micro-organismen
268
Materialen 268 BeĂŤnten (of inoculeren) 272 Incuberen 276 MicrobiĂŤle cellen bewaren 276
Microscopie 277 Werken met de standaard lichtmicroscoop 278 Kleuringsmethoden 283
Trefwoorden 289
XII
Book_labo 1.indb 12
INHOUD
8/12/15 11:21
S y m b o l e n EN a f k o r t i n g e n
K+ H+ OH- A- R-H R-OH TEC Tk Tw KWS n (KWS) Å Pt(100) HETP N R K °C P Poi pi xi yi µ kpt vl. D K ρ λ m i r n D-lijn
aanwezige kationen protonen hydroxylionen aanwezige anionen kationuitwisselaar anionuitwisselaar Thermo elektrische koeling Lage temperatuur Hoge temperatuur koolwaterstoffen het # koolstofatomen angström ;10-10 meter Platinum resistance Thermometer. hoogte equivalent met theoretische plaat theoretische platen gasconstante graden Kelvin graden Celsius totale druk dampspanning van de zuivere component i dampdruk van component i in het mengsel molfractie van de component i in de vloeistoffase molfractie van de component i in de gasfase micron (micrometer) kookpunt Vloeibaar destillaat partitie coëfficiënt of verdelingscoëfficiënt dichtheid dichtheid van lucht in g/mL massa de hoek van inval de brekingshoek de brekingsindex van medium1 589 nm lijn van natrium
Kb pH H+ H3O+
baseconstante negatieve logaritme van de activiteit (concentratie) van H+ proton hydroniumion
sy m b o le n e n a f ko r t i n g e n
Book_labo 1.indb 13
XIII
8/12/15 11:21
OH- Ka pKa TRIS HEPES PIPES MES TRICINE CHES CAPS AMPD TEA AES AMP AMPSO TAPS TAPSO DIPSO EP TES MOPS MOPSO ACES ADA CAPS CAPSO BICINE POPSO HEPPSO TEA BES BIS TRIS Z-
hydroxylion zuurconstante negatieve logaritme van de zuurconstante Tris(hydroxymethyl)aminomethaan N-2-Hydroxyethylpiperazine-N-2-ethaansulfonzuur Piperazine-N,N’-bis-(2-ethaansulfonzuur) 2-(N-morpholino)ethane-sulfonzuur N-tris(hydroxymethyl)methylglycine cyclohexylaminoethaan-sulfonzuur 3-(cyclohexylamino)-propaansulfonzuur 2-amino-2-methyl-1,3-propanediol triethanolamine taurine 2-amino-ethaansulfonzuur 2-amino-2-methyl-1-propanol 3-N-(a,a-Dimethyl-hydroxyethyl)-amino-2-hydroxypropaansulfonzuur N-Tris(hydroxymethyl)-methyl-3-amino-propaansulfonzuur 3-N-Tris(hydroxymethyl)-methylamino-2-hydroxypropaansulfonzuur 3-N-Bis(hydroxyethyl)-amino-2-hydroxypropaan sulfonzuur equivalentiepunt N-[Tris(hydroxymethyl)-methyl]-2-aminoethane sulfonzuur 3-(N-morpholino)propaansulfonzuur 3-(N-Morpholino)-2-hydroxypropaansulfonzuur N-(2-Acetamido)-2-aminoethanesulfonzuur N-(2-acetamido)iminodiazijnzuur Cyclohexylamino propanesulfonzuur 3(Cyclohexylamino),2 hydroxy propaansulfonzuur N,N-Bis-(2-hydroxyethyl)-glycine Piperazine-N,N’-bis(2-hydroxypropaan sulfonzuur) N-2-Hydroxyethyl piperazine-N’-2-hydroxypropaansulfonzuur triethanolamine N,N-Bis(2-hydroxyethyl)-2-aminoethaansulfonzuur Bis-(2-hydroxyethyl)imino-tris-(hydroxymethyl)-methaan zuurrest
pa EP E V dE dv
pro analyse equivalentiepunt elektrodepotentiaal volume eerste afgeleide (E ifv V)
ΔE ΔV
benaderende eerste afgeleide (E ifv V)
d2E dV2 Δ2E Δv2
XIV
Book_labo 1.indb 14
tweede afgeleide (E ifv V) benaderende tweede afgeleide ( E ifv V)
sy m b o le n e n a f ko r t i n g e n
8/12/15 11:21
Δ c M n M m
verschil concentratie concentratie-eenheid, molariteit, mol/L # mol molaire massa massa
IR infrarood VIS zichtbaar gebied van EMS EMS elektromagnetische straling elektromagnetisch spectrum UV ultraviolet PMT fotomultiplier DAD diodearraysdetector E energie (wet van Planck) E extinctie (wet Lambert-Beer) h constante van Planck (6,626 x 10-34 Js) υ frequentie c lichtsnelheid λ golflengte I0 invallend licht It doorgelaten licht Ia geabsorbeerd licht σ elektronen bindende valentie-elektronen n -elektroen vrije valentie-elektronen π-elektronen Niet-bindende valentie-elektronen T transmissie A NL Absorptie EN: absorbance (extinctie) OD optische dichtheid l weglengte licht c concentratie ε molaire extinctiecoëfficiënt k extinctiecoëfficiënt Es specifieke extinctiecoëfficiënt 1% E extinctie voor een oplossing van 1% bij weglengte van 1 cm 1cm M concentratie-eenheid, molariteit, mol/L Hg kwik nm 10-9 m Bl blanco Blref referentieblanco FTIR Fouriertransformatie IR NMR nucleaire magnetische resonantie
sy m b o le n e n a f ko r t i n g e n
Book_labo 1.indb 15
XV
8/12/15 11:21
TLC DLC LC HPLC GSC GLC 1D 2D Rf UV t NP SP RP
thin layer chromatography dunnelaag vloeistof chromatografie liquid chromatography high performance liquid chromatography gas-solid chromatography gas-liquid chromatography eendimensionaal tweedimensionaal retentiefactor of vertragingsfactor ultra violet tijdstip normal phase straight phase reversed phase
N-bron C-bron S-bron P-bron LB Cfu
stikstofbron koolstofbron zwavelbron fosforbron Luria Bertani colony forming units
XVI
Book_labo 1.indb 16
sy m b o le n e n a f ko r t i n g e n
8/12/15 11:21
Veiligheid en Basisvaardigheden
Book_labo 1.indb 1
1 8/12/15 11:21
Book_labo 1.indb 2
8/12/15 11:21
Hoofdstuk 1 Veiligheid in het laboratorium Inleiding Werken in een laboratorium brengt altijd risico’s met zich mee. Het laboratorium is ontworpen om je te beschermen tegen kleine gevaren, maar niet tegen fouten en nalatigheden van jezelf of je collega’s! Ongelukken kunnen grotendeels vermeden worden door gezond verstand en kennis van eenvoudige veiligheidsregels. Houd voortdurend rekening met je eigen veiligheid, maar natuurlijk ook met die van de andere labgebruikers. Wat toelichting en studiewerk vooraf zijn dus echt nodig voordat je met de practica start, vandaar deze leidraad. Voor alles wat je in je leven onderneemt, zijn er in de loop der tijd spelregels of afspraken ontstaan, dus ook voor het werken in laboratoria. Geen regels om de regels, maar om het verloop voor iedereen eenduidig en veiliger te maken. Deze regels zijn dynamisch, wat niet wil zeggen dat je ze vrij mag interpreteren. Het wil wel zeggen dat wat vroeger mocht, nu niet noodzakelijk nog toegelaten is. De meeste wetgeving is ontstaan om ‘werknemers’ te beschermen. Je bent als student geen werknemer van je hogeschool of universiteit, maar je wordt wel even goed beschermd door deze regels. Bij het werken in laboratoria zijn er in hoofdzaak 3 verschillende wetgevingen van toepassing. yyDe milieuwetgeving, die een Vlaamse aangelegenheid is. De actuele versies van deze milieuwetgeving vind je terug op de Vlaamse navigator milieuwetgeving.1 yyDe welzijnswetgeving, die alles met betrekking tot veiligheid en preventie omvat en die op het federale (= Belgische) niveau wordt vastgelegd. Die kun je terugvinden op de Belgische website2 ‘welzijn op het werk’. yyBioveiligheid (waaronder omgaan met genetisch gemodificeerde organismen en pathogenen) is pas sinds het eind van de jaren negentig in regels vastgelegd.3 Voordat je met de practica start, moet je dus op de hoogte zijn van een aantal richtlijnen om veilig en verantwoord om te gaan met chemicaliën en laboratoriumapparatuur. Neem deze richtlijnen grondig door, niet om te kunnen antwoorden op een examen, maar om te weten waar je mee bezig bent. Een goed voorbereid practicum is absoluut noodzakelijk! 1 www.emis.vito.be. 2 www.werk.belgie.be. 3 www.biosafety.be.
V e i li g h e i d i n h e t l a b o r ato r i u m
Book_labo 1.indb 1
1
8/12/15 11:21
Preventie en bescherming Veiligheidssignalisatie Om je attent te maken op bepaalde gevaarlijke situaties, bijvoorbeeld tijdens de practica, en om je veilig door het gebouw te loodsen, bevindt zich op relevante plaatsen in het gebouw veiligheidssignalisatie. Aan de hand van veiligheidstekens of pictogrammen kan een verbod, een gebod, een waarschuwing of een reddingsaanwijzing weergegeven worden.4 Zorg dat je weet wat de veiligheidtekens betekenen en volg ze steeds op!
Incidenten, ongevallen, noodsituaties Algemene preventie De instelling voorziet in een aantal veiligheidsvoorzieningen zoals aanwijsborden, verbod/ gebodsborden, EHBO-materiaal, nooddouches, oogdouches, branddekens, brandblussers, ‌
Contactgegevens en specifieke procedures per instelling zijn terug te vinden op het einde van dit boek.
Ga na waar deze voorzieningen zich bevinden en zorg dat je weet hoe je ze moet bedienen. Controleer ook waar de uitgangen en nooduitgangen zijn. Het is belangrijk dat iedereen kennis heeft van het evacuatieplan en de evacuatieprocedures.
Plaats uitgang
Richting uitgang
Plaats nooduitgang
Richting nooduitgang
Fig. 1.1. Reddings- en aanwijzingsborden.
4 www.big.be.
2
Book_labo 1.indb 2
Hoofdstuk 1
8/12/15 11:21
Incidenten en noodsituaties De beste manier om incidenten of ongevallen te voorkomen is door je werk goed te plannen en door rustig, ordelijk en netjes te werk te gaan. Als er toch iets misgaat, raak dan niet in paniek. Blijf kalm, verhelp stap voor stap het incident en schakel waar nodig je collega’s in. Meld incidenten en ongevallen steeds aan de practicumverantwoordelijke. Indien nodig zullen zij de verzekering inschakelen (Practicumongevallen worden online aangegeven via Blackboard. Voor stage-ongevallen neem je contact op met de preventiedienst).
EHBO-post
Nooddouche
Oogdouche
Verzamelplaats bij evacuatie
Fig. 1.2. De reddingsborden.
Incident met een gevaarlijke stof (giftig, agressief) yyBij acuut vergiftigingsgevaar, verlaat de gevaarlijke zone en verwittig de labverantwoordelijke en de Eerste Interventie Ploeg (EIP). Zorg dat de toegang tot de zone wordt ontzegd. yyBij elk contact met de huid, ogen of slijmvliezen moet overvloedig gespoeld worden met water. Gebruik het liefst geen water van een kraan die reeds langere tijd niet gebruikt werd. Laat de oogsproeier wekelijks doorspoelen en ververs de oogspoelfles regelmatig. yy Nooddouche: die bevindt zich boven de uitgang van het lab en wordt gebruikt wanneer de kledij of het haar vuur heeft gevat, of wanneer grote hoeveelheden zuur of corrosieve materialen op de persoon zijn gemorst. yy Oogdouche: hoewel je een veiligheidsbril moet dragen, is het mogelijk dat er toch iets in de ogen terechtkomt. Spoel de ogen overvloedig gedurende minimaal 15 minuten aan de oogdouche. Weet op voorhand hoe je die moet bedienen! yyAls de stof op de huid niet oplost in water, dient er gespoeld te worden met een geschikt, onschadelijk oplosmiddel. Vraag de labverantwoordelijke om hulp. Was daarna goed met zeep. yyVerwijder eventueel besmette kledij. yyBij opname via aerosol, ingestie of wondcontact zoekt u onmiddellijk medische bijstand. yyRaadpleeg zelf of laat een collega meteen de Material Safety Data Sheet (MSDS) raadplegen en pas de voorgeschreven maatregelen toe. Bij twijfel, raadpleeg de preventieadviseur of het antigifcentrum: 070/245 245.
V e i li g h e i d i n h e t l a b o r ato r i u m
Book_labo 1.indb 3
3
8/12/15 11:21
Bij een ongeval met letsel Bij ernstige verwondingen roep je zo vlug mogelijk medische hulp in volgens de richtlijnen en noodnummers die binnen de instelling gelden. Verwittig hiervoor de labverantwoordelijke. In afwachting van de komst van een dokter moet je steeds EERSTE ZORGEN toedienen. De volgende regels kunnen jou, ook als niet-EHBO-er, helpen bij het toedienen van deze eerste zorgen. yy Het slachtoffer niet verplaatsen, tenzij er gevaar dreigt (brand, ontploffing, instorting, vergiftiging, ...). Voorkom dat er een tweede ongeval gebeurt. yy Houd de toegangswegen vrij voor de hulpdiensten. yy Stel de gekwetste gerust. Ga niet weg van iemand in nood, maar zorg dat je zelf niet in gevaar komt. yyPrik-, snij- of bijtongevallen: yy laat de wonde doorbloeden om vuil of contaminaties weg te spoelen. yy maak de wonde zorgvuldig schoon, ontsmet en leg indien nodig een verband aan. yy afhankelijk van het ongeval en of er blootstelling is geweest aan schadelijke stoffen of biologische agentia, wordt in overleg met de preventieadviseur en/of arbeidsgeneesheer bekeken of aanvullende stappen nodig zijn. yyBrandwonden: yy bij verbranding is het zeer belangrijk dat er snel, overvloedig en langdurig met water wordt gespoeld. Er wordt steeds medische hulp gezocht. yy belet in geval van brandende kledij dat de betrokkene gaat lopen (aanwakkeren van het vuur). De nooddouche of beter nog het branddeken zijn hier de aangewezen blusmiddelen.
Bij brand 1. Aanduidingen van de brandbestrijdingsmiddelen
Brandblusser
Brandslang (haspel)
Branddrukknop
Branddeken
Fig. 1.3. Aanduidingen van de brandbestrijdingsmiddelen.
4
Book_labo 1.indb 4
Hoofdstuk 1
8/12/15 11:21