Marcel Broodthaers
Door Marie-Puck Broodthaers met bijdragen van Wilfried Dickhoff en Bernard MarcadĂŠ
4
Inhoud
Woord vooraf door Maria Gilissen-Broodthaers
7
‘La Conquête de l’espace’, Wilfried Dickhoff
11
‘Ik, Ik zeg … Ik tautologeer. Ik conserveer. Ik sociologeer. Ik manifesteer …’, Bernard Marcadé
23
Foto’s en films 1957–1963
30
Moules, Œufs, Frites, Pots, Charbon
45
Chronologie en plattegrond van het Musée d’Art Moderne, Département des Aigles
160
Tienduizend frank beloning
186
Moules, Œufs, Frites, Pots, Charbon, Perroquets
271
L’Angélus de Daumier
280
Décor
288
Biografie door Michael Compton
295
Tentoonstellingen
296
Bibliografie
306
De edities
314
Films
315
Diaprojecties
316
Dankbetuiging
318
Collecties
319
Fotocredits
320
Marcel Broodthaers, schrijvend aan Le Corbeau et le Renard 1967/68 Fotoafdruk op doek 80 × 60 cm
5
Pense-Bête 1964 50 boeken, plastic bollen en eierschaal vastgezet in gips op paneel 30 × 84 × 43 cm
6
Woord vooraf
Vanaf haar kindertijd was mijn dochter Marie-Puck gefascineerd door grote kunstboeken met op glanspapier afgedrukte illustraties. De vele uren die zij doorbracht met het bekijken van ontelbare afbeeldingen hebben haar ongetwijfeld gemotiveerd om vandaag een eigen ‘prentenboek’ samen te stellen, waarbij ze gebruik kon maken van mijn archief. Door de wereld van de foto’s van Marcel Broodthaers’ werk te doen herleven en zowel de bekende als de meer versleutelde verwezenlijkingen van haar vader samen te weven, maakt Marie-Puck een nieuwe invalshoek mogelijk en stelt zij een andere manier voor om te lezen wat we zien. Zij verbreekt in haar boek de traditionele relatie tussen tekst en afbeelding en presenteert in de plaats daarvan een haast filmische afwikkeling. Zo wijkt zij af van de tot nu gebruikelijke benadering van Broodthaers’ werk. Met haar originele en veelzijdige aanpak nodigt Marie-Puck ons uit om een ander universum van de visuele voorstelling te verkennen, en zij laat ons, lezers-kijkers, de vrijheid van de ontdekking. Mijn oprechte dank gaat naar Jan Martens, wiens bekwaamheid op het gebied van de uitgeverij geen betoog behoeft. Ik wens dit prentenboek van harte een succesrijke toekomst.
Maria Gilissen-Broodthaers Lente 2013
7
Marcel Broodthaers, Mon livre d’ogre. Suite de récits poétiques Oostende, À l’Enseigne de l’Arquebuse du Silence, 1957, 25 × 17 cm, 44 pp.
Minuit, dichtbundel van Marcel Broodthaers
Brussel, George Houyoux, 1960, 21 × 16,5 cm, 24 pp.
8
Pense-Bête
Brussel, uitgave in eigen beheer, 1963/64, 27,5 × 21,5 cm, 32 pp.
La Bête Noire, tekst van Marcel Broodthaers
Brussel, uitgave in eigen beheer, april 1961, 13,5 × 27,5 cm, 16 pp.
9
La Conquête de l’espace. Atlas à l’usage des artistes et des militaires 1975 Miniatuurboek in foedraal 38 × 25 mm
10
‘La Conquête de l’espace’ De poëtisch-artistieke situaties van Marcel Broodthaers
Plots werd het reëel, op een niveau waar sprake is van ruimte en verovering.* De impuls tot verandering … komt eerder vanuit die ‘situatie van fictie’. Dus uit het creëren van een situatie, meer dan van een bepaalde methode.* Er zou dan alleen nog moeten worden onderzocht of kunst ook op een ander vlak bestaat dan het negatieve. Marcel Broodthaers
‘La Valeur plastique du Langage’ Marcel Broodthaers werd op 28 januari 1924 geboren in Brussel. Tot het begin van de jaren 1960 woonde hij als schrijver en journalist in deze stad en soms in Parijs. Hij publiceerde verscheidene dichtbundels, waaronder Mon livre d’ogre, Minuit, La Bête Noire en Pense-Bête, ‘gedichten, concrete tekens van engagement omdat ze niet vergoed werden’.* Pas einde 1963 besloot hij ook beeldend kunstenaar te worden. Hij bekrachtigde die beslissing met een symbolisch gebaar, door een object te maken dat tegelijk sculptuur en poëzie was: vijftig exemplaren van zijn dichtbundel Pense-Bête vastgezet in gips, en wel op zo’n manier dat de boeken zogoed als onleesbaar werden: ‘Het boek kan niet worden gelezen zonder het plastische aspect ervan te verstoren.’* Met het object Pense-Bête confronteert Broodthaers ons met de onleesbaarheid van het boek en vindt hij een visuele kunst uit met de plastische kwaliteit van taal als wezenlijk onderdeel: La Valeur plastique du Langage. Het is een beslissende artistieke keuze: voortaan zal hij zich ‘op de grens van de dingen uitdrukken. Daar waar beeldende kunst en poëzie elkaar eventueel zouden kunnen ontmoeten, of beter gezegd: daar op die scheidingslijn waar ze versmelten.’
11
Titel van de tentoonstelling ‘Moules Œufs Frites Pots Charbon’ in de Wide White Space Gallery, Antwerpen, 26 mei-26 juni 1966
44
Moules ﾅ置fs Frites Pots Charbon
Pour un Haut Devenir du Comportement Artistique 1964 In gips vastgeschroefd papier en eierschalen op paneel 30 × 70 × 15 cm
47
Le problème noir en Belgique 1963/64 Krant, beschilderde eieren en gips op paneel 50 × 41 cm
49
La Grand-Mère 1964
Eieren, mossel, beker, fietspomp, borstel, roze bol, hennep en porselein, vastgezet in gips in een ovale lijst 80 × 40 cm
50
Huître malade d’une perle 1963/68 Roze bol, parels en plastic dozen, vastgezet in gips op een beschilderd paneel met opschrift ‘Xème’ 70 × 70 × 12 cm
51
Frites 1965
EEEE... S 1967
Houten frieten, hars en verf in een groenteschaal in aardewerk
Fotodoek en verf
21 × diam. 24,5 cm
121 × 101,5 cm
58
59
Fémur d’Homme Belge 1964/65 Beschilderd bot 8 × 47 × 10 cm
61
Pipe bleue
1973
Gelakt hout 8 × 12 × 4 cm
88
La Malédiction de Magritte
1966
Paneel, papier, verf, glas en watten 78 × 62 × 32 cm
89
De tentoonstelling ‘Catalogue - Catalogus’ van Marcel Broodthaers in het Paleis voor Schone Kunsten Brussel, 1974
123
Figure I
1969
Vilt op papier 22 × 28 cm
fig. 1, fig. 1
1967
Vilt op papier 30 × 26,5 cm
‘Vingt ans après’
1969
Twee boeken van Alexandre Dumas, voorzien van een uitgeversstrookje Uitgave van 75 genummerde exemplaren, elk 16,5 × 11 cm
Brique An 10
1967
Baksteen met opschrift 7 × 18 × 8,5 cm
124
Monument an X
1967
Bakstenen, mortel, pleister en troffel 79 × 19 × 35 cm
125
Fotocredits
Van den Bempt Galerie Isy Brachot Marcel Broodthaers Marie-Puck Broodthaers Balthasar Burkhard Cathy Carver Wolfgang von Contzen, Museum Abteiberg, Mönchengladbach Philippe De Gobert Yves Gevaert Maria Gilissen Benjamin Katz Dirk Pauwels, S.M.A.K., Stedelijk Museum voor Actuele Kunst, Gent Angelika Platen Joaquín Romero Frías Lothar Schnepf, Keulen The Museum of Modern Art (MoMA), New York Georges Thiry
Colofon concept
coördinatie en productie grafisch ontwerp vertaling en redactie eindredactie zetwerk fotogravure drukken en binden papier
Marie-Puck Broodthaers, Basel Jan Martens, Marot n.v., Brussel Thomas Defays, Brussel Irene Smets, Antwerpen Chantal Huys, Gent Keppie & Keppie, Varsenare Thierry Julliand, T’ink Studio, Brussel New Goff n.v., Gent Périgord, Condat
© Estate Marcel Broodthaers © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2013 ISBN 978 94 014 0864 6 - D/2013/45/139 - NUR 644/646
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
320