9789020988048

H A M

rond n e t p e c e r n e Verhalen ropa u E n a v n e m de topham

STEFAAN DAENINCK

Een mooie traditie met veel respect voor het basisproduct Vertrekken van een kwalitatief stuk ‘terroir’ varkens­vlees met een verhaal. Er natuurlijk zout aan toevoegen en het de nodige tijd gunnen om de smaak(nuances) te laten ontwikkelen. Een mooie traditie met veel respect voor het basisproduct, een traditie die al meer dan duizend jaar teruggaat in de tijd … Het boek Ham van Stefaan, gewijd aan deze traditie, is dan ook iets waar ik enthousiast van word. Een ode aan het product, het vakmanschap en het dier, het varken. Langzaam rijpen, drogen en dan hopen dat het resultaat na vele maanden geduld een lekkere en fijn geurende ham wordt. Prachtig! Er is veel wat hammenproducenten bindt. Tenslotte maken ze allen dezelfde delicatesse. Toch heeft elke producent zijn eigen verhaal en geschiedenis, en behoudt elke ham zijn eigen identiteit. Meer dan voldoende stof om een boek over ham te vullen.

Bij Ganda Ham zouten en drogen we al zo’n dertig jaar Belgische hammen op de traditionele manier. Dat houdt in dat we ook al die tijd al zonder bewaarmiddelen werken. Een eerlijk en zuiver, Belgisch product. Datzelfde doen we trouwens sinds kort ook met exclusieve soorten rundvlees, omdat we merken dat er vraag is naar deze nieuwe producten met een verhaal. Dit boek laat je toe onze collega’s doorheen Europa te leren kennen. Ik ben er zeker van dat dit naslagwerk je zal doen inzien hoe mooi en lekker het product gedroogde ham is. Het is een uitnodiging om er in de toekomst nog intenser van te genieten. Veel leesgenot en smaakplezier! Dirk Cornelis Gedelegeerd bestuurder Ganda Ham

Neem daarbij nog de verschillende visies en bijhorende recepten van 3 topchefs en de 50 creatieve en smakelijke recepten van Stefaan, die zowel foodies, hobbykoks en chefs zullen aansperken. Deze maken dit boek tot een waar naslagwerk voor de hamliefhebber.

5

Inhoud Ham Mijn redenen om dit boek te schrijven 8 Wat is (rauwe) ham? 10 Geschiedenis van het varken 12 Varkensrassen 14 Het ontstaan van de rauwe ham 26 Kwaliteitslabels 31 Van varken tot ham 32 Productieproces 37 Smaakbepalende factoren 48 Het belang van zout 56 Europese hammen 59 Het beroep van hamsnijder 82 Verschillende verpakkings­vormen 86

De keuze van topchefs 88 GEERT VAN HECKE Ham, een culinair instrument, een ideaal ingrediënt en een smaakvolle partner 91 ∙∙ Ganda Ham met oesters 93 ∙∙ Fijne room van groene asperges, Ganda Ham en morieljes 95 ∙∙ Wilde zalm belegd met Ganda Ham, poivrade-artisjok en daslookjus 96 ∙∙ Kaasterrine met Ganda Ham en gedroogde rozijnen 99 MASSIMO BOT TURA Kom met me mee naar Italië 101 ∙∙ Tartaar van chianina, schuim van parmaham 102 ∙∙ IJskabeljauw, katsuobushi-bouillon, parmaham 102 ∙∙ Ravioli lopend over tomatensaus 103 ∙∙ Asperges, parmaham en Parmezaanse kaas 104 ∙∙ De smaak van de rivier 105 ∙∙ De tuin van Italië, het beste van groenten en fruit 105 PIET HUYSENTRUY T ‘Bij een gerecht is niet alleen de smaak en het uitzicht, maar ook de geur van belang’ 107 ∙∙ Boterham uit Vlaanderen 108 ∙∙ Mijn bloedworst 111

6  | Inhoud

Ham culinair 112 ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙

Ontbijt 114 Ontbijt new style 115 Appel-komkommershot met zwartewoudham 116 Paprika­gazpacho met serrano­ham 118 Venkelsalade uit Bayonne de zon op je bord 121 Mijn favoriete bruschetta 122 Groene asperges, kaassaus en mangalicaham 124 Lenterolletjes 127 Bouillon van champignons met courgette en San Daniele-ham 128 Ham met bloemkool 130 Bordje ibericoham met guacamole en salie 132 Carpaccio van tomaat met burrata en serranoham 135 Erwtensoepje met schuim van rauwe ham 136 Parmarolletjes, pesto Genovese en grana padano 138 Tarte tatin van tomaat en bayonneham 141 Gazpacho vol smaak 142 Gegrilde sint-jakobsoester met gedroogde ham 144 Spaanse sardienen met serranoham 147 Sint-jakobsoesters, rode biet en San Daniele-ham 148 Scampi, ham en witlof 150 Aardappeltaart met parmaham en gepocheerd ei 153 Oesters, bayonneham en basilicumemulsie 155 Jambon d’Ardenne, rood witlof, pompoen en radicchio 156 Carpaccio van omegabaars, ibericoham en cavaillon 158 Zalm en bayonneham mi-cuit, avocado, meloen en port 161 Krieltjes, boerenham en spiegelei zoals op de boerderij 162 De Vulkaan 165 Bruschetta party 166 Aardappel, olijfolie en Iberico de Bellota 167 Aubergine gepoft in de oven met grana padano en parmaham 168 Bite van gegrilde groene asperges en zwartewoudham 171 Watermeloen met Ganda Ham 172 Zeeuwse mossel, Ganda Ham, tomaat en saffraan 175 Zuiderse ratatouille … uit de tekenfilm 176 Risotto met parmaham, tomaat en mozzarella di bufala 179

∙∙ Gekaramelliseerd witlof, Jambon d’Ardenne, 3 keer kaas uit Chimay 180 ∙∙ Roerei, Ganda Ham, feta en ketchup 183 ∙∙ Rolletje van bayonneham en Baskische piperade 184 ∙∙ Bladerdeegkoek, serrano­ham en spinazie 186 ∙∙ Rollade van varkenshaasje, Chimay-kaas en Jambon d’Ardenne 189 ∙∙ Linzen met hamrolletjes 191 ∙∙ Mijn favoriete maatjes 192 ∙∙ Ravioli met funghi en parmaham 195 ∙∙ Fingerfood, creatieve hapjes met Ganda Ham 196 ∙∙ Rollo ‘Ganda’ 198 ∙∙ Wrap: Ganda en geitenkaas Le Larry 198 ∙∙ Rolletje van ham 199 ∙∙ Oriëntaalse Ganda cannelloni 199 ∙∙ Krokante Gandarolletjes 200 ∙∙ Hartige strudel 200 ∙∙ Ganda met groene olijven 201 ∙∙ Ganda met lekkere tapenade 201 ∙∙ Zoet-zout-zuur, mijn carré confiture 203 ∙∙ Salade met toast champignon-iberico 204 ∙∙ Salade niçoise 206

7

Mijn redenen om dit boek te schrijven Mijn constante zoektocht naar de meest exquise gerechten en het lekkerste eten … Mijn verwondering als ik mijn dochter Ella zie genieten van een stukje gedroogde ham … Mijn roots. Als West-Vlaming kan ik gewoon niet om het varken heen …

Ik hoor het al zo lang zeggen: ‘In West-Vlaanderen zijn er meer varkens dan inwoners.’ Onderzoek bevestigde dat dit een waarheid als een koe is. Voor elke West-Vlaming zijn er enkele honderden varkens … Een eerste levendige herinnering uit mijn prille jeugd: als snotneus van vier jaar werd ik ’s morgens voor dag en dauw wakker toen mijn vader en onze buurman-slager vertrokken naar de varkensboerderij om daar ‘ons’ varken te slachten. Inderdaad, ons varken. Ieder jaar mestte een bevriende varkensboer speciaal voor ons een varken vet. Ik keek verlangend naar de slachting uit. Ze konden zonder mij niet vertrekken, want ik was uitverkoren om een speciale klus te klaren. Op jonge leeftijd kreeg ik als ‘bloedman’ al een grote verant­woordelijkheid. Als man van het bloed stond ik in voor het belangrijkste ingrediënt van de bloedworst. Concreet werd van mij verwacht dat ik in het warme bloed bleef roeren zodat het niet kon

8

stollen. Een intensieve opdracht: ik stroopte mijn hemd op en mijn hele arm verdween in het lauwe bloed. Ik vond dit geweldig. Niemand kon deze taak zo plichtsgetrouw volbrengen als ik. Enkele uren later mocht ik mij de trotse bezitter van zo’n twee meter bloedworst noemen, en wie wilde, kon die bij mij kopen. Ik keek intussen met grote, verwonderde ogen toe hoe de slager het varken slachtte en in tal van stukken sneed. Grote, kleine, het varken leek ineens een puzzel van wel honderd stukken. Het beest werd volledig versneden. De verschillende stukken werden zorgvuldig in plastic zakken opgeborgen om een welverdiende rustplaats te krijgen. Daar wachtten ze geduldig tot ze in de heerlijkste culinaire bereidingen belandden. Twee belangrijke stukken bleven in de slagerij achter: de hammen, de achterste billen van het varken. Deze twee uit de kluiten gewassen

kolossen kregen een speciale plaats. Ze doken na een paar weken terug op, om vervolgens een zestal maanden in onze kelder te verdwijnen. En dan was het feest. Familie, vrienden en kennissen werden opgetrommeld en de overheerlijke rauwe ham werd vol passie afgesneden. Om duimen en vingers bij af te likken … De herinnering aan deze pure smaak is mij tijdens mijn hele leven steeds bijgebleven. Wellicht werden zo ooit mijn culinaire prikkels gestimuleerd in wat tot op de dag van vandaag mijn hobby én mijn beroep geworden is: lekker eten! Stefaan Daeninck

9

Wat is (rauwe) ham?

De ‘ham’ waar we het in dit boek over zullen hebben, verwijst specifiek naar de achterbil van het varken waar zich de beste kwaliteit van ham bevindt. 10  |  Wat is (r auwe) ham?

De rauwe ham die dit boek belicht, kun je omschrijven als het gezouten vlees van de achterste dijen van een varken. Rauwe hammen zijn oorspronkelijk ontstaan uit de behoefte om de ham van het varken na het slachten langer te kunnen bewaren. Gedroogde ham vinden we door de eeuwen heen in tal van landen en streken terug, met een brede waaier aan smaken. Deze verschillen onderling door de gebruikte lokale ingrediënten en kruiden bij het pekelen en/of het zouten en drogen, de bereidingswijze, de periode van rijping en de specifieke omstandigheden waarin dit hele proces gebeurt. En alles begint natuurlijk bij het varken zelf. Het specifieke ras en de voeding die het varken in de loop van zijn leven heeft gekregen, zijn cruciaal voor de smaak en de kwaliteit van de uiteindelijke gedroogde rauwe ham. Er bestaat ook schouderham. Deze ham wordt vaak gekookt. Er zijn verschillende soorten gekookte ham, met als belangrijkste onderscheid ‘achterham’ en ‘beenham’. Beenham komt van het deel dat meer onder op de bout terug te vinden is. Gekookte ham kun je ook onderverdelen in ‘ambachtelijke’ en ‘industriële’ ham. Ambachtelijke gekookte ham bevat doorgaans minder water en additieven. Vandaag worden rauwe schouderhammen steeds populairder, vooral in Spanje en Italië. Dit komt vooral omdat deze hammen perfect zijn om met de hand te snijden en door de populariteit van de cortador of hamsnijder. Sommige origine schouder­hammen zijn lichter, wat vetter van structuur en zeer fijn van smaak door het bijzonder smakelijke, geaderde vlees. Er worden meer en meer schouderhammen gedroogd in het Zuiden van Europa en stilaan veroveren ze ook onze consumenten.

11

Europese hammen Er worden in Europa vijf grote hamnaties onderscheiden: België, Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje. Dit wil niet zeggen dat elders in Europa geen hammen gedroogd worden, maar deze vijf landen zijn doorheen de eeuwen ware begrippen in het culinaire landschap geworden. Ze onderscheiden zich door hun specifieke geschiedenis, smaak en kwaliteit. De kwaliteit van de hammen wordt streng en van nabij gecontroleerd door tal van Europese instanties. Hierna bespreek ik deze vijf landen in detail en neem ik de bekendste hamvariëteiten onder de loep.

België België heeft als hamnatie zijn naam hoog te houden. De export van Belgische varkens, verse varkenshammen en -zijden gaat naar alle uithoeken van de wereld. En de kwaliteit van het Belgische vlees is vermaard. Elke zichzelf respecterende slager maakt zijn eigen charcuterie. En als het even kan, droogt hij ook nog zijn eigen ham. Best iets om fier op te zijn.

Zoals hiervoor beschreven stond het varken in onze regio al ten tijde van de Romeinen hoog aangeschreven. Het ging om getemde rassen die in de loop van de eeuwen gekruist werden met wilde rassen die meer vet en vlees hadden. Die varkens verbleven nog eeuwenlang in onze bossen waar ze leefden op een dieet van eikels, kastanjes en noten. Gaandeweg kwam er een strengere reglementering en werd de vrije kweek aan banden gelegd om zo tot zuivere, vleesrijke rassen met veel smaak te komen. De techniek om hammen te maken werd niet toevallig verder verfijnd in bosrijke gebieden, waar een geschikt microklimaat voor het drogen en rijpen van de hammen heerste. Bij ons was dat in de eerste plaats in de Ardennen. Overal ontstonden eigen recepten voor het maken van gedroogde ham, meestal wel met een aantal gemeenschappelijke kenmerken. Zo werden de hammen doorgaans eerst enkele dagen tot een week gemarineerd in een bereiding met kruiden en zout, en dan gepekeld. Nadien ondergingen de hammen gedurende maanden een proces van roken en drogen, al dan niet koud in een beschutte plaats of in de schoorsteen hoog boven de haard. Ten slotte volgde nog een rijping van meerdere maanden in plaatsen met natuurlijke luchtcircu­ latie zoals grotten.

60  | Europese hammen

Jambon d’Ardenne Een schoolvoorbeeld hiervan is de Jambon d’Ardenne, een ham met een eeuwenoude geschiedenis en de trots van Wallonië. Volgens geschiedkundigen is dit de bakermat van de gedroogde hammen, de nummer één, zeg maar. Deze ham vinden we al eeuwenlang terug als een onmisbaar bestanddeel van elke feestmaaltijd. Geen menu uit de 19de of 20ste eeuw voor de adel en de burgerij, of de Jambon d’Ardenne speelde er een prominente rol in. Het Koninklijk Besluit van 1974 legde de authenticiteit, de productiemethode en de geografische positie van deze ham vast. Op die manier werd de benaming beschermd tegen wildgroei en misbruik. Volgens dit Koninklijk Besluit moet de ham drooggezouten of nat gepekeld gerookt worden met hout of houtmeel waarbij geen naaldhout of gerecycleerd hout gebruikt mag worden. De Jambon d’Ardenne mag enkel geproduceerd worden in de provincie Luxemburg en enkele kantons van de provincies Luik en Namen, namelijk Beauraing, Gedinne, Rochefort, Dinant, Ferrières, Stavelot, Malmedy, Saint-Vith, Louveigné, Spa en Eupen. Dit houdt in dat de varkens, waarvan de ham afkomstig is, daar ook moeten worden gekweekt. Sinds 1996 heeft de Jambon d’Ardenne als enige Belgische ham een Europese herkomstbepaling, de BGA (Beschermde Geografische Aanduiding). Bij kenners wordt de Jambon d’Ardenne wegens zijn specifieke smaakeigenschappen en apart karakter als een ware delicatesse beschouwd. Voor deze ham worden enkel de noot met ondernoot en schenkel (met of zonder been) gebruikt. Het minimumgewicht van de hammen bedraagt 4 kg.

De zouttijd, droog of nat, varieert tussen 12 en 21 dagen en gebeurt met toevoeging van aromaten zoals knoflook, tijm, laurier, rozemarijn … Het droogproces verloopt gedurende een periode van minstens 3 maanden. De ham kan extra gerookt worden met verschillende plaatselijke houtsoorten (met uitzondering van harsdragende bomen/naaldbomen), met toevoeging van jeneverbes of tijm. In totaal zijn 21 bedrijven erkend als producent van Jambon d’Ardenne.

Ganda Ham Deze befaamde ham uit de Gentse regio mag zich de Heinz of de Coca-Cola onder de hammen noemen. Of hoe een merknaam een kwaliteits­ product met naam werd … In de jaren vijftig begon Roger Cornelis met zijn echtgenote Maria Mattheeuws in het OostVlaamse Wetteren met een bescheiden slagerij. Die werd al snel te klein en na enkele jaren werd uitgeweken naar een groter pand in Mariakerke. In 1954 besloot Roger Cornelis zijn slagerij te verkopen om in Destelbergen het vleesbedrijf Corma (een samentrekking van Cornelis en Mattheeuws) te starten. Dit bedrijf specialiseerde zich in de productie van kookwaren en gepekelde hammen. Corma creëerde in 1978 een eerste boerenham. Na de komst van zoon Dirk in het bedrijf en na veel experimenten met zout en pekelprocessen werd in 1985 de Ganda Ham geboren. ‘Ganda’ is de oud-Keltische naam van Gent en betekent letterlijk ‘samenvloeien’ (van de Leie en de Schelde). Bij de ham wordt dit vertaald naar het samengaan van Vlaams doorzettingsvermogen en knowhow met het natuurlijke karakter van de hammen. Ganda Ham is een keurmerk op zich geworden. Iedere ham die na een streng gecontroleerde selectieprocedure zijn weg naar de consument vindt, krijgt het brandmerk van het Gandalogo mee, als teken van kwaliteit en artisanale traditie. Op jaarbasis produceert Corma meer dan 100.000 hammen.

61

De keuze van topchefs Dat pure ham lekker is spreekt niemand meer tegen. Maar ook als ingrediënt is rauwe ham een ontegensprekelijk smakelijk onderdeel van menig gerecht. Tophuizen gebruiken ham dan ook heel graag in hun keuken. Twee van die topchefs – Geert Van Hecke uit België en Massimo Bottura uit Italië – delen graag hun recepten en geven hun visie en beleving op rauwe ham. Daarnaast geeft Piet Huysentruyt zijn organoleptisch oordeel over rauwe ham.

GEERT VAN HECKE

HAM, EEN CULINAIR INSTRUMENT, EEN IDEAAL INGREDIËNT EN EEN SMAAKVOLLE PARTNER De Karmeliet*** Brugge, België  Zet’joe*, Langestraat 11, 8000 Brugge, België

Enkele maanden nadat Geert Van Hecke de deur van zijn levenswerk ‘De Karmeliet’ dichttrok, begon het bij de chef weer te kriebelen. Zo ontstond ‘Zet’joe’, wat verderop in Brugge, iets kleiner maar even lekker en ondertussen al even gerenommeerd. ‘Ik blijf mijn waarheden aanhouden’, zo beschrijft Geert zijn keuken. ‘Ik ga enkel aan de slag met producten van topkwaliteit zonder toegevingen te doen. Ik respecteer nog steeds de klassieke technieken en serveer het product zoals dit hoort te smaken. Hier zijn geen compromissen mogelijk. Rauwe ham is zo’n product. Een bord met ham van verschillende landen blijft een ontdekking van smaken, daar zeg ik niet neen tegen. Enkel een stuk varkensvlees met een edel terroir, zeezout en de natuur: deze factoren maken van rauwe kwaliteitshammen telkens weer een aparte belevenis, met een verschillend karakter, maar steeds opnieuw o zo lekker.

Wat is rauwe ham voor mij? Ham is een smaakgever, een natuurlijke smaakgever. Ik verwerk de rauwe ham in de keuken meestal als ingrediënt. Combinaties van vis en schaaldieren met rauwe ham vind ik het lekkerst. Varkensbillen worden gezouten met zeezout, dat is de link. Ik proef er de lekkerste combinaties in. In mijn keuken gebruik ik ham vooral ter smaakondersteuning. Kabeljauw, tarbot, griet … het zijn allemaal vissoorten die smaaktechnisch “opleven” wanneer je ze lardeert met wat rauwe ham. Rauwe ham en het zilte van een Zeeuwse oester, de combinatie met een lekker eitje of de unieke combinatie met de lekkerste kazen: je kunt met dit edel product alle kanten uit. Voor mij is ham een ideaal terroirproduct. In mijn eigen streek heb je met de Duke of Berkshire en Ganda Ham twee producten die bij het ontwikkelen van nieuwe gerechten toch telkens weer bovenaan mijn lijstje staan. Bij collega’s in het buitenland zie ik dat ook zij hun terroir-ham als perfect ingrediënt hanteren en serveren. Is het nu in Frankrijk, Spanje of Italië. En wij mogen ook terecht fier zijn op onze ham. Ik leef op als ik het ambacht zie. Het lijkt eenvoudig, maar het is niet gemakkelijk om een rauwe topham op tafel te serveren. Het zoutingsproces, het droogproces, je moet het echt in de vingers hebben. En wij, als chef, zijn blij om zo’n kwalitatieve ingrediënten nog steeds in de keuken te kunnen gebruiken.’

91

FIJNE ROOM VAN GROENE ASPERGES, GANDA HAM EN MORIELJES INGREDIËNTEN •• 4 grote, Belgische groene duinasperges •• 4 sneetjes Ganda Ham 12 maanden, opgerold VOOR DE FIJNE ROOM VAN GROENE ASPERGES

•• 150 g beetgaar gekookte groene asperges •• 50 g gepareerd vet van Ganda Ham in reepjes, 20 minuten gedroogd in een voorverwarmde oven van 80 °C. •• 1 ei en 4 dooiers •• 1 dl volle melk •• 1 dl room •• 1 mespunt geraspte nootmuskaat, cayennepeper en grof zout VOOR DE SAUS

•• 12 mooie morieljes, perfect gewassen en schoongemaakt •• 50 g boter •• 6 cl maderawijn •• 1 dl gevogeltebouillon •• 5 cl zacht opgeklopte room

PRESENTATIE •• Warm de asperges en de fijne room kort op in de stoomoven. •• Serveer een plakje fijne room met daarbij een groene asperge en een rolletje Ganda Ham. •• Werk af met de morieljes en een streepje saus.

BEREIDING •• Meng alle ingrediënten voor de fijne room van asperges in de blender en mix fijn. Passeer door een fijne zeef en verdeel in een vuurvaste schotel. Plaats au bain-marie gedurende 30 minuten in een voorverwarmde oven van 170 °C. Laat afkoelen en zet minimum 2 uur in de koeling. •• Schil de groene duinasperges en kook ze beetgaar in ruim, gezouten water. Laat schrikken in ijswater. •• Maak de saus: Smelt de boter en verwarm er de morieljes in. Let op, ze mogen niet bakken. Deglaceer met de madera en de bouillon, laat een drietal minuten zacht doorkoken. Verwijder de morieljes en laat nog even inkoken. Werk af met de room.

95

Mijn dank gaat naar: Dirk Cornelis en het Ganda Ham-team – www.ganda.be Mathias Verbeke en het Joka-team – www.jokajoka.com Johan en Heidi van Uitgeverij Lannoo, voor het vertrouwen en geduld Joran van Slagerij Delbaere met de beste bloedworst van België, voor de hulp – www.slagerijdelbaere.be Geert Van Hecke, Massimo Bottura en Piet Huysentruyt, topchefs die ik bewonder Stefano Montali van S.Ilario Mr Federico, Huis Galloni in Langhirano – www.galloniprociutto.it Mr David Rodriguez Suarez, Jabugo de Ley.es – www.jabugodeley.es Ruben Brabant van Menapisch varken en Piet de Kersgieter, voor de beelden – www.menapii.be Signor José Luis en Yolanda Escuredo – www.lajabuguena.com Clément Vanhee, messensmederij van damastmessen – www.atelier185.be Coltelleria Saladini, voor hun prachtige cortadormessenset – www.coltelleriasaladini.it Metro, voor de ingrediënten van mijn gerechten – www.metro.be Tom, Bart en Sven, die beelden op een ongelofelijke manier weten te vatten en mijn gerechten uitzonderlijk naar voren brengen Steven en Thijs, voor de fantastische layout van het boek Stefaan Van Laere, om mijn chaotische teksten de ordenen Jeroen Staes, voor de info over Over the Edges en enkele beelden – www.smak.be Johan Walravens van Elishout, voor zijn aanzet En natuurlijk Ella en al mijn proevers thuis, Ferran, Jordi, Arnau en Miro, en Petra, genieters van lekker eten.

www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Tekst: Stefaan Daeninck Fotografie: Tom Swijns, Bart Van Leuven, Sven Everaert Ontwerp: Steven Theunis & Thijs Kestens, Armée de Verre Bookdesign Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact nemen met onze redactie: redactielifestyle@lannoo.com © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2018 D/2018/45/381 – NUR 440 – ISBN 978 90 209 8804 8 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.